मधेसमा सीमा मिचिए लड्ने त्यही मधेसी नै हो (राजकिशोर यादवसँगको अन्तर्वार्ता)

मधेसमा सीमा मिचिए लड्ने त्यही मधेसी नै हो (राजकिशोर यादवसँगको अन्तर्वार्ता)

मधेसी जनअधिकार फोरम गणतान्त्रिकका अध्यक्ष राजकिशोर यादव पूर्वसूचना तथा सञ्चारमन्त्री पनि हुन् । पहिलो मधेस आन्दोलनबाट राजनीतिमा प्रवेश गरेका उनी मधेस आन्दोलनलाई आलोचनात्मक दृष्टिकोणबाट हेर्ने र विश्लेषण गर्ने गर्छन् । मधेसी मोर्चा र सरकारबीच वार्ता गरी समस्या समाधान गर्नुपर्ने मान्यता राख्ने यादव दुवै पक्षमा वार्ता गराउन सक्रिय भूमिकासमेत खेल्दै छन् । मधेस आन्दोलन असफल हुनुका कारण, कार्यनीति तथा काठमाडौंसँग मधेसको सम्बन्धका विषयमा डिस्कभरी न्युज नेटवर्कको रातोपाटीका लागि नरेश ज्ञवालीले गरेको कुराकानी ।

Raj kishor Yadav (4)

मधेस आन्दोलन आज जुन ढङ्गले असफल भयो, त्यसका कारण के–के हुन् र समस्या कहाँ देख्नुभएको छ ?

मधेसमा जसरी छ महिनासम्म आन्दोलन जारी रह्यो । त्यो शान्तिपूर्ण आन्दोलनको उत्कर्ष थियो । राज्यले आन्दोलनलाई सम्बोधन गर्दै त्यो राजनीतिक कोर्सलाई सकारात्मक ढङ्गले अगाडि बढाएको भए राम्रो हुने थियो तर दुर्भाग्य त्यसो भएन । आन्दोलन उत्कर्षमा पुगेर विनानिष्कर्ष टुङ्गिनुको एउटा प्रमुख कारण राज्यको उदासीनता, गैरजिम्मेवारीपन हो भने अर्को आन्दोलनको नेतृत्वले जसरी रणनीति अख्तियार गर्नुपथ्र्यो । त्यसमा कहीँ न कहीँ कमजोरी भए । दलगत स्वार्थ, नेतृत्वको होडबाजी र टकरावले आन्दोलन यहाँसम्म आइपुगेको हो । अर्को कुरा मधेसमा आन्दोलन भइरहँदा जसरी समान उत्पीडनमा परेका पहाडका जनतालाई पनि समेट्दै त्यहाँका जनताको विश्वास जित्नुपथ्र्यो । तर त्यसविपरीतका अभिव्यक्तिहरु आए, त्यसले मधेसइतरका जनतालाई आन्दोलनप्रति वितृष्णा फैलाउने काम ग¥यो ।

यसका दुरगामी प्रभावबारे राज्य र आन्दोलनकारी नेतृत्व दुवैले सोच्न सकेनन् । यो आन्दोलन शोषण र उत्पीडनमा परेकाहरुको राष्ट्रिय मुक्तिको आन्दोलन थियो/हो । यसले सही निकास पाउन सकेन । हुँदा–हुँदा आन्दोलन नाकाबन्दी गर्नेसम्म पुग्यो । नाकाबन्दी पनि कहीँ न कहीँ गतल भयो भलै नाकाबन्दी परिस्थितिजन्य कुरा थियो । तर नाकाबन्दी काठमाडौंका शासकलाई अमृत सरह भइदियो । काठमाडौंलगायत अन्य भू–भागमा बस्ने जनतालाई नाकाबन्दी देखाएर शासकले यिनीहरु राष्ट्रघाती, विदेशीका ग्राइनडिजाइनमा परिचालित तिम्रा विरोधी हुन् भन्ने कुरा राम्रोसँग प्रचार गर्न सफल भए । जुन हामीले चिर्न सकेनौँ ।

६ महिने आन्दोलनका क्रममा नेताहरुको अभिव्यक्तिलाई फर्काएर हेर्नुभयो भने एकअर्काको विरोधाभासी थिए । ती अभिव्यक्ति आफ्नो दलगत स्वार्थका हिसाबमा आएका थिए । एक किसिमको होडवाजी थियो । जनता आन्दोलन गर्दै थिए, नेतृत्वमा आन्दोलनको जस लिने होडवाजीमा थियो ।

आन्दोलन यहाँसम्म पुग्नुमा राज्यको उदासीनता मात्र कारक थियो अथवा अन्य राज्यलाई मुलुकभित्र गुहारिँदाको परिणाम ?

नेतृत्वले जे–जस्ता रणनीति अख्तियार गर्नु पर्दथ्यो, त्यसमा कमजोरी भएकै हो । आन्दोलनकारी दलहरुबीच जसरी एकअर्कामा तालमेल हुर्नपथ्र्यो एकरुपता नदेखिएकै हो । ६ महिने आन्दोलनका क्रममा नेताहरुको अभिव्यक्तिलाई फर्काएर हेर्नुभयो भने एकअर्काको विरोधाभासी थिए । ती अभिव्यक्ति आफ्नो दलगत स्वार्थका हिसाबमा आएका थिए । एक किसिमको होडवाजी थियो । जनता आन्दोलन गर्दै थिए, नेतृत्वमा आन्दोलनको जस लिने होडवाजीमा थियो ।

सीमामा उत्रिन आन्दोलनकारीको दम्भले कि काठमाडौंलाई ठेगान लगाउँछौँ भन्ने मानसिकताले काम ग¥यो ?

तपाईंले भनेको कुरा सही हो । आन्दोलनको त्यो रणनीति गलत भयो र त्यसको प्रभाव उल्टो पर्न गयो । त्यसबेलामा आन्दोलनकारीमा विजेता मनोविज्ञान थियो । जसरी दुईवटा आन्दोलन भए ती दुवै सडकलाई ठप्प पारेर भएका थिए र राज्य माग सुन्न बाध्य भएको थियो । त्यो हामीले पाएको भूगोलको वरदान थियो तर अहिले त्यो परिस्थिति थिएन । अहिले राज्य प्रमुख गैरजिम्मेवार र दमन गर्न चाहने मानसिकताका थिए/छन् । दमन बढ्न थालेपछि आन्दोलनकारी दशगजामा जान लागे । तपाईंले भनेको अलिकति सत्य पनि हो, दम्भ थियो । वास्तवमा हामी पाहाडी जनताको विरुद्धमा कहिल्यै थिएनौं । तर हामीलाई पाहाडी जनताका विरोधी भनेर प्रचारित गरियो । त्यहीबीचमा हाम्रा केही नेताहरुले जसरी छिमेकी देशका राज्यहरु डुल्दै नेता भेट्ने काम गरे त्यसले पनि प्रचारलाई थप बल दियो ।

आन्दोलनकारीको बाध्यता के थियो भने नेपालकै भूमिमा गोली खानुपथ्र्यो । ४९ जना मरिसके तर राज्यले सुनवाइ नै गर्दैन । त्यसैले ज्यान जोगाउन पारि गएका हुन् ।

Raj kishor Yadav (3)

आन्दोलनको उत्कर्षमा झण्डै ५० जनाले ज्यान गुमाउँदासम्म काङ्ग्रेस नेतृत्वको सरकार थियो, कहाँबाट कुन चुट्की बज्यो काङ्ग्रेसको नेतृत्वमा सरकार बनाउन संसद बहिष्कार गरेको पार्टी भोट हाल्न संसद आइपुग्यो । साउन ३ मा संविधान जारी भयो । साउन ५ मा राजविराजमा बैठक बसेर मधेसका नाका बन्द गर्ने निर्णय मोर्चाले लियो । जबकि साउन ३ मै भारतीय विदेश मन्त्रालयको विज्ञप्ति आई नाकाबन्दीको प्रभाव देखिन थालेको थियो । यस्ता निर्णयले आन्दोलनलाई गतल दिशा तर्फ लैजाने काम गर्दैन ?

तपाईंले भनेको कुरा ठीक छ । मैले सुरुमै भने आन्दोलनलाई भारतसँग जोडेर जसरी यहाँ सत्तापक्षले हेर्नेगर्छ, त्यो कहिले कहीँ हामीलाई अभिशाप बन्दो रहेछ । आन्दोलनकारीको बाध्यता के थियो भने नेपालकै भूमिमा गोली खानुपथ्र्यो । ४९ जना मरिसके तर राज्यले सुनवाइ नै गर्दैन । त्यसैले ज्यान जोगाउन पारि गएका हुन् ।

नेतृत्वलाई नैतिकताको सवाल उठ्दैन र ?

आन्दोलनको मनोविज्ञान के भयो भने नाका घेर्न र समान रोक्न सक्यौँ भने राज्यले हाम्रो सुनवाइ गर्न सक्छ । त्यो रणनीतिगत निर्णयलाई भारतीयहरुले कसरी जोडे भने भारतीय गाडी आए आगजनी तोडफोड हुन्छ । त्यसैले आफ्नो समानको सुरक्षा आफै गर्नु । हाम्रो निर्णय र उनीहरुको निर्णय जुन उनीहरुको आफ्नै पाटो थियो– मिल्न गयो । म त्यसै बेला भन्दै थिए नाकाबन्दी भनेको गलत रणनीति अख्तियार गरेको हो । ‘हामी काठमाठडौंको दानापानी बन्द गरिदिन्छौ’ भन्ने जुन अभिव्यक्ति आयो त्यो हाम्रा लागि प्रतिउत्पादक हुन गयो । हुन त त्यो अभिव्यक्तिमा काठमाडौं भन्नुको अर्थ काठमाडौंको राज्यसत्ता भन्ने थियो तर काठमाडौंका जनता भन्ने सबैलाई प¥यो जुन हाम्रा लागि प्रतिउत्पादक भयो । हामीले गरेको आन्दोलन त काठमाडौंका जनताका लागि पनि हो । बर्नाड साको एउटा भनाइ छ– ‘ह्वेन हन्टर किल्स द टाइगर इट्स कल हन्टिङ ह्वेन टाइगर किल्स त हन्टर इट्स कल मर्डर’ भनेपछि राज्यले हामीमाथि गरेको अत्याचारलाई उसको अधिकार र हामीले गरेको विद्रोहलाई मर्डर भनिएको छ त्यो ठीक भएन ।

मधेसीलाई भारतसँग जोडिदिँदा निश्चित रुपमा व्याक फायर हुन गएकै हो ।

Raj kishor Yadav (5)

भारतबाट खोजेको सहयोग व्याक फायर भयो भन्ने अनुभूति भएको छैन ?

छिमेकी भएको नाताले भारतका स्वार्थ होलान्, त्यो स्वभाविक हो । तर हाम्रो पहिलो स्वार्थ भनेको मधेसीलगायत यो देशमा शोषण उत्पीडनमा परेका समुदायलाई मूलधारमा कसरी ल्याउने । आज ओली सरकारले मधेस आन्दोलनलाई बदनाम गर्ने जुन अस्त्र पायो त्यो नाकाबन्दी र हाम्रा नेतृत्व छेउछाउ चाहर्दै हिँड्नुले हो । राष्ट्रप्रतिको इन्टिग्रिटी, मधेसको कुरा गर्दैगर्दा अभिव्यक्तिमा थोरै पनि देशको हितमा या अरु समग्रतामा देखिएको अभावले नै मलाई लाग्छ आन्दोलनले जति महत्व पाउनुपर्दथ्यो त्यो पाउन सकेन । मधेसीलाई भारतसँग जोडिदिँदा निश्चित रुपमा व्याक फायर हुन गएकै हो ।

आन्दोलनले निष्कर्ष पाउन नसकेपछि अब मधेसवादी दलहरुले मात्र एक्लै आन्दोलन गरेर निष्कर्षमा पुग्न नसकिने रहेछ भनेर निष्कर्ष निकालेकै हो ?

आन्दोलनको स्वीकार्यता बढाउँदै यसले विराट रुप पाओस तथा राज्य सुन्न बाध्य होस् भनेर यो नीति अख्तियार गरिएकै हो । तर यसको अर्थ के होइन भने अब आउने दिनमा मधेसीले कुनै आन्दोलन गर्न सक्दैन अथवा अधिकार पाउन सक्दैनन भन्ने निष्कर्ष भने होइन । मधेसको आन्दोलनलाई दलित जनजातिसँग जोडेर अगाडि बढाउनुका तीन कारण छन्– पहिलो– हाम्रो आन्दोलन कुनै समुदाय विशेषको विरोधमा तथा विखण्डनका लागि होइन भन्ने स्थापित गराउनु । दुई– आन्दोलनलाई उत्तरतर्फ फैलाउँदै असन्तुष्ट पक्षसँग एकता र सहकार्य गर्नुपर्छ भनेर । तेस्रो– आन्दोलनको स्वीकार्यता बढाउनका लागि ।

यसमा मात्र मधेसीको अधिकार र मुक्तिको कुरा छैन । मधेस आन्दोलन राजनीतिक आन्दोलन त हो नै तर यो आन्दोलन समग्र आन्दोलन हुनुपर्छ ।

जसरी मधेसी मोर्चाको आन्दोलन सङ्घीय गठबन्धनसम्म आइपुगेको छ यसकाविरुद्धमा मधेसमै स्वरहरु मुखरित भएका छन् । यसलाई कसरी हल गर्नु हुन्छ ?

यो सङ्घर्ष केका लागि हो ? आ–आफ्नो पहिचान कायम राख्दै एकअर्काको अस्थित्व रक्षा गर्दै नेपाल बनाउन होइन ? हामी मधेसी भएरै नेपाल बनाउन चाहेका हौँ । यसको अर्थ के होइन भने– हामीले नेपालभन्दा छुट्टै आफ्नो अस्थित्व खोजेका हौँ । नेपालभित्रै हाम्रो सम्मानजनक अवस्था होस् भनेर हाम्रो सङ्घर्ष हो । सङ्घीय गठबन्धन र मोर्चाबीच बनेको गठबन्धनलाई कतिले बुझेर कतिले नबुझेर आलोचना गरेका छन् । यसमा कुनै वैचारिक आधार छैन । केहीले मधेसी मोर्चालाई गठबन्धनमा र केहीले गठबन्धनलाई मोर्चामा विलय गराउनुपर्ने विचार पोखिरहेका छन् । यी दुवै अतिवाद हुन् । यी दुवै अतिवादले हामी क्रान्तिमा पुग्न सक्दैनौँ ।

Raj kishor Yadav (1)

म यस आन्दोलनलाई राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलनका रुपमा विकास गर्नुपर्ने मान्यता राख्छु । यो आन्दोलन मधेसी, जनजाति, दलितहरुको मात्र होइन । यसले समग्र नेपालीको मुक्ति आन्दोलनलाई नेतृत्व गर्नुपर्छ । समग्र नेपाल र नेपालीको उन्नति, प्रगति र आर्थिक जीवनस्तर किन उकासिन सकेन ? यस अर्थमा हेर्ने हो भने यो मानवताप्रतिकै उपहास हो । छुवाछूतको अवस्था मधेसमा मात्र होइन पाहाडमा पनि विकराल छ । छाउपडी, देउकी, कमैयाप्रथा लगायत अनेकौँ प्रथाबाट मानिसहरुको आज पनि उत्पीडन जारी छ । हाम्रो आर्थिक हैसियत ऋणात्मकतर्फ जाँदैछ । यो सबै किन भयो भनेर आन्दोलन भएको हो । त्यसैले हामीले यी सबै विषयलाई गम्भीरतापूर्वक छलफल गरिरहेका छौँ ।

हामीलाई के विश्वास छ भने यो कुरा जनताले बुझे भने र अधिकार पाए भने एक दिन सबै आआफ्नो ठाउँबाट नेपाल बनाउन उठ्ने छन् । यसमा मात्र मधेसीको अधिकार र मुक्तिको कुरा छैन । मधेस आन्दोलन राजनीतिक आन्दोलन त हो नै तर यो आन्दोलन समग्र आन्दोलन हुनुपर्छ । यसले एउटा मात्र टर्मिनोलोजीप्रयोग गरे पनि यसको अभीष्ठ भनेको राज्य उत्पीडनबाट मुक्ति नै हो । यसले सामाजिक विभेद पनि अन्त्य गर्न खोजेको छ । हामी यस विषयमा छलफल गर्दैछौँ ।

संविधान निर्माणपछि प्रमुख राजनीतिक दलहरुले अब आन्दोलन, सङ्घर्ष सकियो । आर्थिक क्रान्तिमा लाग्नुपर्छ भनिरहेका छन् तर तपाईंहरु अझै पनि आन्दोलनकै कुरा गर्दै हुनुहुन्छ । यसलाई जनताले कसरी बुझ्ने ?

रजानीतिक दलहरु निश्चित राजनीतिक एजेन्डा बोकेर निर्माण भएका हुन् । तर दुर्भाग्य के छ भने देशमा विकल्प दिन नसक्दा पुराना पार्टीहरु विचारलाई टालटुल गरेर आफ्नो काम चलाइरहेका छन् र जनताले उनीहरुलाई नै रोज्नुपरेको छ । नेपाली काङ्ग्रेसले बोकेको विचार भनेको प्रजातान्त्रिक समाजवाद हो । तर ऊ आज कहाँ छ ? त्यस्तै एमाले माओवादीको सन्दर्भमा पनि त्यही हो । बाबुरामजी अर्को विचित्रको हुनुहुन्छ । जीवनभर उदार पुँजीवादको प्रखर विरोधी मान्छे आज त्यही बाटोमा लाग्यो । हाम्रो कुरा के हो भने अन्तोगत्वा यो देश समृद्ध र शान्त होस् तथा हरेक नेपालीको मुहारमा हाँसो छाओस् । हामीले बुझेको के हो भने राजनीतिक मुद्दाहरु सम्बोधन नभई नेपालमा राजनीतिक स्थिरता हुँदैन । राजनीतिक स्थितिरता नभईकन विकास हुन सक्दैन । भाषण जे गरे पनि राजनीतिक आन्दोलन र आर्थिक वृद्धिसँगै जोडिएका विषय हुन् । अझै पनि राजनीतिक आन्दोलनको अवतरण हुन बाँकी छ । त्यसलाई सही दिशामा अवतरण नगाराईकन देशमा विकास र समृद्धि आउन सक्दैन । राजनीतिक आन्दोलनलाई अवतरण गर्न ढिला गरेमा यसले अर्को दुर्घटना निम्त्याउँछ ।

इन्डियन आइडलमा प्रशान्त तामाङ सहभागी हुँदा उसलाई भोट हाल्न काठमाडौँमा क्याम्पेन चलाइन्छ । जबकि ऊ भारतीय पुलिसको हवलदार हो । भनेपछि यो एउटा चिन्तनधारा हो । जस्तै भारतको गोरखाल्यान्डको कुरा आउँदा यहाँ सद्भाव र समर्थन व्यक्त गरिन्छ तर मधेसमा अधिकारको आन्दोलन चल्दा त्यसमा कुनै सरोकार राख्दैनन् ।

Raj kishor Yadav (6)

मधेसको चिन्तनधारा र काठमाडौं मूलधारको चिन्तनधारामा कहाँनेर भिन्नता छ ?

पहिलो त काठमाडौंले मधेसलाई भारतीय संस्थापनसँग जोडेर हेर्ने गर्छ । आउने दिनहरुमा मधेसीहरु बलियो भए भने भारतीयहरुको स्वार्थमा काम गर्ने हुन् कि भन्ने चिन्ता देखिन्छ । अर्को यहाँ खाईपाई आएकाहरु मधेसीहरु बलियो भए भने हाम्रो स्वार्थमा धक्का लाग्छ भन्ने चिन्तनबाट आएका छन् । साथै लामो समयको एतिहासिक कारणले पनि यहाँ के काम गरेको छ भने मधेसी मुलका नेपालीलाई नेपाली नै नमान्ने । इन्डियन आइडलमा प्रशान्त तामाङ सहभागी हुँदा उसलाई भोट हाल्न काठमाडौँमा क्याम्पेन चलाइन्छ । जबकि ऊ भारतीय पुलिसको हवलदार हो । भनेपछि यो एउटा चिन्तनधारा हो । जस्तै भारतको गोरखाल्यान्डको कुरा आउँदा यहाँ सद्भाव र समर्थन व्यक्त गरिन्छ तर मधेसमा अधिकारको आन्दोलन चल्दा त्यसमा कुनै सरोकार राख्दैनन् । नेपाल देश त भयो तर त्यस चौघेराका मानिसहरुलाई कहिलै पनि नेपाली बन्न दिइएन अथवा नेपाली बनाउन प्रयास गरिएन ।

मधेसलाई लिएर गैरमधेसी समुदायमा जस्तो प्रकारको डर छ अथवा राज्यमा फिजीकरण हुने प्रकारको डर छ त्यसलाई तपाईंले कसरी हेर्नुभएको छ ?

हाम्रो नेतृत्वको सोच, अध्ययन र चिन्तनमा रहेको दरिद्रताले गर्दा भनौँ नेपालमा आफ्नो सत्ता टिकाउनका लागि विभिन्न आरोप प्रत्यारोप गर्ने गरिन्छ । यदि यस्तो सम्भावना छ भने यसलाई रोक्नका लागि के गर्न सकिन्छ– बोर्डर सिल गर्ने हो कि, टाइट गर्ने हो कि, कानुन कडा गर्ने हो कि, हाम्रो पूर्ण समर्थन छ तर मधेसीलाई अधिकार दिने सवालमा यसलाई अगाडि सारिन्छ भने यसलाई के भन्ने ? तपाईंले भन्नुभएको कुरामा मलाई कुनै दम छजस्तो मलाई लाग्दैन । किनभने मधेसमा बसेर सीमा मिचिएमा लड्ने त त्यही मधेसी नै हो ।

Golden Oak
Subusu inner banner

प्रतिक्रिया दिनुहोस

सम्बन्धित समाचार

रातोपाटी स्पेशल