पछिल्ला केही दशकयता पेशेवर रूपमा उपवास बस्ने कलाकारप्रति मानिसहरूको रुचि निकै घटेको थियो। एक समय यस्तो कला प्रदर्शन गरेर राम्रै कमाइ हुन्थ्यो, तर अब त्यो सम्भव थिएन। संसार बदलिइसकेको थियो।

पहिले सहरभरिका मानिसहरू भोकै बस्ने यस्ता कलाकारप्रति निकै उत्साहित हुन्थे। उपवासको प्रत्येक दिनसँगै मानिसहरूको कौतूहल झन् बढ्दै जान्थ्यो। सबै जना दिनमा कम्तीमा एकपटक उसलाई हेर्न चाहन्थे। कतिपयले अन्तिम केही दिनका लागि विशेष टिकट नै किन्थे र बिहानदेखि रातिसम्म उसको सानो फलामे पिँजडाअघि बसेर हेरिरहन्थे।

रातिको समयमा पनि दर्शकहरूका लागि समय छुट्याइएको हुन्थ्यो। त्यतिबेला मशालको उज्यालोले दृश्यलाई अझ प्रभावशाली बनाइदिन्थ्यो। मौसम राम्रो भएको दिन पिँजडा बाहिर खुला ठाउँमा राखिन्थ्यो। बच्चाहरूका लागि त त्यो विशेष रमाइलो हुन्थ्यो। ठूला मानिसहरूका लागि भने ऊ प्रायः केवल एउटा चल्तीको तमासा मात्र थियो।

तर बच्चाहरू भने अचम्म मान्दै ट्वाल्ल परेर उसलाई हेरिरहन्थे। उनीहरू एकअर्काको हात समाएर सुरक्षित अनुभूति गर्थे। उनीहरूका अगाडि त्यो कलाकार कसिलो कालो कपडा लगाएर, अत्यन्तै फिक्का अनुहारसहित, हड्डीहरू प्रस्ट देखिने गरी, कुर्सीमा नभएर भुइँको परालमाथि बसिरहेको हुन्थ्यो। कहिलेकाहीँ उसले शिष्टतापूर्वक टाउको हल्लाउँथ्यो, कसैका प्रश्नको मुस्किलले मुस्कुराउँदै जवाफ दिन्थ्यो, वा फलामे बारबाहिर हात निकालेर आफ्नो पातलो शरीर छुन दिन्थ्यो। त्यसपछि फेरि ऊ आफ्नै संसारमा हराउँथ्यो। वरिपरिको कुनै कुरा, यहाँसम्म कि पिँजडाभित्रको एक मात्र सामान (घडीको टिक–टिक) तर्फ पनि ध्यान नदिई आधा बन्द गरेका आँखाले शून्यमा हेरिरहन्थ्यो। कहिलेकाहीँ ओठ मात्र भिजाउन सानो गिलासबाट पानीको एक घुट्को पिउँथ्यो।

साधारण दर्शकबाहेक केही स्थायी निगरानीकर्ता पनि हुन्थे, जसलाई जनताले नै छान्थे। अनौठो कुरा, ती प्रायः कसाईहरू हुन्थे। उनीहरूको काम दिनरात कलाकारमाथि निगरानी गर्नु थियो, एकपटकमा तीन जनाले। कतै उसले लुकेर केही खाइरहेको त छैन भन्ने हेर्न उनीहरूलाई खटाइन्थ्यो।

तर वास्तवमा यो केवल औपचारिकता मात्र थियो, जनतालाई आश्वस्त पार्न गरिएको व्यवस्था। भित्री कुरा जान्नेहरूलाई राम्ररी थाहा थियो कि उपवासका क्रममा त्यो कलाकारले कुनै हालतमा, बल प्रयोग गरेर पनि, खानेकुराको सानो टुक्रासम्म मुखमा हाल्दैनथ्यो। उसको पेशागत सम्मानले त्यसलाई अनुमति दिँदैनथ्यो।

कलाकारलाई ती निगरानीकर्ता मन पर्थे, जो पिँजडाको नजिकै बसेर ध्यानपूर्वक हेरिरहन्थे। उनीहरू हलको मधुरो उज्यालोमा सन्तुष्ट हुँदैनथे।

तर सबै निगरानीकर्ताले यो कुरा बुझ्दैनथे। कतिपय रातका पहरेदारहरू निकै लापरवाह हुन्थे। उनीहरू कुनै कुनामा बसेर तास खेल्थे, मानौँ कलाकारलाई चोरीछिपी केही खाने मौका दिन चाहन्थे। उनीहरूलाई लाग्थ्यो, उसले कतै लुकाएर राखेको खानेकुरा निकालेर खान सक्छ।

यी निगरानीकर्ताहरू कलाकारलाई सबैभन्दा बढी झर्को लाग्ने मानिसहरू थिए। उनीहरूले उसलाई दुःखी बनाउँथे। उनीहरूका कारण उपवास झन् असह्य लाग्थ्यो। कहिलेकाहीँ ऊ आफ्नो कमजोरीमाथि जित हासिल गरेर उनीहरूको ड्युटीभरि सकेसम्म गीत गाउने प्रयास गर्थ्यो, ताकि उनीहरूको शङ्का गलत भएको प्रमाणित गर्न सकोस्।

तर त्यसको खासै असर पर्दैनथ्यो। उनीहरू उल्टै अचम्म मान्दै भन्थे, ‘यसले त गाइरहेको बेलामा पनि केही चपाइरहेको हुन सक्छ !’

कलाकारलाई ती निगरानीकर्ता मन पर्थे, जो पिँजडाको नजिकै बसेर ध्यानपूर्वक हेरिरहन्थे। उनीहरू हलको मधुरो उज्यालोमा सन्तुष्ट हुँदैनथे। व्यवस्थापकले दिएको बिजुली टर्च बालेर कलाकारमाथि उज्यालो फाल्थे।

त्यो तेज प्रकाशले कलाकारलाई खासै असर गर्दैनथ्यो। उसलाई त जे भए पनि राम्रोसँग निद्रा लाग्दैनथ्यो। उज्यालो होस् वा भीडको कोलाहल, ऊ जुनसुकै बेला अलिअलि झप्की लिन सक्थ्यो।

यस्ता निगरानीकर्तासँग रातभर जाग्राम बस्न उसलाई रमाइलो लाग्थ्यो। उनीहरूलाई जागा राख्न ऊ ठट्टा गर्थ्यो, आफ्नो घुमन्ते जीवनका कथा सुनाउँथ्यो। केवल एउटा कुरा प्रमाणित गर्न कि उसको पिँजडाभित्र कुनै खानेकुरा थिएन, र ऊ वास्तवमै यस्तो उपवास गरिरहेको थियो, जुन तीमध्ये कसैले गर्न सक्दैनथे।

तर उसको सबैभन्दा खुसीको क्षण बिहान आउँथ्यो। बिहान उसको खर्चमा ती निगरानीकर्ताका लागि टन्न नास्ता ल्याइन्थ्यो। रातभर नसुतेपछि उनीहरू भोकाएका जनावरझैँ त्यसमा झुम्मिन्थे।

कतिपयले यसलाई निगरानीकर्तालाई घुस दिने प्रयास भन्थे। तर त्यो धेरै टाढाको आरोप थियो। किनकि जब उनीहरूलाई ‘नास्ताबिनै रातभर पहरा बस’ भनिन्थ्यो, उनीहरू तुरुन्तै हराउँथे, यद्यपि आफ्नो शङ्का भने छाड्दैनथे।

अर्को कारणले ऊ कहिल्यै सन्तुष्ट थिएन। उसको शरीर यति हड्डीजस्तो किन भयो ? केवल उपवासका कारण ?

यस्ता शङ्काहरू उपवासको पेशासँगै आउने कुरा थिए। आखिर कसैले पनि दिनरात लगातार कलाकारमाथि निगरानी गर्न सक्दैनथ्यो। त्यसैले कसैले प्रत्यक्ष प्रमाण दिन सक्दैनथ्यो कि उपवास साँच्चै कठोर र निरन्तर चलिरहेको थियो।

त्यसको साँचो साक्षी कलाकार स्वयं मात्र थियो। त्यसैले आफ्नो उपवासबाट पूर्ण सन्तुष्ट हुने एक मात्र व्यक्ति पनि ऊ नै थियो।

तर अर्को कारणले ऊ कहिल्यै सन्तुष्ट थिएन। उसको शरीर यति हड्डीजस्तो किन भयो ? केवल उपवासका कारण ? वा आफ्नै असन्तुष्टिले ? किनभने एउटा कुरा उसलाई मात्र थाहा थियो– भोकै बस्नु संसारकै सबैभन्दा सजिलो कुरा थियो।

उसले यो कुरा लुकाउँदैनथ्यो। तर कसैले विश्वास गर्दैनथे। केहीले उसलाई विनम्र ठान्थे, धेरैले भने प्रचार खोज्ने वा ठग ठान्थे। उनीहरूलाई लाग्थ्यो– उसले सजिलै उपवास गर्ने कुनै गोप्य उपाय फेला पारेको छ, अनि त्यसलाई खुलेआम स्वीकार गर्ने धृष्टता पनि गर्छ।

यी सबै कुरा उसले सहनुपर्थ्यो। समयसँगै ऊ अभ्यस्त भइसकेको थियो। तर भित्री असन्तुष्टि भने कहिल्यै हराएन। उपवासको कुनै पनि अवधिमा उसले कहिल्यै आफ्नै इच्छाले पिँजडा छाडेन। यसको श्रेय उसलाई दिनैपर्छ।

उसको व्यवस्थापकले उपवासको अधिकतम सीमा चालिस दिन तोकेको थियो। त्यसपछि उपवास जारी राख्न अनुमति थिएन, ठूला सहरमा समेत। यसको कारण पनि थियो। अनुभवले देखाएको थियो कि लगातार प्रचार गरे लगभग चालिस दिनसम्म जनताको चासो कायम रहन्थ्यो। त्यसपछि भने मानिसहरूको रुचि घट्न थाल्थ्यो। सहानुभूति पनि कम हुँदै जान्थ्यो।

यदि जनता साँच्चै उसलाई यति धेरै प्रशंसा गर्थे भने, उनीहरूसँग धैर्य किन यति कम ?

चालिसौँ दिन फूलले सजाइएको पिँजडा खोलिन्थ्यो। हल दर्शकले भरिन्थ्यो। सैनिक ब्यान्ड बज्थ्यो। दुई जना डाक्टर पिँजडाभित्र पसेर उसको शरीर जाँच्थे र नतिजा ठूलो आवाज निकाल्ने यन्त्रमार्फत सुनाइन्थ्यो। त्यसपछि दुई युवती आउँथे, आफू चयन भएकोमा गर्व गर्दै, कलाकारलाई सानो टेबलसम्म पुर्‍याउन सहयोग गर्न। टेबलमा बिरामीका लागि विशेष खाना सजाइएको हुन्थ्यो।

तर यही क्षणमा कलाकार जिद्दी बन्थ्यो। उसले आफ्ना हड्डी मात्र बाँकी रहेका हात ती युवतीहरूको हातमा त दिन्थ्यो, तर उठ्न भने मान्दैनथ्यो। किन ठीक यही बेला उपवास रोक्ने ? चालिस दिनसम्म त उसले सहेरै बस्यो। अब किन रोक्ने ? अहिले त ऊ आफ्नो उत्कृष्ट अवस्थामा थियो। अझै उत्कर्षमा पुगेकै थिएन। किन उसलाई अझ लामो उपवास गरेर अझ ठूलो कीर्तिमान बनाउनबाट रोक्ने ? उसलाई लाग्थ्यो– उसको उपवास गर्ने क्षमताको कुनै सीमा नै छैन।

यदि जनता साँच्चै उसलाई यति धेरै प्रशंसा गर्थे भने, उनीहरूसँग धैर्य किन यति कम ? यदि ऊ अझै लामो समय भोकै बस्न सक्थ्यो भने, जनता किन त्यो हेर्न सक्दैनथे ? ऊ थाकिसकेको थियो। परालमाथि बस्नु उसलाई सहज लागिरहेको थियो। तर अब उसले आफूलाई उठाएर त्यो खानाको टेबलतिर जानुपर्थ्यो, जसको कल्पना मात्रले पनि उसलाई वाकवाकी लाग्थ्यो। युवतीहरू अगाडि भएकाले मात्र उसले त्यो भावना लुकाइरहेको थियो।

उसले ती युवतीहरूको आँखामा हेर्‍यो। बाहिरबाट उनीहरू दयालु देखिन्थे, तर वास्तवमा क्रूर थिए। अनि उसले आफ्नो कमजोर घाँटीमाथि भारी बनेको टाउको हल्लायो। तर त्यसपछि फेरि त्यही भयो, जुन सधैँ भइरहन्थ्यो। व्यवस्थापक अगाडि आयो। ब्यान्डको ठूलो आवाजका कारण बोल्न सम्भव थिएन, त्यसैले उसले केही बोलेन। उसले कलाकारमाथि हात उठायो, मानौँ स्वर्गलाई नै आग्रह गरिरहेको हो– ‘हेर्नुहोस्, यो परालमाथि बसिरहेको दुःखी मानिसलाई, यो पीडित सहिदलाई !’ वास्तवमा ऊ सहिद त थियो, तर अर्कै अर्थमा।

व्यवस्थापकले अत्यन्त सावधानी देखाएको अभिनय गर्दै कलाकारको सुक्खा कम्मर समात्यो, ताकि दर्शकहरूले उसको कमजोर अवस्था अझ स्पष्टसँग देख्न सकून्। त्यसपछि उसलाई ती डराइरहेका युवतीहरूको जिम्मा लगाइदियो। तर दिँदा पनि उसले लुकिछिपी कलाकारलाई हल्का हल्लायो, जसले गर्दा उसका खुट्टा र शरीर डगमगाउन थाले।

उसको शरीरको सम्पूर्ण भार (जो वास्तवमा प्वाँखजत्तिकै हल्का भइसकेको थियो) ती युवतीमध्ये एउटीमाथि पर्‍यो।

अब कलाकारले पूर्ण रूपमा आफूलाई अरूको जिम्मामा छाडिदियो। उसको टाउको छातीमा झुन्डियो, मानौँ संयोगवश त्यहाँ खसेको हो। शरीर भित्रपट्टि खुम्चिएको थियो। उसका खुट्टा काँप्दै एकअर्कामा टाँसिएका थिए, तर घुँडाले भुइँ घिसारिरहेका थिए, मानौँ त्यो भुइँ साँच्चिकै मजबुत छैन र उनीहरूले अझै ठोस जमिन खोजिरहेका छन्।

उसको शरीरको सम्पूर्ण भार (जो वास्तवमा प्वाँखजत्तिकै हल्का भइसकेको थियो) ती युवतीमध्ये एउटीमाथि पर्‍यो।

त्यो युवती सहयोग खोज्दै वरिपरि हेरिरहेकी थिइन् र हल्का सास फेर्दै थकित भइसकेकी थिइन्। उनले कल्पना गरेजस्तो सम्मानको काम यो रहेनछ। सुरुमा उनले आफ्नो अनुहार कलाकारको शरीरसँग नछोइयोस् भनेर घाँटी सकेसम्म टाढा तन्काइन्। तर त्यो सम्भव भएन।

अर्की युवतीले पनि खासै सहयोग गरिनन्। उनी त केवल कलाकारका हड्डीजस्ता पातला हातहरू काँपिरहेको आफ्नो हातमा समातेकी थिइन्। दर्शकहरू यो दृश्य देखेर रमाइरहेका थिए। अन्ततः पहिलो युवती रोइन् र पहिल्यै तयारी अवस्थामा बसेको एक सहायकले उनको ठाउँ लिनुपर्‍यो।

त्यसपछि खाना ल्याइयो। व्यवस्थापकले कलाकारको अर्धबेहोस अवस्थामै कुनै तरिकाले थोरै खाना उसको ओठभित्र हालिदियो। त्यही बेला उसले दर्शकहरूको ध्यान कलाकारको वास्तविक अवस्थाबाट हटाउन रमाइला कुरा गरिरह्यो।

पछि व्यवस्थापकले घोषणा गर्‍यो कि कलाकारले कानमा केही फुसफुसाएको छ, र त्यसैको आधारमा दर्शकहरूको सम्मानमा मदिराको प्याला (टोस्ट) उठाइयो। ब्यान्डले ठूलो धुन बजाएर त्यसलाई पुष्टि गर्‍यो। दर्शकहरू विस्तारै फर्किए। त्यो कार्यक्रमबाट असन्तुष्ट हुने कोही थिएन, कलाकारबाहेक। सधैँझैँ, केवल ऊ मात्र असन्तुष्ट थियो।

यसरी ऊ धेरै वर्ष बाँचेको थियो। बीचबीचमा केही दिन विश्राम र स्वास्थ्य सुधारको समय पाइन्थ्यो। संसारले उसलाई सम्मान गर्थ्यो, प्रसिद्धि पनि थियो। तर त्यसपछि पनि ऊ भित्रभित्रै अशान्त थियो। अझ दुःखद कुरा के थियो भने, कसैले पनि उसको पीडालाई गम्भीरतापूर्वक लिँदैनथ्यो।

व्यवस्थापकलाई भने यस्तो अवस्था रमाइलो लाग्थ्यो। ऊ यसलाई कलाकारलाई ‘सजाय’ दिने अवसर बनाउँथ्यो।

आखिर उसलाई के सान्त्वना चाहिन्थ्यो ? उसले अझ के चाहन सक्थ्यो ? यदि कुनै दयालु मानिसले उसको दुःख देखेर ‘सायद धेरै भोकै बस्दा यस्तो उदासी आएको होला’ भनेर सान्त्वना दिन खोज्थ्यो भने, विशेष गरी लामो उपवासका दिनहरूमा, कलाकार एक्कासि रिसले भरिन्थ्यो। सबै जना तर्सिने गरी ऊ जङ्गली जनावरझैँ पिँजडाको फलाम हल्लाउन थाल्थ्यो।

व्यवस्थापकलाई भने यस्तो अवस्था रमाइलो लाग्थ्यो। ऊ यसलाई कलाकारलाई ‘सजाय’ दिने अवसर बनाउँथ्यो।

उसले सार्वजनिक रूपमा कलाकारको व्यवहारका लागि माफी माग्थ्यो। अनि भन्थ्यो, ‘लामो उपवासका कारण मानिसमा चिडचिडापन हुन्छ। पेटभरि खाने मानिसहरूले यस्तो अवस्था बुझ्न सक्दैनन्।’ त्यसपछि ऊ सहजै अर्को विषयमा जान्थ्यो। कलाकारको त्यो ‘अविश्वसनीय घमण्ड’ हुन्थ्यो कि ऊ अहिलेभन्दा धेरै लामो समयसम्म भोकै बस्न सक्छ। व्यवस्थापक कलाकारको ठूलो महत्त्वाकाङ्क्षा, दृढ इच्छाशक्ति र आत्मत्यागको प्रशंसा गर्थ्यो।

तर तुरुन्तै उसले अर्को चाल चल्थ्यो। उसले बिक्रीका लागि राखिएका केही तस्बिर निकाल्थ्यो। ती तस्बिरमा चालिसौँ दिनमा कलाकार थकानले लगभग मर्न लागेको अवस्थामा ओछ्यानमा पल्टिरहेको देखिन्थ्यो।

सत्यलाई यसरी उल्ट्याएर प्रस्तुत गर्नु कलाकारलाई सधैँ असह्य लाग्थ्यो। वास्तविकता के थियो भने चाँडै उपवास रोकिएकाले ऊ यस्तो अवस्थामा पुगेको थियो। तर व्यवस्थापकले त्यसलाई उल्ट्याएर, ‘यही अवस्थाका कारण उपवास रोक्नुपर्‍यो’ भनेर देखाउँथ्यो।

सम्पूर्ण संसारको यस्तो गलत बुझाइसँग लड्नु असम्भव थियो।

धेरैपटक कलाकार इमानदारीपूर्वक पिँजडाको बार समातेर व्यवस्थापकको कुरा सुनिरहन्थ्यो। तर तस्बिर देखाइनेबित्तिकै उसका हात छुट्थे, ऊ कराउँदै फेरि परालमा ढल्थ्यो, र सन्तुष्ट दर्शकहरू फेरि नजिक आएर उसलाई हेर्न थाल्थे।

केही वर्षपछि, यस्ता दृश्य देखेका मानिसहरूले पछि सम्झँदा आफैँलाई पनि बुझ्न सक्दैनथे। किनभने त्यतिबेलासम्म जनताको रुचि परिवर्तन भइसकेको थियो।

यो परिवर्तन मानौँ एकै रातमा आएको थियो। यसको पछाडि गहिरा कारणहरू हुन सक्थे, तर कसले त्यसबारे सोच्थ्यो र ?

एक दिन अचानक त्यो लोकप्रिय भोकै बस्ने कलाकारलाई मानिसहरूले छाडिदिए। मनोरञ्जन खोज्ने भीड उसलाई पार गरेर अन्य नयाँ आकर्षणतर्फ लाग्न थाल्यो। अन्तिमपटक व्यवस्थापकले उसलाई लिएर युरोपभरि घुमायो। कतै पुरानो रुचि बाँकी छ कि भनेर खोजियो। तर सब व्यर्थ भयो। जहाँ गए पनि पेशागत उपवासप्रति मानिसहरूमा घृणा नै देखिन्थ्यो।

पक्कै पनि यो परिवर्तन अचानक मात्र आएको थिएन। सफलता र चमकधमकका बीच पहिले देखिएका केही सङ्केतहरू बेवास्ता गरिएको थियो। तर अब धेरै ढिलो भइसकेको थियो। सायद भविष्यमा फेरि उपवास लोकप्रिय बन्ला। तर वर्तमानमा बाँचिरहेका मानिसका लागि त्यसले के अर्थ राख्थ्यो ? अब कलाकारले के गर्ने ? एक समय हजारौँ मानिसले उसको प्रशंसा गरेका थिए। अब ऊ गाउँका मेलामा सडकछेउको सानो तमासामा झर्न सक्दैनथ्यो। अर्को पेशा अपनाउने कुरा त परै जाओस्। ऊ त्यसका लागि धेरै बुढो भइसकेको थियो, र उपवासप्रति अत्यन्त समर्पित पनि।

अन्ततः ऊ व्यवस्थापकसँग छुट्टियो। त्यो सम्बन्ध असाधारण यात्राको साझेदारी थियो। त्यसपछि ऊ एउटा ठूलो सर्कसमा काम गर्न गयो। आफ्नो आस्था जोगाउन, उसले करारका सर्तहरू समेत पढेन। ठूलो सर्कसलाई सधैँ मानिस, जनावर र उपकरण चाहिन्थ्यो। त्यसैले भोकै बस्ने कलाकारका लागि पनि त्यहाँ केही न केही काम थियो, यदि उसले धेरै माग नगरेमा।

यो सुनेर अन्य कलाकारहरू मुस्कुराउँथे। किनकि उसले एउटा कुरा बिर्सिरहेको थियो– जनताको सोच बदलिइसकेको थियो। तर वास्तवमा उसले परिस्थिति पूर्ण रूपमा बुझेको थियो।

यहाँ केवल कलाकार मात्र होइन, उसको प्रसिद्ध नाम पनि काम लाग्थ्यो। उसको कला उमेरसँगै कमजोर भएको थिएन। त्यसैले कसैले पनि ‘यो त आफ्नो समय सकिएको कलाकार हो’ भन्न सक्दैनथ्यो। बरु कलाकार आफैँले दाबी गर्थ्यो कि ऊ अझै पहिलेजस्तै भोकै बस्न सक्छ। र यदि उसलाई आफूले चाहेजति लामो उपवास गर्न दिइयो भने, संसारले कहिल्यै नदेखेको कीर्तिमान बनाउनेछ।

यो सुनेर अन्य कलाकारहरू मुस्कुराउँथे। किनकि उसले एउटा कुरा बिर्सिरहेको थियो– जनताको सोच बदलिइसकेको थियो। तर वास्तवमा उसले परिस्थिति पूर्ण रूपमा बुझेको थियो। त्यसैले उसले स्वाभाविक रूपमा स्वीकार गर्‍यो कि उसको पिँजडा मुख्य आकर्षणको रूपमा बीचमा राखिने छैन। त्यो जनावरका पिँजडानजिकै, बाहिरपट्टि सजिलै पुग्न सकिने ठाउँमा राखियो।

रङ्गीन ठूला पोस्टरहरूले पिँजडालाई घेरेका थिए र भित्र के देख्न पाइन्छ भनेर घोषणा गर्थे। जब दर्शकहरू जनावर हेर्न भीड लागेर आउँथे, उनीहरू कलाकारको पिँजडाबाट बचेर जान सक्दैनथे। केही क्षणका लागि रोकिन्थे पनि। सायद अझै केही समय उभिन्थे, तर पछाडिबाट धकेलिँदै आउने मानिसहरूले ‘जनावर हेर्न जान ढिला भयो’ भन्दै अघि बढ्न बाध्य पार्थे।

यही कारणले कलाकार, जसले यी समयलाई आफ्नो जीवनको मुख्य उपलब्धि ठानेको थियो, अब तिनै क्षणदेखि डराउन थाल्यो। सुरुमा उसले अन्तरालको समय कुर्थ्यो। भीड आफ्नोतर्फ आउँदा उसलाई उत्साह लाग्थ्यो। तर बिस्तारै उसले बुझ्न थाल्यो कि यी मानिसहरू वास्तवमा उसलाई हेर्न आएका होइनन्। उनीहरू त जनावर हेर्न जाँदै थिए।

टाढाबाट उनीहरूलाई देख्नु नै सबैभन्दा राम्रो अनुभव रह्यो। किनकि पिँजडासम्म आइपुग्नेबित्तिकै दुई समूहबीच झगडा सुरु हुन्थ्यो। एक समूह जिद्दी गरेर उभिन चाहन्थ्यो, वास्तवमा चासोले होइन, केवल आफ्नो अडान देखाउन। अर्को समूह भने सिधै जनावरतिर जान चाहन्थ्यो। पहिलो भीड गएपछि ढिलो आउनेहरू आउँथे। उनीहरू चाहेको भए जतिसुकै बेर उभिन सक्थे, तर उनीहरू लामो पाइला चाल्दै लगभग नहेरीकनै जनावरतिर दौडिन्थे।

धेरै कम मात्र यस्तो हुन्थ्यो कि कुनै परिवारको बुबा आफ्ना बच्चासहित कलाकारअगाडि रोकिन्थ्यो। उसले औँला देखाएर ‘यो के हो’ भनेर लामो व्याख्या गर्थ्यो। पुराना दिनहरूको कथा सुनाउँथ्यो, जब उसले अझ रोमाञ्चक उपवास प्रदर्शनहरू देखेको थियो।

बच्चाहरूले पूर्ण रूपमा नबुझे पनि, उनीहरूको चम्किलो आँखाले नयाँ र राम्रो समय आउन सक्छ भन्ने सङ्केत दिन्थ्यो। कलाकारले धेरैपटक सोच्थ्यो– यदि उसको पिँजडा जनावरको पिँजडाबाट अलि टाढा राखिएको भए सायद अवस्था राम्रो हुन्थ्यो।

जनावरको दुर्गन्ध, रातिको बेचैनी, मांसाहारी जनावरका लागि काँचो मासु बोकेर लैजाने दृश्य, खाना खुवाउँदाको गर्जन– यी सबैले उसलाई निरन्तर दुःखी बनाइरहन्थे। तर उसले व्यवस्थापनसँग गुनासो गर्ने आँट गरेन। आखिर उसलाई हेर्न आउने भीड त ती जनावरकै कारण आउँथ्यो। भीडभित्र कहिलेकाहीँ कसैले उसप्रति चासो देखाइहाल्थ्यो।

र, यदि उसले धेरै गुनासो गर्‍यो भने, कतै व्यवस्थापनले उसलाई अझ टाढा, कसैले नदेख्ने ठाउँमा हटाइदिने त होइन ? किनकि वास्तवमा ऊ अब जनावरतर्फ जाने बाटोको एउटा बाधा मात्र बनेको थियो।

पक्कै पनि ऊ केवल सानो अवरोध मात्र बनेको थियो, र त्यो अवरोध पनि बिस्तारै अझ कम हुँदै गइरहेको थियो। मानिसहरूलाई अब यो अनौठो कुरा सामान्य लाग्न थालेको थियो कि यस्तो समयमा पनि कसैले भोकै बस्ने कलाकारप्रति रुचि राख्नुपर्छ। यही बानीसँगै उसको विरुद्ध अन्तिम फैसला पनि भयो।

उसले जति सक्थ्यो त्यति उपवास गरिरह्यो, र उसले त्यसै गर्‍यो पनि। तर अब उसलाई कसैले बचाउन सक्दैनथ्यो। मानिसहरू उसको छेउबाट हेर्दै नहेरी अघि बढ्थे। उपवासको कला कसैलाई बुझाउने प्रयास गरेर त हेर ! जसलाई त्यसप्रति कुनै अनुभूति नै छैन, उसलाई यो कुरा कहिल्यै बुझाउन सकिँदैन।

पिँजडामा टाँसिएका आकर्षक पोस्टरहरू बिस्तारै फोहोर र अपठनीय भए। अन्ततः ती च्यातिएर हटाइए। सुरुमा हरेक दिन सावधानीपूर्वक फेरिने सानो बोर्ड (जसमा उपवासको दिन सङ्ख्या लेखिएको हुन्थ्यो) धेरै समयदेखि एउटै अङ्कमा अडिएको थियो। केही हप्तापछि कर्मचारीहरूलाई त्यो सानो कामसमेत अर्थहीन लाग्न थालेको थियो।

‘तिमी अझै भोकै बसिरहेका छौ ?’ निरीक्षकले सोध्यो, ‘अब कहिले रोकिने विचार छ ?’

यसरी कलाकार निरन्तर भोकै बसिरह्यो। उसले कहिल्यै सपना देखेझैँ, अब उसलाई कसैले रोक्दैनथ्यो। र यो उसलाई कुनै कठिन कुरा पनि थिएन, ठीक त्यस्तै जस्तो उसले सधैँ भनिरहन्थ्यो। तर अब कसैले दिन गन्ने गर्दैनथ्यो। यहाँसम्म कि कलाकार आफैँलाई पनि थाहा थिएन कि उसले कति कीर्तिमान तोडिसकेको छ। यही सोचले उसको मन भारी बन्थ्यो। कहिलेकाहीँ कुनै फुर्सदिलो यात्रु त्यहाँ रोकिन्थ्यो। उसले पुरानो बोर्डतिर हेरेर हाँसो उडाउँथ्यो र ‘यो त ठगी हो’ भन्थ्यो।

तर वास्तवमा त्यो उदासीनता र जन्मजात दुर्भावनाले बनाएको सबैभन्दा मूर्ख झुट थियो। किनकि ठगी गर्ने कलाकार थिएन। ऊ त इमानदारीपूर्वक आफ्नो काम गरिरहेको थियो। संसारले नै उसलाई उसको योग्य सम्मानबाट वञ्चित गरिरहेको थियो। यस्तै गर्दै धेरै दिन बिते। अन्ततः त्यो अवस्था पनि अन्त्यतिर पुग्यो।

एक दिन एक निरीक्षकको नजर त्यो पिँजडामा पर्‍यो। उसले कर्मचारीहरूलाई सोध्यो, ‘यो राम्रो पिँजडा किन यत्तिकै फोहोर परालसहित खाली छोडिएको छ ?’ कसैलाई थाहा थिएन। अन्ततः एउटाले त्यो पुरानो बोर्ड देखेर भोकै बस्ने कलाकारको सम्झना गर्‍यो।

उनीहरूले लठ्ठीले पराल कोट्याउन थाले। त्यसैभित्र उनीहरूले कलाकारलाई भेट्टाए।

‘तिमी अझै भोकै बसिरहेका छौ ?’ निरीक्षकले सोध्यो, ‘अब कहिले रोकिने विचार छ ?’

‘मलाई सबैले माफ गर्नुहोस्,’ कलाकारले बिस्तारै फुसफुसायो।

केवल निरीक्षकले मात्र उसको कुरा बुझ्यो, किनकि उसले कान बारमा लगाएको थियो।

‘अवश्य, हामी तिमीलाई माफ गर्छौँ,’ निरीक्षकले भन्यो। अनि उसले निधारमा औँला ठोकेर कर्मचारीहरूलाई सङ्केत गर्‍यो कि कलाकारको मानसिक अवस्था ठीक छैन।

‘म त चाहन्थेँ, तपाईंहरूले मेरो उपवासको प्रशंसा गर्नुहोस्,’ कलाकारले भन्यो।

‘हामी गर्छौँ त,’ निरीक्षकले नम्रतापूर्वक भन्यो।

‘तर तपाईंहरूले त्यसको प्रशंसा गर्नु हुँदैन,’ कलाकारले भन्यो।

‘त्यसो भए हामी गर्दैनौँ,’ निरीक्षकले उत्तर दियो, ‘तर किन नगर्ने ?’

तर उसका निभ्दै गएका आँखाहरूमा एउटा दृढ विश्वास अझै बाँकी थियो (अब त्यसमा गर्व नभए पनि) कि ऊ अझै पनि उपवास गरिरहेकै छ।

‘किनकि मैले उपवास बस्नैपर्छ,’ कलाकारले भन्यो, ‘म यसबाट बच्न सक्दिनँ।’

‘अचम्मको मानिस रहेछौ,’ निरीक्षकले भन्यो, ‘किन बच्न सक्दैनौ त ?’

कलाकारले अलिकति टाउको उठायो। उसले ओठ सुम्सुम्याउँदै, मानौँ चुम्बन गर्न खोजिरहेको हो, निरीक्षकको कान नजिकै मुख लगाएर भन्यो, ताकि एउटा शब्द पनि छुट्न नजाओस्ः ‘किनकि मैले आफूलाई मन पर्ने खाना कहिल्यै भेटिनँ। यदि मैले त्यो भेटेको भए, विश्वास गर्नुहोस्, मैले कुनै तमासा गर्ने थिइनँ। म पनि तपाईं वा अरू मानिसजस्तै पेटभरि खान्थेँ।’

यी उसका अन्तिम शब्द थिए।

तर उसका निभ्दै गएका आँखाहरूमा एउटा दृढ विश्वास अझै बाँकी थियो (अब त्यसमा गर्व नभए पनि) कि ऊ अझै पनि उपवास गरिरहेकै छ। ‘ल, अब यो सब सफा गर,’ निरीक्षकले भन्यो।

त्यसपछि उनीहरूले कलाकारलाई परालसहित गाडिदिए। त्यही पिँजडाभित्र एउटा जवान चितुवा ल्याइयो। सबैभन्दा कठोर मानिसलाई समेत त्यो उदास पिँजडाभित्र अब यो जङ्गली जनावर उफ्रँदै गरेको दृश्य ताजगीपूर्ण लाग्थ्यो। चितुवालाई कुनै समस्या थिएन। उसलाई मन पर्ने खाना कर्मचारीहरूले तुरुन्त ल्याइदिइरहेका थिए। उसले स्वतन्त्रता गुमाएको जस्तो पनि देखिँदैनथ्यो।

आवश्यक सबै कुराले भरिएको उसको शक्तिशाली शरीर... मानौँ स्वतन्त्रतालाई आफ्नै शरीरभित्र बोकेर हिँडिरहेको थियो। त्यो स्वतन्त्रता कतै उसको बङ्गाराभित्र लुकेको जस्तो लाग्थ्यो। उसको घाँटीबाट जीवनप्रतिको आनन्द यति तीव्र रूपमा बग्थ्यो कि दर्शकहरूका लागि त्यो दृश्य सहन नै गाह्रो हुन्थ्यो। तर तिनीहरू आफूलाई सम्हाल्थे, पिँजडाको वरिपरि भीड लगाउँथे, र त्यहाँबाट हट्नै चाहँदैनथे।

(तस्बिरः इगोन सिलीको पेन्टिङ)