निएन्डरथल्स र होमोसेपियन्स (आधुनिक मानव) को जीवनशैली कस्तो थियो र उनीहरूको जम्काभेट कसरी भएको थियो ?

प्रमाणहरूका आधारमा कुरा गर्ने हो भने यो नरभक्षणको मामिला हुनसक्ने सङ्केत देखिन्छ । के उनीहरूलाई स्थानीय निएन्डरथल्सहरूले नै मारेका थिए ? यदि तपाईंले आजका मानिसहरूको डीएनए परीक्षण गर्नुभयो भने के थाहा हुन आउँछ भने अफ्रिका बाहिर बसोबास गर्ने सबै मानिसहरूमा निएन्डरथल्सको २ देखि ५ प्रतिशतसम्म डीएनए पाइन्छ ।

निएन्डरथल्स हाम्रा सबैभन्दा नजिकका नातेदार हुन् । उनीहरू सम्भवतः ३ लाख वर्षभन्दा पहिले नै लोप भइसकेका थिए । उनीहरूको अन्त्यमा आधुनिक मानवको भूमिका कस्तो रह्यो ?

जर्मनीको ‘स्वबियन आल्ब’ पहाडहरूमा चुनढुङ्गाका चट्टानहरू छन् । यहाँका धेरै गुफाहरूमा आज पनि पाषाण युगका मानिसहरू होमोसेपियन्स र निएन्डरथल्सका अवशेषहरू भेटिन्छन् । ट्युबिङ्गन युनिभर्सिटीका अनुसन्धानकर्ताहरू यहाँका चट्टानहरूमा ४५ वर्षभन्दा बढी समयदेखि उत्खनन गरिरहेका छन् । पुरातत्त्वविद् र मानवविज्ञानीहरूले यहाँ फेला पारेका हजारौँ वर्ष पुराना वस्तुहरू वास्तवमै निकै रोचक छन् ।

अनुसन्धाता मार्टिन लेख भन्छिन्, ‘मैले भर्खरै पोल्यान्डको क्रकाउ युनिभर्सिटीबाट आफ्नो मास्टर्स डिग्री पूरा गरेकी छु र मेरो मुख्य चासो निएन्डरथल्समा छ । उनीहरू हाम्रा सबैभन्दा नजिकका प्रजाति वा उप–प्रजाति हुन् । म बारम्बार सोच्ने गर्छु, उनीहरू वास्तवमा हामीभन्दा कति फरक थिए ? हामी उनीहरूलाई आफूभन्दा कति भिन्न देख्न चाहन्छौँ र ‘मानिस हुनु’ लाई कसरी परिभाषित गर्न सक्छौँ ?’

गुफा नजिकै अझै पनि पानीको स्रोत छ, जसमा प्रशस्त माछाहरू पाइन्छन् । माछाहरू आफैँ त गुफामा पुगेनन् होला । यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने जनावरका हड्डीहरू जस्तै यी अवशेषहरू पनि मानिसहरूले आफ्नो खानाको फोहोरका रूपमा छोडेका हुन् । यसै आधारमा हामी कम्तीमा स्वबियन आल्ब क्षेत्रमा सम्भवतः ४० हजार वर्षपहिले निएन्डरथल्सले के खान्थे भन्ने अनुमान लगाउन सक्छौँ ।

अर्का अनुसन्धाता अलेक्ज्यान्डर यानस भन्छन्, ‘हामी इतिहासको खोजीमा छौँ । एकातिर हामी सुरुवाती आधुनिक मानवका अवशेषहरू खोजिरहेका छौँ भने अर्कोतिर मेरा साथीहरू निएन्डरथल्सका निशानाहरू खोज्दैछन् । हामी के जान्न चाहन्छौँ भने निएन्डरथल्स कसरी लोप भए र उनीहरू कसरी जीवनयापन गर्थे । एउटा आम धारणा के छ भने निएन्डरथल्सहरू प्रायः ठूला जनावरहरूको मात्र सिकार गर्थे र मासु मात्र खान्थे । तर हाम्रो अनुसन्धानले के देखाउँछ भने उनीहरू साना जनावरहरूको पनि सिकार गर्थे र मासुका साथसाथै माछा पनि खान्थे ।’

यहाँ भेटिएका प्रमाणहरू फ्रान्समा भेटिएका अवशेषभन्दा निकै भिन्न छन् । फ्रान्समा हामी सीधै आधुनिक मानवमा भएको परिवर्तन देख्न सक्छौँ र त्यहाँका तहहरू पनि बदलिरहन्छन् । फ्रान्सको सानो गाउँ ‘सो सेजायर’ मा इजबेल क्रेभकोर र बोर्डो युनिभर्सिटीको टोलीले महत्त्वपूर्ण उत्खनन गरिरहेको छ । यहाँ कुनै समय निएन्डरथल्सको बसोबास थियो ।

सन् १९७९ मा पुरातत्त्वविद् फ्रान्स्वा लेभिकले यहाँ निएन्डरथल्सका हड्डीहरू फेला पारेका थिए । त्यसबेलादेखि नै पुरातत्त्वविद्हरू निएन्डरथल्सको बारेमा थप रहस्य खोतल्ने आशामा व्यापक उत्खनन गरिरहेका छन् । यद्यपि, उनीहरू अहिलेसम्म लेभिकको टोली जत्तिकै भाग्यमानी भने हुन सकेका छैनन् ।

वास्तवमा उनीहरूले एउटा निएन्डरथल मानवको महत्त्वपूर्ण अवशेष फेला पारेका छन् । यो फ्रान्समा भेटिएका पछिल्ला निएन्डरथल प्रजातिहरूमध्ये एक हो र पूर्ण रूपमा सुरक्षित छ । यसमा खप्पर र हात–खुट्टाका धेरै हड्डीहरू सुरक्षित भेटिनु आफैँमा एउटा असाधारण उपलब्धि हो ।

यसरी हड्डीहरू सुरक्षित रहेका कारण खप्परका टुक्राहरूलाई पुनः जोड्न सम्भव भयो । खप्परको बनावटका आधारमा ‘फोरेन्सिक एन्थ्रोपोलोजिस्ट’ अर्थात् मानवविज्ञानीहरूले ती निएन्डरथल महिलाको अनुहारको आकृति पनि तयार पारेका छन् । यो हेर्दा आधुनिक मानवसँग निकै मिल्दोजुल्दो देखिन्छ ।

जर्मनीको लाइपजिगस्थित ‘म्याक्स प्लाङ्क इन्स्टिच्युट फर इभोलुसनरी एन्थ्रोपोलोजी’ का फिलिप गुन्स निएन्डरथल्स र आधुनिक मानवबिचको यो समानता कसरी आयो भन्ने विषयमा अनुसन्धान गरिरहेका छन् ।

आधुनिक मानव र निएन्डरथल्सका निर्विवाद साझा पूर्वज ‘होमो इरेक्टस’ हुन् । उनीहरू अफ्रिका र एसियामा बस्ने उत्कृष्ट सिकारी थिए । होमो इरेक्टसका सबैभन्दा पुराना जीवाश्म करिब २० लाख वर्ष पुराना छन् । अफ्रिकामा उत्पत्ति भएको यो नस्ल पछि युरोपसम्म फैलियो र त्यहाँ स्थापित भयो ।

ती सुरुवाती मानिसहरू हजारौँ पुस्तासम्म बदलिँदै गए र उनीहरूको खप्पर ठूलो तथा लामो हुँदै जाँदा उनीहरू निएन्डरथल्स बने । अर्कोतर्फ, अफ्रिकामा रहेका होमो इरेक्टसको विकास फरक दिशामा भयो । उनीहरूको खप्पर गोलाकार हुँदै गयो र निधार तथा अनुहार सीधा भयो, जसको परिणाम स्वरूप ‘होमोसेपियन्स’ जन्मिए ।

यसको अर्थ निएन्डरथल्स हाम्रा प्रत्यक्ष पूर्वज होइनन् र मानवताको सुरुवात अफ्रिकाबाटै भएको थियो । ४० वर्षपहिले यो कुराको कल्पना पनि गर्न सकिँदैनथ्यो । तर त्यतिबेला इङ्गल्यान्डका एक युवा वैज्ञानिकले तत्कालीन परम्परागत धारणालाई परिवर्तन गरिदिए । आज उनी लन्डनको ‘नेचुरल हिस्ट्री म्युजियम’ मा मानव उत्पत्तिको अनुसन्धान टोलीका प्रमुख हुन् ।

क्रिस स्ट्रिन्गर मानव विकासका प्रख्यात विशेषज्ञ हुन् । उनी भन्छन्, ‘मैले आफ्नो पीएचडीकै क्रममा निएन्डरथल्स हाम्रा वास्तविक पूर्वज होइनन् भन्ने सोच्न थालेको थिएँ । जब संसारभरको आधुनिक तथ्याङ्कलाई एकीकृत गरी ‘इभोलुसनरी ट्री’ (विकासवादी वृक्ष) बनाइयो, तब महिलाहरूबाट विरासतमा मिल्ने माइटोकोन्ड्रियल डीएनएको अंशले सबैको मूल अफ्रिकासँग जोडिएको देखायो । त्यसैले सन् १९८८ मा मैले र पिटर एन्ड्र्युजले एउटा प्रभावशाली अनुसन्धान पत्र प्रकाशित गर्‍यौँ । त्यसमा हामीले जेनेटिक र जीवाश्म प्रमाण (फोसिल एभिडेन्स) का आधारमा होमोसेपियन्सको उत्पत्ति अफ्रिकी मूलबाट भएको वकालत गर्‍यौँ । त्यतिबेला यो निकै विवादास्पद धारणा थियो ।’

क्रिस स्ट्रिन्गरले संसारको एउटा पुरानो मान्यतालाई बदलिदिए । पहिले धेरै मानवविज्ञानीहरू मानवताको सुरुवात युरोप वा एसियामा भएको ठान्थे । तर एउटै समयमा धेरै प्रकारका मानिसहरू अस्तित्वमा हुनुले मानव उत्पत्तिको खोजलाई थप रहस्यमय बनाएको छ । करिब डेढ लाख वर्षपहिले जब होमोसेपियन्स अफ्रिकाबाट संसारको खोजमा निस्किए, उनीहरूले बाटोमा आफ्ना नजिकका प्रजातिहरू भेटे ।

युरोपमा निएन्डरथल्स, उत्तरी एसियामा डेनिसोभन्स, दक्षिण–पूर्वी एसियामा होमो इरेक्टस र इन्डोनेसियाको फ्लोरेस तथा फिलिपिन्सको लुजोन टापुमा अनौठा मानिसहरू बस्दथे । फ्लोरेसका मानिसहरू पूर्ण विकसित हुँदा पनि मात्र १ मिटर अग्ला हुन्थे । यी सबै प्रजातिहरू धेरै पहिले नै लोप भइसकेका छन् र आज होमोसेपियन्स मात्र मानव जातिको जीवित प्रजाति हो ।

• तर यो कसरी सम्भव भयो ?

अनुसन्धानकर्ताहरू अवशेष र हड्डीहरूको मद्दतले यसको जवाफ खोजिरहेका छन् । के होमोसेपियन्स र निएन्डरथल्सको जीवनशैलीमा कुनै ठूलो भिन्नता थियो ? आजको फ्रान्सेली भूमिमा निएन्डरथल्सले के खान्थे त ?

अनुसन्धानका क्रममा भेटिएको घोडाको दाँत जस्ता अवशेषले ढुङ्गाका औजारहरू र जनावरहरूबिचको सम्बन्ध स्थापित गर्न मद्दत गर्छ । यसबाट के थाहा हुन्छ भने ती समूहले सिकार गर्थे, मारिएका जनावरहरूलाई आफ्नो ठाउँमा ल्याउँथे र मासु निकालेर खान्थे ।

तर उनीहरूले सिकार नै गर्थे भन्नेमा अनुसन्धानकर्ताहरू कसरी ढुक्क छन् ? के त्यो घोडा संयोगवश त्यहाँ मरेको हुनसक्दैन ?

हड्डीहरूमा भेटिएका मानिसले बनाएका साना–साना निसानहरूले यसको पुष्टि गर्छन् । ढुङ्गाका औजारले मासु निकाल्नका लागि पारिएका ती निसानहरूबाट प्रस्ट हुन्छ कि ती जनावरलाई खानकै लागि प्रयोग गरिएको थियो ।

रुडी वाल्टर जस्ता प्रयोगात्मक पुरातत्त्वविद्हरूले यस्ता निसानहरू ढुङ्गाका औजारबाटै बनेको प्रमाणित गर्छन् । उनले आज हड्डीमा प्रयोग गर्ने विधिहरू सम्भवतः ४० हजार वर्षपहिलेका निसानहरूसँग ठ्याक्कै मेल खान्छन् । उनीहरूले मासु मात्र निकालेनन्, बरु जनावरको खुरदेखि हरेक अङ्गको प्रयोग गरे ।

हड्डीहरूमा भेटिएका काटिएका निसानहरूले त्यहाँ गहना बनाइने गरेको सङ्केत पनि गर्छन् । उनीहरूले जनावरको छाला र भुत्लालाई लुगा, पाल र खाना पकाउने भाँडाका रूपमा प्रयोग गर्थे । छालामा पनि खाना पकाउन सकिन्छ । उनीहरू हड्डीका नसाहरू सुकाएर बलियो धागो बनाउँथे, जुन चुँडाउन निकै कठिन हुन्थ्यो । यस्तो अनुसन्धानमा नयाँ खोज, परिकल्पना र प्रयोगात्मक परीक्षणहरू एक–अर्कामा गाँसिएका हुन्छन् ।

ट्युबिङ्गन युनिभर्सिटीकी मार्टिना लेकले खोक्रो चट्टानमा भएको एउटा आश्चर्यजनक खोजबारे बताउँदै भनिन्, ‘हामीले ६० हजार वर्ष पुराना अवशेषहरू फेला पारेका छौँ, जुन हाम्रो अनुमानभन्दा २० हजार वर्ष बढी पुरानो हो । यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने यो पूर्ण रूपमा निएन्डरथल्ससँग जोडिएको छ । यसअघि निएन्डरथल्सले होमोसेपियन्सबाट प्रभावित नभई यस्ता जटिल वस्तुहरू बनाउन सक्दैनथे भन्ने जुन धारणा थियो, त्यो अब आधुनिक ज्ञान नभई इतिहास मात्र बनेको छ । यो खोजले निएन्डरथल्स हाम्रो अनुमानभन्दा बढी बौद्धिक र जटिल थिए भन्ने देखाउँछ ।’

यी औजारहरू होमोसेपियन्सबाट आएका होइनन् भने हाम्रा पूर्वजहरू कुन हतियार चलाउँथे ? दक्षिण अफ्रिकाको सिबुडो गुफामा यसका सङ्केतहरू भेटिन्छन् । ट्युबिङ्गन युनिभर्सिटीको टोलीले अनकन्टार ठाउँमा आएर उत्खनन गरिरहेको छ । विगत ४५ हजार वर्षदेखि मानिसहरूले आश्रय लिँदै आएको यस ठाउँमा पुरातत्त्वविद्हरूले ठूलो खजाना फेला पारेका छन् । पुरातात्त्विक सामग्री बटुल्ने उनीहरूका बाल्टिनहरू ढुङ्गाका हजारौँ औजारहरूले भरिएका छन् ।

यीमध्ये धेरै औजारहरू तिखा ढुङ्गाबाट बनाइएका छन् र कतिपयमा गेरुको प्रयोग गरी वाण वा भालामा जोडिएका निसानहरू छन् । रुडी वाल्टरले ती तिखा ढुङ्गाहरूमा भेटिएका तत्त्वहरूको आधारमा पुनः परीक्षण गर्ने प्रयास गरे । दक्षिण अफ्रिकाको सिबुडोमा भेटिएका औजारमा माहुरीको मैन, रूखको चोप र रातो चकको मिश्रण पाइएको थियो ।

यसलाई तताएर बनाइने टाँसिने पदार्थ तिखो ढुङ्गालाई काठको लौरोमा जोड्न उपयुक्त हुन्थ्यो । पाषाण युगमा भाला नै सिकारको मुख्य हतियार थियो र करिब १८ हजार वर्षपहिले ‘स्पियर थ्रोअर’ (भाला फ्याँक्ने यन्त्र) को विकास भयो, जसले भालालाई दुई गुणा बढी टाढा र तीव्र गतिमा फ्याँक्न सक्ने बनायो । के होमोसेपियन्सले उत्कृष्ट हतियारकै कारण निएन्डरथल्समाथि विजय प्राप्त गरेका थिए ?

बेल्जियमको गोएट गुफामा भेटिएका अवशेषहरूले पाषाण युगमा मानव समूहहरूबिच घातक सङ्घर्ष भएको तथा नरभक्षणसमेत भएको देखाउँछन् । निएन्डरथल्सका हड्डीहरूमा भेटिएका काटिएका निसान र ‘बोनम्यारो’ निकाल्न फुटाइएका हड्डीहरूले उनीहरूलाई जनावरलाई जस्तै व्यवहार गरिएको पुष्टि गर्छन् ।

यी मानिसहरू कहाँका थिए भन्ने जान्न अनुसन्धानकर्ताहरूले ‘आइसोटोप एनालिसिस’ को प्रयोग गरे । आइसोटोपले कुनै पनि वस्तु वा प्राणी कहाँबाट आएको हो भन्ने बताउँछ । हरेक भौगोलिक क्षेत्रमा कार्बन, स्ट्रोंटियम वा सल्फर जस्ता तत्त्वहरूको आइसोटोप अनुपात फरक हुन्छ ।

मानिसले पिउने पानी र खाने खानाको माध्यमबाट यी तत्त्वहरू हड्डी र दाँतमा जम्मा हुन्छन् । यसले गर्दा कुनै व्यक्तिको बाल्यकाल कहाँ बितेको थियो र ऊ कहाँ हुर्किएको थियो भन्ने ‘फिङ्गरप्रिन्ट’ पत्ता लगाउन सकिन्छ । विश्लेषणबाट थाहा भयो कि गोएट गुफामा नरभक्षण गरिएका केही निएन्डरथल्सहरू अन्य क्षेत्रबाट आएका थिए ।

अहिले जेनेटिक विधिहरूबाट अझ सटीक जानकारीहरू प्राप्त भइरहेका छन् । हामीसँग निएन्डरथल्सका उच्च गुणस्तरका ‘जीनोम’ उपलब्ध छन्, जसले करिब ६ लाख वर्षपहिले हाम्रा साझा पूर्वज एउटै रहेको पुष्टि गर्छन् । यद्यपि दुई प्रजाति फरक बाटोमा लागे पनि उनीहरूबिच समय–समयमा भेटघाट र प्रजनन समेत भएको थियो भन्ने प्रमाण फेला परेका छन् ।

यसैले गर्दा आज हरेक गैर–अफ्रिकी मानिसमा निएन्डरथलको डीएनए विद्यमान छ ।

पुरानो हड्डीबाट डीएनए निकाल्न निकै कठिन हुन्छ । तर २ लाख वर्ष पुराना र गुफाजस्तो प्राकृतिक फ्रिजमा सुरक्षित रहेका हड्डीबाट डीएनए निकाल्न सम्भव हुन्छ । हड्डीको धूलोलाई रासायनिक घोलमा मिसाएर पीसीआर मेसिनको मद्दतले डीएनएको मात्रा बढाइन्छ र कम्प्युटरले डीएनए सिक्वेन्स तयार पार्छ ।

५० हजार वर्ष पुराना हड्डीबाट डीएनए निकाल्नु एउटा क्रान्तिकारी उपलब्धि थियो । म्याक्स प्लाङ्क इन्स्टिच्युटका वैज्ञानिक स्वान्ते पाबोलाई यसै कामका लागि नोबेल पुरस्कार दिइएको थियो । उनीहरूको अनुसन्धानले आधुनिक मानव र निएन्डरथलले आपसमा प्रजनन गर्न सक्ने प्रमाणित गर्‍यो ।

यसको अर्थ उनीहरूबिच सधैँ हिंसा र सङ्घर्ष मात्र हुन्थ्यो भन्ने छैन ।

उनीहरूबिच यौन सम्बन्धको निसान युरोपेलीहरूको डीएनएमा पाइन्छ, तर अफ्रिकीहरूमा पाइँदैन । यसको मुख्य कारण दुई प्रजातिको भेट अफ्रिका बाहिर हुनु हो । आजको इजरायल, एसियाका केही भाग र मध्य युरोप सम्भावित ‘हाइब्रिड जोन’ थिए ।

झन्डै ५० हजार वर्षपहिले होमोसेपियन्स अफ्रिकाबाट युरोप पुग्दा उनीहरूले निएन्डरथल्ससँग बारम्बार सम्बन्ध गाँसे । तर होमोसेपियन्सको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा निएन्डरथल्सहरू हराउँदै गए । के यसका लागि हामी होमोसेपियन्स नै जिम्मेवार थियौँ ?

धेरैले उनीहरूबिच युद्ध भएको विश्वास गरे पनि हिमयुगको युरोपमा जनसङ्ख्याको घनत्व यति कम थियो कि उनीहरूले एक–आपसमा युद्ध गरेर वा सङ्घर्ष गरेर एकअर्कालाई सिध्याएको कुरा पत्याउन गाह्रो छ ।

वास्तवमा निएन्डरथल्सहरू होमोसेपियन्सको विशाल जनसङ्ख्यामा विलीन भएका हुन् । उनीहरूको सानो जनसङ्ख्या बिस्तारै ठूलो मानव समूहमा मिसिँदै गयो । त्यसैले विकासवादी दृष्टिकोणले हामी उनीहरूबाट विकसित नभए पनि उनीहरू हाम्रा आंशिक पूर्वज हुन् भन्न सकिन्छ ।

निएन्डरथल्स पूर्ण रूपमा लोप भएनन्, बरु उनीहरूले हाम्रो ‘जीन पुल’ मा आफ्नो पहिचान छाडेर लोप भए । मानव उत्पत्तिको यो कथा अझै पनि उत्तिकै रोमाञ्चक र रहस्यमयी छ । आगामी दिनहरूमा यसका थप पत्रहरू खुल्दै जालान् ।

(डिडब्ल्युबाट)