ठुला भाषा मोडलहरू (एलएलएम) ले मानिसका बौद्धिक कार्यहरू निरन्तर रूपमा आफ्नो नियन्त्रणमा लिइरहँदा अनुसन्धानकर्ताहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। यस्तो ‘मानसिक कामको जिम्मा अरूलाई दिने’ प्रवृत्तिको मूल्य चुकाउनुपर्ने चेतावनी उनीहरूले दिएका छन्।

अनुसन्धान वैज्ञानिक नतालिया कोस्मिनाले इन्टर्नहरूको खोजी गरिरहँदा आफूलाई प्राप्त कभर लेटरहरू शङ्कास्पद रूपमा उस्तै भएको पाइन्। ती पत्रहरू लामा र चिटिक्क परेका थिए। परिचय खण्डपछि ती पत्रहरू एक्कासि उनको कामसँग जोडिने अमूर्त र असान्दर्भिक विषयमा प्रवेश गर्थे।

आवेदकहरूले पत्र लेख्नका लागि एलएलएम प्रयोग गरिरहेको कुरा उनलाई प्रस्ट भयो। एलएलएम आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को एउटा रूप हो, जसले च्याटजीपीटी, गुगल जेमिनाइ र क्लोडजस्ता च्याटबोटहरूलाई सञ्चालन गर्छ।

सोही समयतिर म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) मा अध्यापन गराउने क्रममा कोस्मिनाले अर्को एउटा कुरा पनि महसुस गरिन्। मानिस र कम्प्युटरबिचको अन्तरक्रियाबारे अध्ययन गर्ने उनले केही वर्षअघिको तुलनामा हालका धेरै विद्यार्थीहरूले पढेका कुराहरू छिट्टै बिर्सिरहेको पाइन्।

एलएलएमप्रतिको बढ्दो निर्भरताले नै आफ्ना विद्यार्थीहरूको बौद्धिक क्षमतामा असर गरिरहेको हुन सक्ने उनलाई भान भयो। त्यसपछि उनले यसबारे थप अध्ययन गर्ने अठोट गरिन्।

कोस्मिनाजस्ता अनुसन्धानकर्ताहरूको मुख्य चिन्ता एआईप्रतिको अत्यधिक निर्भरतासँग जोडिएको छ। यस्तो निर्भरताले हामीले प्रयोग गर्ने भाषा र सामान्य बौद्धिक कार्य गर्ने क्षमतामा समेत नकारात्मक असर पार्न सक्ने उनीहरूको बुझाइ छ। एआईलाई यसरी आफ्नो ‘बौद्धिक कामको जिम्मा लगाउने’ (कोग्निटिभ अफलोडिङ) प्रवृत्तिले हाम्रो मानसिक क्षमतामा ह्रास ल्याउन सक्ने देखाउने अनुसन्धानहरू बढ्दै गएका छन्। यसको नतिजा डरलाग्दो हुन सक्छ र कालान्तरमा मानिसको बौद्धिक क्षमता नै घट्दै जान सक्छ।

हामीले प्रयोग गर्ने उपकरणहरूले हाम्रो सोच्ने तरिका परिवर्तन गर्न सक्छन् भन्ने कुरा सर्वविदितै छ। उदाहरणका लागि, इन्टरनेटको आगमनसँगै पहिले गहिरो अनुसन्धान चाहिने कामहरू अहिले सर्च बक्समा सामान्य प्रश्न राखेरै फेला पार्न सकिन्छ। सर्च इन्जिनहरूको प्रयोग बढेसँगै मानिसहरूले सानातिना विवरणहरू सम्झन छाडेको अनुसन्धानले देखाएको छ। यसलाई ‘गुगल प्रभाव’ को नाम दिइएको छ। यद्यपि, इन्टरनेटले बाहिरी मेमोरी प्रणालीको रूपमा काम गर्ने र यसले हाम्रो दिमागलाई अन्य काम गर्न स्वतन्त्र बनाउने तर्क पनि कतिपयले गर्छन्।

तर, अहिले हामीले आफ्नो सोच्ने काम एलएलएम र अन्य प्रकारका एआईलाई सुम्पिँदै जाँदा यसले हाम्रो स्मरणशक्ति र समस्या समाधान गर्ने क्षमतामा अझ गम्भीर असर पार्न सक्ने चिन्ता बढ्न थालेको छ। आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स उपकरणहरूले चित्तबुझ्दो कविता लेख्न, आर्थिक सल्लाह दिन र साथीको रूपमा कुराकानी गर्न सक्छन्। विद्यार्थीहरू पनि आफ्नो काम एआई उपकरणहरूलाई जिम्मा लगाउने प्रवृत्तितिर झन्झन् आकर्षित भइरहेका छन्।

एआईको प्रयोगले आलोचनात्मक सोचजस्ता महत्त्वपूर्ण बौद्धिक सीपहरूमा पार्ने नकारात्मक प्रभावको जोखिममा विशेषगरी युवा पुस्ता पर्न सक्ने विभिन्न अध्ययनले देखाइसकेका छन्। यद्यपि, कोस्मिना यसका सम्भावित प्रभावहरूबारे अझ गहिरिएर अध्ययन गर्न चाहन्थिन्।

• घट्दो मानसिक प्रयास

उनी र एमआईटी मिडिया ल्याबका उनका सहकर्मीहरूले ५४ जना विद्यार्थीलाई छोटो निबन्ध लेख्न भेला गराए र उनीहरूलाई तीन समूहमा विभाजन गरे। पहिलो समूहलाई च्याटजीपीटी प्रयोग गर्न निर्देशन दिइयो। दोस्रो समूहलाई गुगल सर्च मात्र प्रयोग गर्न दिइयो, जसमा एआईले दिने सारांश बन्द गरिएको थियो। तेस्रो समूहलाई भने कुनै पनि प्रविधिको प्रयोग गर्न दिइएन। निबन्ध लेखिरहँदा हरेक विद्यार्थीको मस्तिष्कको तरङ्ग (ब्रेनवेभ) नापिएको थियो।

निबन्धका शीर्षकहरू जानाजान खुला प्रकृतिका राखिएका थिए। वफादारी, खुसी वा हाम्रो दैनिक जीवनका छनोटहरूसँग सम्बन्धित विषय दिइएको हुँदा यस कार्यका लागि धेरै अनुसन्धानको आवश्यकता पर्दैनथ्यो।

यस अनुसन्धानको नतिजा अहिलेसम्म कुनै वैज्ञानिक जर्नलमा प्रकाशित नभए पनि यो आँखा खोल्ने खालको रहेको कोस्मिना बताउँछिन्। आफ्नो दिमाग प्रयोग गर्नेहरूको मस्तिष्क अत्यन्तै सक्रिय देखिएको र मस्तिष्कका धेरै भागहरूमा व्यापक हलचल पाइएको उनी बताउँछिन्। सर्च इन्जिन मात्र प्रयोग गर्ने समूहको मस्तिष्कको भिजुअल भागमा अझै पनि बलियो सक्रियता देखिएको थियो। तर, च्याटजीपीटी प्रयोग गर्ने समूहको मस्तिष्कको सक्रियता भने उल्लेखनीय रूपमा कम (५५ प्रतिशतसम्म कम) पाइएको थियो।

कोस्मिना भन्छिन्, ‘मस्तिष्क पूर्ण रूपमा निदाएको त थिएन, तर रचनात्मकता र जानकारीलाई प्रशोधन गर्ने मस्तिष्कका भागहरूमा भने सक्रियता निकै कम थियो।’

च्याटजीपीटीले मानिसको स्मरणशक्तिमा पनि असर गरेको पाइयो। निबन्ध बुझाइसकेपछि एआई समूहका मानिसहरूले आफ्नो निबन्धका अंशहरू उद्धृत गर्न सकेनन्। धेरैले त उक्त काममा आफ्नो कुनै अपनत्व नै महसुस गरेनन्। च्याटजीपीटी जस्ता एआई उपकरणहरू प्रयोग गर्दा मानिसहरूमा जानकारी सम्झने र पुनः स्मरण गर्ने क्षमता कम हुँदै जाने अन्य अध्ययनहरूले पनि देखाएका छन्।

यी निष्कर्षहरू विज्ञहरूबाट मूल्याङ्कनको क्रममा रहे पनि अन्य अध्ययनका नतिजाहरूसँग मेल खान्छन्। युनिभर्सिटी अफ पेन्सिलभेनियाका अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको एउटा अध्ययनले जेनेरेटिभ एआई च्याटबोट प्रयोग गर्दा केही मानिसहरूले ‘कोग्निटिभ सरेन्डर’ (बौद्धिक आत्मसमर्पण) गर्ने गरेको देखाएको छ। यसको अर्थ, उनीहरू एआईले दिएका जानकारीलाई विना कुनै शङ्का वा परीक्षण सहजै स्वीकार गर्छन् र आफ्नो अन्तर्ज्ञानलाई समेत बेवास्ता गर्न तयार हुन्छन्।

एआई च्याटबोटको दुनियाँभन्दा बाहिर, जीवन र मरणको सवाल जोडिने परिस्थितिमा समेत यस्तै प्रभावहरू देख्न सकिन्छ। हालै एउटा बहुराष्ट्रिय अध्ययन टोलीले लगातार तीन महिनासम्म ठुलो आन्द्रा क्यान्सर पत्ता लगाउन एआई उपकरण प्रयोग गर्ने चिकित्सकहरू पछि विना एआई ट्युमर पहिचान गर्न कमजोर देखिएको पत्ता लगाएको छ।

एआईलाई काम सुम्पिँदा मौलिक सिर्जना गर्ने रचनात्मकता गुम्ने जोखिम पनि रहेको कोस्मिना चेतावनी दिन्छिन्। उनको अध्ययनमा च्याटजीपीटी प्रयोग गरेर विद्यार्थीहरूले लेखेका निबन्धहरू एकैखाले देखिएका थिए। परीक्षण गर्ने शिक्षकहरूले ती निबन्धलाई मौलिकता र गहिराइ नभएका ‘आत्माविहीन’ रचनाको सङ्ज्ञा दिएको कोस्मिना बताउँछिन्। ‘निबन्धहरू यति धेरै मिल्दाजुल्दा थिए, एकजना शिक्षकले त विद्यार्थीहरूसँगै बसेर लेखेका हुन् भनेर सोध्नुभएको थियो,’ उनले भनिन्।

यस्ता अध्ययनहरूले एलएलएमले मस्तिष्कमा पार्न सक्ने अल्पकालीन प्रभावहरूलाई चित्रण गरे पनि यसको दीर्घकालीन असर भने अझै स्पष्ट छैन। कोस्मिना र उनका सहकर्मीहरूको अध्ययनले यसको एउटा झलक भने प्रस्तुत गर्छ। पहिलो अध्ययनको चार महिनापछि उनीहरूले विद्यार्थीहरूलाई अर्को निबन्ध लेख्न लगाए। तर यसपटक, च्याटजीपीटी प्रयोग गरेका विद्यार्थीहरूलाई एलएलएमको सहयोगविना लेख्न भनियो। उनीहरूको मस्तिष्कमा न्युरल कनेक्टिभिटी पहिले प्रविधि प्रयोग नगरेका तर पछि प्रविधि प्रयोग गरेका विद्यार्थीहरूको तुलनामा कम देखियो। यसले उनीहरू सुरुमा नै दिएको विषयवस्तुमा राम्ररी नजोडिएको सङ्केत गर्छ।

• बौद्धिक क्षमतामा ह्रास

यद्यपि, ‘रोबोट प्रुफ’ पुस्तककी लेखिका तथा कम्प्युटेसनल न्युरोसाइन्टिस्ट भिभियन मिङ एलएलएमहरू सोच्न मद्दत गर्ने सकारात्मक उपकरण हुन सक्ने बताउँछिन्। तर, यसका लागि हामीले आफ्ना मानसिक कार्यहरू पूर्ण रूपमा प्रविधिलाई सुम्पिएर यसमाथि मात्रै निर्भर हुनुहुँदैन। धेरैजसो मानिसले यो प्रविधिसँग यसरी अन्तरक्रिया नगरेकोमा भने उनी चिन्तित छिन्।

उनको यो तर्क आफ्नो पुस्तकका लागि गरेको अनुसन्धानबाट आएको हो। उक्त अनुसन्धानका क्रममा मिङले युनिभर्सिटी अफ बर्कलेका एक समूह विद्यार्थीलाई तेलको मूल्यजस्ता वास्तविक संसारका नतिजाहरूको भविष्यवाणी गर्न लगाएकी थिइन्। अधिकांश सहभागीहरूले केवल एआईलाई प्रश्न सोधेर त्यसैको उत्तर सारेको उनले पाइन्।

उनले ती विद्यार्थीहरूको मस्तिष्कको गामा वेभ, जसलाई बौद्धिक प्रयासको सूचक मानिने मस्तिष्कको तरङ्ग भनिन्छ, सक्रियता नाप्दा निकै कम सक्रियता पाइन्। उनको अनुसन्धान पनि प्रकाशित हुन बाँकी नै छ। तर, थप अध्ययनहरूले आफ्ना निष्कर्षहरूलाई प्रमाणित गरेमा यसको दीर्घकालीन असर पर्न सक्ने मिङको चिन्ता छ। उदाहरणका लागि, अन्य अनुसन्धानहरूले कमजोर गामा वेभ सक्रियतालाई पछिल्लो उमेरमा हुने बौद्धिक ह्राससँग जोडेर हेरेका छन्।

मिङ भन्छिन्, ‘यो साँच्चै चिन्ताजनक कुरा हो। यदि मानिसहरूले यी प्रणालीहरूसँग अन्तरक्रिया गर्ने स्वाभाविक तरिका नै यही हो भने र यी त बाठा बच्चाहरू हुन् भने यो निकै खराब कुरा हो।’ 

गहिरो सोचाइ नै हाम्रो महाशक्ति (सुपरपावर) भएको उनी बताउँछिन्। ‘यदि हामीले यसको प्रयोग गरेनौँ भने, यसले हाम्रो बौद्धिक स्वास्थ्यमा पार्ने दीर्घकालीन असरहरू निकै गम्भीर हुन्छन्,’ उनले भनिन्।

जब हामी एलएलएममा निर्भर हुन्छौँ, त्यसले हाम्रो निकै कम मानसिक प्रयास माग्छ। तर एउटा स्वस्थ मस्तिष्कका लागि ठिक उल्टो, अर्थात् पर्याप्त मानसिक कसरत आवश्यक पर्ने मिङ थप्छिन्।

यद्यपि, सहभागीहरूमध्ये १० प्रतिशतभन्दा कमको एउटा सानो समूहले फरक तरिकाले काम गरेको थियो। उनीहरूले एआईलाई तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने उपकरणका रूपमा मात्र प्रयोग गरे र ती तथ्याङ्कको आफैँ विश्लेषण गरे। यी व्यक्तिहरूले अन्य सहभागीको तुलनामा बढी सटिक भविष्यवाणी गरेका थिए र उनीहरूको मस्तिष्कको सक्रियता पनि बलियो देखिएको थियो।

झन्डै दुई दशकअघि मिङले गुगल म्यापप्रतिको हाम्रो अत्यधिक निर्भरताका कारण आगामी २० देखि ३० वर्षभित्र मानिसमा डिमेन्सिया (बिर्सने रोग) को दर उल्लेख्य रूपमा बढ्ने भविष्यवाणी गरेकी थिइन्। ‘मैले मानिसहरूलाई झकझक्याउन त्यसो भनेकी थिएँ,’ मिङ भन्छिन्, ‘यदि तपाईंले बाटो खोज्न आफ्नै दिमाग खियाउनु पर्दैन भने, पक्कै पनि यसको केही न केही देखिने असर त हुन्छ नै।’

यस भविष्यवाणीको ठ्याक्कै तथ्याङ्क हामीसँग नभए पनि १३ जनामाथि तीन वर्ष लगाएर गरिएको एउटा अध्ययनले जीपीएसको बढ्दो प्रयोगलाई कालान्तरमा कमजोर ‘स्पेसियल मेमोरी’ सँग जोडेको छ। अर्को एउटा अध्ययनका अनुसार कमजोर स्पेसियल नेभिगेसन अल्जाइमर रोगको सम्भावित सूचक पनि हुन सक्छ।

हाम्रो मस्तिष्क जति धेरै सक्रिय हुन्छ, बौद्धिक क्षमतामा हुने ह्रासबाट यो त्यति नै सुरक्षित रहन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट छ। त्यसैले, एलएलएमले रचनात्मकता मात्र नघटाई मानिसको सोच्ने क्षमतामा हानी पुर्‍याउन सक्ने र डिमेन्सियाको जोखिम बढाउन सक्ने मिङ बताउँछिन्।

एआई उपकरणहरूको प्रयोग बढ्दै जाँदा हामीले यसलाई आफूलाई हानी नहुने र फाइदा पुग्ने गरी प्रयोग गर्नुपर्छ। मिङको सुझावअनुसार हाम्रो अन्तिम लक्ष्य ‘हाइब्रिड इन्टेलिजेन्स’ को एउटा रूप हुन सक्छ, जहाँ मानिस र मेसिन मिलेर ‘कठिन कामहरू’ सँगै गर्छन्। 

यसको अर्थ, हामीले एआईलाई हाम्रा प्रश्नहरूको सिधै उत्तर दिन लगाउनुको साटो पहिले आफैँ सोच्नुपर्छ र पछि आफ्नो सोचलाई चुनौती दिन मात्र उपकरणहरूको प्रयोग गर्नुपर्छ। कोस्मिना पनि यस कुरामा सहमत छिन्। उनी बलियो जग बसाल्न पहिले विना एआई उपकरण विषयवस्तु सिक्न र त्यसपछि मात्र एलएलएम प्रयोग गर्नेबारे सोच्न सुझाव दिन्छिन्।

मिङ आफ्नै सोचाइलाई चुनौती दिन ‘नेमेसिस प्रम्प्ट’ प्रयोग गर्न सिफारिस गर्छिन्। यसअन्तर्गत एआईलाई आफ्नो ‘आजीवन दुस्मन’ को रूपमा काम गर्न निर्देशन दिइन्छ। त्यसपछि आफ्ना विचारहरू किन गलत छन् र तिनलाई कसरी सुधार्न सकिन्छ भनेर एआईलाई विस्तृत रूपमा व्याख्या गर्न लगाइन्छ। यसले गर्दा एआईले दिएका उत्तरहरू चुपचाप स्वीकार गर्नुको सट्टा आफ्ना तर्कहरूको बचाउ र परिमार्जन गर्न मानिस बाध्य हुन्छ।

उनले सुझाएको अर्को प्रविधि ‘प्रोडक्टिभ फ्रिक्सन’ लाई प्राथमिकता दिनु हो। यसमा एआईलाई सिधै उत्तर दिनुको साटो सन्दर्भ मात्र उपलब्ध गराउन र उल्टै आफैँलाई प्रश्न सोध्न लगाइन्छ। एआई बोटले सिधै उत्तर नदिने गरी मिलाएर परीक्षण गर्दा धेरै व्यक्तिहरू काममा बढी तल्लीन भएको उनले पाइन्।

अन्ततः हामी सबै यस्ता ‘बौद्धिक सर्टकट’ हरूप्रति सजग हुनुपर्छ। कोस्मिना भन्छिन्, ‘हाम्रो मस्तिष्कले यस्तै सर्टकटहरू मन पराउँछ।’ स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा दीर्घकालीन मस्तिष्क स्वास्थ्यका लागि हामीले निरन्तर रूपमा आफूलाई चुनौती दिइरहनुपर्छ। यस प्रक्रियामा हाम्रो दिमाग, रचनात्मकता र बौद्धिक स्वास्थ्यलाई नै फाइदा पुग्नेछ।

बीबीसी