(यस आलेखमा अमेरिकाले आणविक हमला सामना गर्नु परेको अवस्था कसरी सामना गर्छ भन्ने काल्पनिक परिदृश्यका आधारमा सम्भावित घटनाक्रमहरू प्रस्तुत गरिएका छन् । आणविक हमला तथा प्रतिरक्षाको विषय गोप्य राख्ने गरिन्छ ।

तथापि सम्बन्धित विभाग तथा आधिकारिक संस्थामा रहेका व्यक्तिहरूले सार्वजनिक गरेका विभिन्न विवरणका आधारमा यो विश्लेषण गरिएको छ । यहाँ प्रस्तुत विश्लेषणको अधिकांश हिस्सा पूर्व आणविक प्रहार अधिकारी तथा आणविक सुरक्षा विज्ञ ब्रुस ब्लेयर र पूर्व अमेरिकी रक्षामन्त्री विल्लियम जे. पेरीको बयान तथा विज्ञताका आधारमा तयार पारिएको छ ।)

संसारको कुनै कुनाबाट अमेरिकाको दुस्मनले अमेरिकामा आणविक हतियार बोकेका क्षेप्यास्त्रहरू एकै साथ ठुलो सङ्ख्यामा प्रहार गर्न सक्छन् । आजका दिनमा अमेरिकी भूमिमा आक्रमण गर्न सक्ने आणविक बम बोकेका इन्टरकन्टिनेन्टल ब्यालेस्टिक मिसाइल (अन्तरमहादेशिय ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र) चारवटा देशसँग छन् । जसमा बेलायत र फ्रान्स अमेरिकाका सहयोगी राष्ट्र हुन भने बाँकी दुई मुलुक रुस र चीन हुन् । उत्तर कोरियाले हालसम्म यस्तो क्षमता हासिल गर्न सकेको छैन । तर, अब उसले पनि छिट्टै यो क्षमता हासिल गर्न सक्ने अवस्था छ ।

अमेरिकालाई निशाना बनाएर अन्तरमहादेशिय ब्यालेष्टिक क्षेप्यास्त्र (आईसीबीएम) प्रहार हुनासाथ तुरुन्तै अमेरिकाको भू–उपग्रहले त्यसको सूचना पाइहाल्छ । जब क्षेप्यास्त्र आकाशमा थप माथि जान थाल्छ त्यसको इन्जिनले अत्यधिक ऊर्जा प्रसार गर्छ । यसलाई अमेरिकी अन्तरिक्ष सेनाका भू–उपग्रहहरूले इन्फ्रारेड सेन्सरको माध्यमबाट पत्ता लगाउँछन् ।

• आणविक क्षेप्यास्त्र प्रक्षेपणको पहिलो एक मिनेटमा के हुन्छ ?

राडारले आफूतर्फ आउँदै गरेका क्षेप्यास्त्र ठम्याउँछ । आणविक क्षेप्यास्त्र प्रक्षेपण गरेको एक मिनेटमै यसले स्थलगत प्रणालीले कस्तो प्रकारको क्षेप्यास्त्र प्रहार भएको हो भन्ने सूचना र सम्बन्धित तथ्याङ्क वायु सेनाको स्पेस कमाण्ड, कोलोराडोमा रहेको उत्तर अमेरिकी वायु प्रतिरक्षा कमान्ड (नोराड), ओमाहामा रहेको अमेरिकी रणनीतिक कमान्ड (स्ट्राटकम) तथा पेन्टागनको राष्ट्रिय सैन्य कमाण्ड केन्द्र (एनएमसीसी) मा पठाउँछ ।

• प्रक्षेपणको तीनदेखि चार मिनेटमा के हुन्छ ?

पूर्व–चेतावनी प्रणाली सक्रिय हुन्छ । आणविक क्षेप्यास्त्र प्रक्षेपणको तीनदेखि चार मिनेटमा आउटफुटमा रहेको वायु सेनाको भूमिगत अड्डामा सञ्चालित स्ट्राटकमको मुख्यालयले प्राप्त सूचना आफ्नो कमान्डरलाई बताउँछ । यससँगै नोराडको टिममा रहेका क्यानडा र अमेरिकाको संयुक्त रक्षा समूहले पनि आक्रमणको जोखिमको स्तरबारे सूचना उपलब्ध गराउँछन् । उपलब्ध तथ्याङ्ककका आधारमा कुन स्तरको जोखिम हो भन्ने वर्गीकरण गरेर जानकारी गराइएको हुन्छ । प्रहार गरिएका क्षेप्यास्त्रको सङ्ख्या तथा प्रहारको स्रोत पत्ता लागे लगत्तै उक्त टिमले आणविक क्षेप्यास्त्र अमेरिकातर्फ आउँदैछन् भन्ने सूचना गर्छ ।

सैन्य सहयोगीहरूले टेबलमा एउटा ब्रिफकेस राख्छन् र त्यसलाई खोल्छन् । उक्त ब्रिफकेसलाई ‘न्युक्लियर फुटबल’ भनेर चिनिन्छ । ब्रिफकेसमा भएका सबै कुरा टेबलमा निकालिन्छ ।

• पाँचौँ मिनेटमा के हुन्छ ?

अमेरिका लक्षित क्षेप्यास्त्र प्रक्षेपणको पाँच मिनेटमा अमेरिकी राष्ट्रपतिलाई जनकारी गराइन्छ । मानौँ उक्त समयमा अमेरिकी राष्ट्रपति आफ्नो आधिकारिक हवाई जहाज ‘एयर फोर्स वन’ बाट कतै यात्रामा हुन सक्छन् । त्यस्तो समय स्ट्राटकमको कमान्डरले राष्ट्रपतिलाई सचेत गराउन एउटा सुरक्षित फोन कल गर्छन् । 

जनाउ घण्टी बज्न थाल्छ । जहाजभित्र रहेका सहयोगी सेनाले राष्ट्रपतिलाई ‘सिच्वेसन रुम’ मा लैजान्छन् । राष्ट्रपति त्यहाँ रहेको टेबलको चौडाइतर्फको कुर्सीमा बस्छन् । त्यसपछि बाँकी प्रक्रिया सुरु हुन्छ ।

सैन्य सहयोगीहरूले टेबलमा एउटा ब्रिफकेस राख्छन् र त्यसलाई खोल्छन् । उक्त ब्रिफकेसलाई ‘न्युक्लियर फुटबल’ भनेर चिनिन्छ । ब्रिफकेसमा भएका सबै कुरा टेबलमा निकालिन्छ । जसमा आणविक हमलाको अवस्थामा राष्ट्रपतिले लिन सक्ने कदमका सबै विकल्पहरू उल्लेख गरिएको हुन्छ । 

त्यहाँ आणविक प्रहारका विभिन्न विकल्पहरू भएको पुस्तक अर्थात् ‘ब्ल्याक बुक’ पनि हुन्छ । उक्त पुस्तकको विषयवस्तु वर्षौँको मेहनत तथा गम्भीर विश्लेषणबाट तयार गरिएको हो । यही समय ओमाहाको बङ्करबाट स्ट्राटकम कमान्डरले राष्ट्रपतिसँग आपत्कालीन भिडियो कुराकानी गर्छन् । 

कमाण्डरले राष्ट्रपतिलाई परिस्थितिको गम्भीरता तथा खतराको स्तरबारे आफ्नो मूल्याङ्कन सुनाउँछन् । सम्भव भएसम्म अमेरिकी रक्षामन्त्री तथा सेनापतिलाई समेत उक्त कुराकानीमा जोडिन्छ । सैन्य सहयोगीहरूले आणविक फुटबलका सबै कुरा राष्ट्रपतिका अगाडी राख्छन् । राष्ट्रपतिले ‘ब्ल्याक बुक’ मा रहेका विकल्पहरू हेर्छन् । यस क्रममा सल्लाहकारहरूले उनलाई केही सुझावहरू सिफारिस समेत गर्न सक्छन् ।

राष्ट्रपतिले त्यहाँ रहेका आफ्ना सल्लाहकारसँग केही मिनेट छलफल गर्छन् । राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकारले प्रतिद्वन्द्वी नेतासँग टेलिफोनमा सम्पर्क हुन नसकेको बारे पनि जानकारी गराउँछन् ।

• दसौँ मिनेटमा के हुन्छ ?

क्षेप्यास्त्र प्रक्षेपणको दसौँ मिनेटमा जमिनका राडारहरूले आउँदै गरेको आईसीबीएमलाई बिच बाटोमै ठम्याउँछन् । नोराडको प्रणालीले विभिन्न स्रोतहरूबाट प्राप्त सबै सूचना र तथ्याङ्कको विश्लेषण गरेर यथाशक्य विश्वसनीय मूल्याङ्कन तयार गर्छ । पूर्व–सूचना समूहले यी क्षेप्यास्त्रहरू आफ्ना प्रतिद्वन्द्वी मुलुकबाट आएका हुन् कि होइनन भन्ने पक्का गर्छ । 

साथै अमेरिकातर्फ आउँदै छन् कि छैनन् भन्ने पनि टुङ्गो लगाउँछ । क्षेप्यास्त्रहरू त्यसको १२ देखि १५ मिनेटमा अमेरिकी भूमिमा आइपुग्ने अवस्था हुन्छ । आईसीबीएमले प्रभाव पार्ने क्षेत्र ठ्याक्कै भन्न त गाह्रो हुन्छ तर कम्प्युटर प्रणालीले नयाँ तथ्याङ्कहरूको आधारमा अनुमान गर्छ । साथै यसको आधारमा ‘सिच्वेसन रुम’मा रहेका राष्ट्रपतिलाई जानकारी गराइन्छ ।

राष्ट्रपतिले त्यहाँ रहेका आफ्ना सल्लाहकारसँग केही मिनेट छलफल गर्छन् । राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकारले प्रतिद्वन्द्वी नेतासँग टेलिफोनमा सम्पर्क हुन नसकेको बारे पनि जानकारी गराउँछन् । सेनापतिले प्रतिद्वन्द्वीको शक्तिशाली कार्यालय तथा कमान्ड–कन्ट्रोल मुख्यालयमा अमेरिकी आईसीबीएम आक्रमण गर्दा थप आक्रमण रोक्न सकिने सुझाव दिन्छन् । 

स्ट्राटकमको कमान्डरले प्रतिद्वन्द्वीको आणविक हतियार भन्डार, बम्बरको बेस तथा पनडुब्बीको बेसमा हमला गर्दा थप आक्रमण रोकिने सुझाव गर्छन् । अन्य तरिका तथा विकल्पहरू पनि राष्ट्रपतिसामु पेस हुन्छन् । छलफलकै बिचमा रक्षा मन्त्रिले राष्ट्रपतिलाई दुई मिनेटभित्र निर्णय गर्न वा अमेरिकाले प्रतिवाद गर्ने क्षमता गुमेको अवस्था सामना गर्न तयार रहन सचेत गराउँछन् । 

यस क्रममा राष्ट्रपतिले आफ्नो गोजीमा भएको सानो र पातलो कागजको टुक्रा निकाल्छन् । जसलाई ‘बिस्कुट’ पनि भनिन्छ ।

दुस्मनका आईसीबीएमहरू सम्भवतः पश्चिम अमेरिकामा रहेको आणविक हतियारको भन्डारतर्फ पनि लक्षित हुन सक्छन् । जसले गर्दा अमेरिकाले जवाफी हमला गर्न असमर्थ होस । साथै वासिङ्गटन तथा अन्य मुख्य सैन्य कमान्ड केन्द्रमा लक्षित पनि हुनसक्छ । सुरक्षा टोलीले यस विषयमा पनि ध्यान दिइरहेको हुन्छ ।

• हमलाको १७ देखि १८ मिनेटमा के हुन्छ ?

अमेरिकी क्षेप्यास्त्रले पहिलो आणविक क्षेप्यास्त्र आक्रमण ठम्याएको १७ देखि १८ मिनेटमा अमेरिकी राष्ट्रपति पनि आफ्नो निर्णयमा पुग्छन् । अमेरिकी राष्ट्रपतिले पनि आक्रमणको आदेश दिन्छन् । यस्तो आदेशमा सबै सल्लाहकारको असहमति भए पनि निर्णयमा केही फरक पर्दैन । 

कोठामा भएको सुरक्षित फोनबाट अथवा ‘न्युक्लियर फुटबल’ मा भएको फोनबाट एनएमसीसीलाई सम्पर्क गरेर आदेश गर्छन् : ३०० वटा आईसीबीएम प्रक्षेपण गर ! बम्बर तथा पनडुब्बी तयारी अवस्थामा राख ! एनएमसीसीले राष्ट्रपतिलाई आफ्नो परिचय पक्का गर्न आग्रह गर्छ । 

यस क्रममा राष्ट्रपतिले आफ्नो गोजीमा भएको सानो र पातलो कागजको टुक्रा निकाल्छन् । जसलाई ‘बिस्कुट’ पनि भनिन्छ । राष्ट्रपतिले उक्त ‘बिस्कुट’ मा भएको कोड पढेर टेलिफोनमा सुनाउँछन् । त्यसको एक मिनेटमै एनएमसीसीले राष्ट्रपतिको आदेश आपत्कालीन सन्देशको रूपमा आवश्यक ठाउँमा प्रवाह गर्छ ।  

आइसीबीएम सञ्चालक टोलीले तुरुन्तै आदेशलाई आधिकारिकता दिँदै क्षेप्यास्त्रहरूलाई लक्षित योजना अनुसार तयार गर्छन् । दुस्मनको क्षेप्यास्त्र प्रहार भएको २० मिनेटमा अमेरिकी क्षेप्यास्त्र भन्डार खुल्छ । र, आईसीबीएमहरू प्रहार गरिन्छन् ।

• ३०औँ मिनेटमा के हुन्छ ? 

केही मिनेटमै अमेरिकाको तीन वटा आणविक हतियार भन्डारमा आईसीबीएमको वर्षा हुन्छ । त्यी भण्डारहरू खाली हुन्छ । तर, उत्तरी डाकोटा, मोन्टाना, योम्याग, कोलोराडो तथा नेब्रास्कामा धेरै मानिस मारिन्छन् । अर्को पालो हमला वासिङ्गटन डीसीमा हुन्छ । 

आणविक युद्धले निम्त्याउने विनाश अनुमान गर्न सजिलो छैन । अमेरिकी वैज्ञानिक महासङ्घको हाम्रो टोलीले प्रिन्स्टन विश्वविद्यालयको विज्ञान तथा वैश्विक सुरक्षा कार्यक्रमका अनुसन्धानकर्ता सेवाष्टियन फिलिप्पेलाई यसबारे सोधेका थियौँ । उनी आणविक हतियारको प्रभाव तथा आणविक युद्धको परिणामबारे अध्ययन गर्छन् । उनले वासिङ्गटनमा हुने आक्रमण कस्तो हुन्छ भन्ने बुझ्न सघाए ।

पूर्ण–क्षमताको आक्रमण भयो भने सम्भवतः पेन्टागन, व्हाइट हाउस, संसद् भवन, विदेश मन्त्रालय तथा सङ्घीय आकस्मिक व्यवस्थापन एजेन्सीहरूका मुख्यालय निशानामा पर्न सक्छन् । त्यसपछि के हुन्छ भन्ने बारे हामी निम्नानुसार बुझ्न सक्छौँ:

विस्फोटको समयमा सूर्यको सतहभन्दा तातो आगोको गोलाले विस्फोट स्थलबाट केही सय मिटर भित्रका कङ्क्रिट भवन, रूख, सवारी साधन, मानिसहरू लगायत अन्य सबै चीजहरूलाई एकै पटकमा धुवाँमा मिलाइदिन्छ । आँखाले हेर्नै नसकिने स्तरको प्रकाश तथा अत्यधिक तापले जताततै आगो लगाइदिन्छ । 

धेरै माइल टाढाबाट प्रकाश हेर्न त सकिन्छ तर त्यहाँसम्मै मानिसहरू गम्भीर रूपले डढ्छन् । त्यस लगत्तै शक्तिशाली विस्फोटको शृङ्खला सुरु हुन्छ । त्यसले धेरै माइलसम्म क्षति पुर्‍याउँछ । विस्फोटको ६ माइल टाढासम्म भवनमा झ्याल ढोका क्षतिग्रस्त हुन्छन् ।

करिब पाँच लाख मानिसहरू तुरुन्तै मारिन्छन् । आँधीका कारण सिर्जित बतास र आगो वरपरको क्षेत्रमा फैलिन्छ । यसले थप मानिसहरूको मृत्यु गराउनुका साथै धनजनको विनाश गराउँछ । वासिङ्टन वरपरको क्षेत्रमा व्यापक आगलागी हुन्छ ।

अमेरिकाको प्रतिद्वन्द्वी मुलुकले आणविक क्षेप्यास्त्र प्रहार सुरु गरेको एक घण्टा भन्दा कम समयमै अमेरिकी आईसीबीएमहरू उनीहरूको जमिनमा पुगिसक्छन् । साथै त्यहाँ पनि असङ्ख्य मानिस मारिन्छन् । 

• व्यापक प्रदूषण

विस्फोटको ६ देखी ८ मिनेटमा विकिरणले भरिएको धुलो, धुवाँ र भग्नावशेषहरूको च्याउ आकारको बादल ४० हजार फिटमाथि वायुमण्डलमा उठ्छ । यसरी आकाशमा उठेका पदार्थहरू घातक विकिरणसहित झर्छन् । यस क्रममा आकाशमा रहेका तथा धर्तीमा सयौँ माइलसम्म यसले भेट्ने सबै कुरा विकिरणयुक्त पारिदिन्छ ।

आक्रमणको दिन वायुमण्डलको माथिल्लो खण्डमा भएको हावाको बहावले आणविक विकिरण धर्तीमा कसरी झर्छ भन्ने तय गर्छ । विस्फोटको समयको तातो तथा आगोको प्रभावले मारिएका पाँच लाख मानिसको अलावा आकाशबाट झरेको विकिरणयुक्त पदार्थका कारण थप १० लाख मानिस मारिन्छन् । 

धेरै ठुलो परिधिमा मानिसहरू विकिरणको प्रभावका कारण केही दिन भित्रै मारिन्छन् । मेरिल्यान्ड, उत्तरी भर्जिनिया लगायतको ठुलो क्षेत्रमा विकिरणयुक्त पदार्थ खसेका कारण बसोबास योग्य रहँदैन । यसलाई हामीले चेर्नोविलको प्रतिबन्धित क्षेत्रसँग तुलना गरेर हेर्न सक्छौँ । वासिङ्गटन डीसी वरपरको ठुलो भूभाग विकिरण प्रदूषणको जोखिममा पर्छ ।

तत्कालीन समयको हावाको बहाव अनुसार आकाशबाट झर्ने विकिरण न्युयोर्क सहरसम्म पुग्न सक्छ । साथै पश्चिम अमेरिकामा रहेका आणविक भन्डारमा भएका आक्रमणबाट उठेको विकिरणयुक्त धुलो–धुवा मिसिएर पुरै मुलुकलाई विनाश निम्त्याउन सक्छ ।

• ४५औँ मिनेटमा के हुन्छ ?

अमेरिकाको प्रतिद्वन्द्वी मुलुकले आणविक क्षेप्यास्त्र प्रहार सुरु गरेको एक घण्टा भन्दा कम समयमै अमेरिकी आईसीबीएमहरू उनीहरूको जमिनमा पुगिसक्छन् । साथै त्यहाँ पनि असङ्ख्य मानिस मारिन्छन् । 

यसरी, प्रमुख आणविक शक्तिहरू बिचको पूर्ण–क्षमताको युद्ध भयो भने त्यसले लाखौँ मानिसहरूको मृत्यु हुनुका साथै पृथ्वीको ठुलो भाग विकिरणले विकिरणहरूले दूषित हुनेछ । आणविक जाडो, जसमा बमबाट निस्कने धुवाँ र कालोले सूर्यको प्रकाशलाई पृथ्वीमा पुग्नबाट रोक्छ ।

यसले ‘आणविक हिउँद’ भनिने अवस्था निम्त्याउँछ । जहाँ विस्फोटबाट निस्कने धुवाँ र धुलोले सूर्यको प्रकाशलाई रोक्छन् तथा पुरै ग्रह चिसो हुन थाल्छ ।

(प्रस्तुत लेख द वासिङ्गटन पोस्टबाट लिइएको हो । लेखक अमेरिकी वैज्ञानिक महासंघ (फेडेरेसन अफ अमेरिकन साइन्टिष्ट) को हिस्साको रूपमा रहेको आणविक सूचना परियोजना (न्युक्लियर इन्फरमेसन प्रोजेक्ट) मा वरिष्ठ अनुसन्धान सहयोगीको रूपमा कार्यरत छन् । प्रस्तुत आलेख तयार गर्ने क्रममा एलियाना जोन्सले अनुसन्धानको काममा सघाएकी छिन )