काठमाडौँ । ‘बूनियन’ खुट्टाको एउटा सामान्य समस्या हो, जसमा खुट्टाको बुढी औँला नजिक हड्डी जस्तो उभार आउँछ र औँला भित्रतिर बांगिन थाल्छ। 

नेसनल इन्स्टिच्युट अफ हेल्थमा प्रकाशित एक अध्ययनका अनुसार, संसारभरका करिब २३% वयस्कहरूमा यो समस्या देखिन्छ। महिलाहरूमा यसको जोखिम पुरुषको तुलनामा २ देखि १० गुणा बढी हुन्छ।

कसिलो र चुच्चो परेका जुत्ता, खासगरी हाई हिल्स लगाउनाले खुट्टामा अनावश्यक दबाब पर्छ। यदि समयमै ध्यान दिइएन भने, यो समस्या पीडादायक हुन सक्छ। हिँड्नमा गाह्रो हुने, जुत्ता लगाउनमा असुविधा हुने र दीर्घकालमा ओस्टियोआथ्राइटिस (Osteoarthritis) जस्ता समस्या पनि निम्तिन सक्छन्।

बूनियन कुनै नयाँ समस्या होइन। यो वंशाणुगत कारणले वा जुत्ता-चप्पलको गलत प्रयोगले हुन सक्छ। तर, सही जुत्ता छानेर, नियमित व्यायाम गरेर र डाक्टरको सल्लाह लिएर यसलाई सजिलै व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।

बूनियन के हो?

बूनियन खुट्टाको बुढी औँलाको जोर्नीमा हुने एक उभार हो। यो हड्डीको गाँठो जस्तो देखिन्छ, जुन खुट्टाको भित्री भागतिर बढ्छ। चिकित्साको भाषामा यसलाई हेलक्स भेल्गस (Hallux Valgus) पनि भनिन्छ।

बूनियन कति प्रकारका हुन्छन्?

बुढी औँलामा हुने बूनियन सबैभन्दा सामान्य हो। यसमा औँलाको आधारमा उभार हुन्छ। यद्यपि, बूनियन बुढी औँलामा मात्र नभई कान्छी औँलामा पनि हुन सक्छ। यो जन्मदेखि, किशोरावस्थामा वा उमेर बढ्दै जाँदा बिस्तारै विकसित हुन्छ।

• बुनिओनेट (Bunionette): कान्छी औँलाको आधारमा हुने उभार, जुन प्रायः कसिलो जुत्ता लगाउनाले हुन्छ।

• जन्मजात बूनियन (Congenital Bunion): जन्मदेखि नै बच्चाहरूमा हुने समस्या।

• किशोरावस्थाको बूनियन (Juvenile Bunion): १८ वर्षभन्दा कम उमेरमा विकसित हुने समस्या।

बूनियनलाई कसरी चिन्ने?

बूनियनको सुरुवात बिस्तारै हुन्छ। सुरुमा खुट्टामा हल्का उभार मात्र देखिन्छ, तर बिस्तारै दुखाइ बढ्दै जान्छ।

यी लक्षणहरू देखिए सावधान हुनुहोस्:

• बुढी औँला अर्को औँलातिर बाङ्गिनु वा मोड्न थाल्नु।

• जुत्ता लगाउँदा उभार भएको ठाउँमा रगड्नु र पीडा महसुस हुनु।

• जोर्नीमा सुन्निने वा रातो हुने समस्या।

• जोर्नीको वरिपरि छाला बाक्लो हुनु ।

धेरै मानिसहरू यसलाई सामान्य थकान ठान्छन्, तर वास्तवमा यो बूनियनको सङ्केत हुन सक्छ। लक्षणहरूलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्, किनकि समयसँगै यो समस्या झन् खराब हुँदै जान्छ। हिँड्नमा लङ्गडोपन आउन सक्छ, वा खुट्टा सुन्निन पनि सक्छ।

महिलाहरू यसबाट धेरै प्रभावित हुन्छन् किनकि फेसनको चक्करमा उनीहरू असुविधाजनक जुत्ता छनौट गर्छन्। 

बूनियन किन हुन्छ?

बूनियन कुनै एउटा कारणले मात्र हुँदैन। धेरै कारकहरू मिलेर यसलाई ट्रिगर गर्छन्।

मुख्य कारणहरू:

• गलत जुत्ता: हाई हिल्स वा चुच्चो परेका जुत्ताहरूले खुट्टामा अत्यधिक दबाब दिन्छन्, जसले गर्दा औँला आफ्नो सही ठाउँबाट सर्छ।
• वंशाणुगत कारण: यदि परिवारमा कसैलाई बूनियन छ भने, तपाईँलाई पनि यो समस्या हुने सम्भावना बढी हुन्छ। एक अध्ययनका अनुसार, ७०% भन्दा बढी मामिलामा पारिवारिक इतिहास जोडिएको हुन्छ।
• खुट्टाको बनावट: च्याप्टो खुट्टा (Flat Foot) वा उच्च आर्च जस्ता खुट्टाको प्राकृतिक बनावटले जोखिम बढाउँछ।
• स्वास्थ्य समस्या: आथ्राइटिस (Arthritis) जस्ता रोगहरू, खुट्टामा चोट लाग्नु वा धेरै बेर उभिएर काम गर्नु पनि कारण हुन सक्छ।
• हार्मोनल परिवर्तन: महिलाहरूमा गर्भावस्था जस्ता हार्मोनल परिवर्तनले पनि यसलाई खराब बनाउन सक्छ।
• यदि तपाईंको तौल बढी छ वा काम यस्तो छ कि खुट्टामा धेरै जोर पर्छ, भने सतर्क रहनुहोस्।

बूनियनबाट हुन सक्ने समस्याहरू

यदि बूनियनको व्यवस्थापन गरिएन भने, यो केवल दुखाइमा मात्र सीमित रहँदैन। यसले निम्न जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ:

• बर्साइटिस (Bursitis): जोर्नीहरूको वरिपरि तरल पदार्थले भरिएको थैलीहरू (Bursa) सुन्निने समस्या।

• ह्यामर-टो (Hammer-toe): खुट्टाका अन्य औँलाहरू मोडिने वा बाङ्गिने समस्या।

• ओस्टियोआथ्राइटिस (Osteoarthritis): लामो समयसम्म जोर्नीहरूमा दबाब पर्दा जोर्नी खिइने र कमजोर हुने समस्या।

यसले गर्दा हिँडडुल गर्न गाह्रो हुन्छ र दैनिक कामहरू प्रभावित हुन्छन्। केही अवस्थाहरूमा खुट्टा सुन्निन सक्छन् वा सङ्क्रमणको खतरा बढ्न सक्छ। त्यसैले, सुरुमै डाक्टरसँग सल्लाह लिनुहोस्। मेरो सल्लाह छ कि दुखाइलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्, किनकि पछि शल्यक्रियाको आवश्यकता पर्न सक्छ।

बूनियन कसरी पहिचान गरिन्छ?

डाक्टरले सबैभन्दा पहिले खुट्टाको जाँच गर्छन्। उहाँहरूले उभार कस्तो छ, दुखाइ कस्तो छ र बिरामी कसरी हिँड्छन् भनेर हेर्छन्।

यदि आवश्यक छ भने, एक्स-रे गराइन्छ। एक्स-रेले हड्डीहरूको सही एलाइन्मेन्ट (सीधापन) देखाउँछ। खुट्टाका विशेषज्ञसँग भेट्नु राम्रो हुन्छ। उहाँहरूले समस्या कति गम्भीर छ भनेर पत्ता लगाउनुहुन्छ।

बूनियनको व्यवस्थापन र उपचार गर्ने तरिकाहरू

धेरैजसो अवस्थामा शल्यक्रियाको आवश्यकता पर्दैन। सुरुमा जीवनशैलीमा परिवर्तन गरेर नै यसलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

१. गैर-शल्य चिकित्सा विधि 

• जुत्ता परिवर्तन गर्नुहोस्: सबैभन्दा पहिले जुत्ता बदल्नुहोस्। फराकिलो र आरामदायी जुत्ता छान्नुहोस्, जसमा औँलाहरूका लागि प्रशस्त ठाउँ होस्।

• प्याडिङ र टेपिङ: बूनियन प्याड वा टेपिङको प्रयोग गरेर दबाब कम गर्न सकिन्छ।

• औषधि: दुखाइ कम गर्न डाक्टरको सल्लाहमा पेनकिलर औषधि लिन सकिन्छ।

• बरफको सेकाइ: बरफले सेक्दा सुन्नेको कम गर्न मद्दत गर्छ।

• अर्थोटिक्स (Orthotics): जुत्ताभित्र राखिने विशेष इन्सर्ट (शू इन्सर्ट) ले खुट्टालाई सही समर्थन दिन्छन्।

• फिजिकल थेरापी: खुट्टालाई बलियो बनाउने व्यायामहरू सिक्नुहोस्।

• इन्जेक्सन: यदि दुखाइ धेरै छ भने, कोर्टिकोस्टेरोइड इन्जेक्सन लगाउन सकिन्छ।

२. शल्यक्रिया :

यदि माथिका सबै उपायहरूले काम गरेनन् र दुखाइले दैनिक जीवनलाई धेरै असर गरेको छ भने शल्यक्रिया एउटा विकल्प हुन सक्छ। शल्यक्रियामा हड्डीलाई सही ठाउँमा फर्काइन्छ । शल्यक्रियापछि २-३ महिनामा सामान्य जीवनमा फर्कन सकिन्छ। तर, शल्यक्रिया अन्तिम विकल्प हो।

बूनियनलाई कसरी रोक्ने? 

उपचारभन्दा रोकथाम नै राम्रो हो। त्यही भएर

• सही जुत्ता छान्नुहोस्: चुच्चो परेका वा कसिलो जुत्ता लगाउनबाट बच्नुहोस्। गोलाकार टोप भएका जुत्ता प्रयोग गर्नुहोस्।
• जुत्ता छान्ने समय: दिनको अन्त्यमा जुत्ता ट्राई गर्नुहोस्, किनकि दिनभरि हिँड्दा खुट्टा अलिकति सुन्निएका हुन्छन्।
• अर्थोटिक्सको प्रयोग: यदि खुट्टामा कुनै समस्या (जस्तै: च्याप्टो खुट्टा) छ भने, अर्थोटिक्स प्रयोग गर्नुहोस्।
• तौल नियन्त्रण: अतिरिक्त तौलले खुट्टामा दबाब बढाउँछ, त्यसैले तौललाई नियन्त्रणमा राख्नुहोस्।
• व्यायाम: नियमित रूपमा खुट्टाको व्यायाम गर्नुहोस्, जस्तै औँलाहरू तन्काउने (स्ट्रेच गर्ने)।
• हाई हिल्स कम प्रयोग गर्नुहोस्: महिलाहरूले हाई हिल्स कम लगाउनुपर्छ, र यदि लगाउनै परेमा धेरै बेरसम्म नलगाउनुहोस्।
• बालबालिकामा ध्यान दिनुहोस्: यदि बच्चाहरूमा बूनियनका लक्षण देखिएमा, ढिलो नगरी डाक्टरलाई देखाउनुहोस्।

बूनियनसँग जोडिएका केही सामान्य प्रश्न र उत्तर

प्रश्न: के बूनियन आफैँ निको हुन सक्छ?

जवाफ: होइन, बूनियन आफैँ निको हुँदैन। तर, सही व्यवस्थापन र सावधानीले लक्षणहरूलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। यसका लागि डाक्टरसँग सल्लाह लिनुहोस्।

प्रश्न: महिलाहरूलाई यो समस्या किन बढी हुन्छ?

जवाफ: महिलाहरूले प्रायः हाई हिल्स र कसिलो जुत्ता धेरै लगाउँछन्, जसले खुट्टामा दबाब दिन्छ। साथै, हार्मोनल परिवर्तनले पनि यसमा भूमिका खेल्छ।

प्रश्न: शल्यक्रिया कहिले आवश्यक हुन्छ?

जवाफ: जब दुखाइ धेरै असह्य हुन्छ, हिँड्न गाह्रो हुन्छ वा अन्य तरिकाहरूले काम गर्दैनन्, तब मात्र शल्यक्रिया आवश्यक हुन्छ। डाक्टरले खुट्टाको अवस्था हेरेर निर्णय गर्छन्।

प्रश्न: बूनियनबाट बच्न के गर्ने?

जवाफ: आरामदायक जुत्ता लगाउनुहोस्, तौल नियन्त्रण गर्नुहोस्, खुट्टालाई आराम दिनुहोस् र नियमित व्यायाम गर्नुहोस्। यदि पारिवारिक इतिहास छ भने, नियमित चेकअप गराउनुहोस्।

बूनियन कुनै ठुलो रोग होइन, तर बेवास्ता गर्दा यसले ठुलो समस्या निम्त्याउन सक्छ। सही जानकारी र जीवनशैलीमा सानातिना परिवर्तनहरूले यसलाई सजिलै व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। यदि लक्षण देखिएमा, तुरुन्तै डाक्टरसँग कुरा गर्नुहोस्। 

खुट्टाको स्वास्थ्य राम्रो राख्नुहोस्, किनकि यिनले हामीलाई हरेक कदममा साथ दिन्छन्।