काठमाडौँ । गर्मीयाममा मिर्गौलाको पत्थरीको मामिला बढ्ने गर्छ। गर्मीमा तापक्रम बढ्नाले डिहाइड्रेसन अर्थात् शरीरमा पानीको कमीको जोखिम बढ्छ। यसले गर्दा मिर्गौलामा क्याल्सियम र अन्य मिनरलका क्रिस्टलहरू जम्मा भएर पत्थरीमा परिणत हुन्छन्।

गर्मीमा पसिनाको माध्यमबाट शरीरबाट धेरै पानी बाहिर निस्कन्छ। पर्याप्त पानी नपिउँदा डिहाइड्रेसन हुन सक्छ।

शरीरमा पानीको कमी हुँदा पिसाबमा क्याल्सियम, अक्सालेट जस्ता मिनरल्स बढ्छन्। यी मिनरल्स मिलेर साना-साना क्रिस्टल बन्छन्, जुन पछि मिर्गौलाको पत्थरीमा परिणत हुन्छन्।

पिसाबमा क्याल्सियम, अक्सालेट र युरिक एसिड बढ्दा क्रिस्टलहरू बन्छन्, जुन पानीको कमीका कारण बाहिर निस्कन पाउँदैनन् र पत्थरी बन्छन्। मौसमसँग यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध त छैन, तर गर्मीमा डिहाइड्रेसन बढ्ने हुनाले यसको जोखिम बढी हुन्छ।

मिर्गौलाको पत्थरी हुँदा पिसाबसँग सम्बन्धित समस्याहरू देखा पर्छन्। यसका कारण कम्मर वा पेटमा कडा दुखाइ हुन सक्छ। यसका मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:

• पिसाब फेर्दा दुख्नु।
• पिसाबको रङ बदलिनु।
• पिसाबबाट गन्ध आउनु।
• पिसाबमा रगत देखिनु।
• बारम्बार पिसाब लाग्नु।
• वाकवाकी लाग्नु, बान्ता हुनु, अत्तालिनु (घबराहट हुनु)।
• सधैँ थकान र कमजोरी महसुस हुनु।
• ढाडको तल्लो भागमा दुख्नु।

कस्ता लापरवाहीका कारण गर्मीमा पत्थरीको जोखिम बढ्छ?

गर्मीयाममा जीवनशैलीका साना गल्तीहरूले पत्थरीको जोखिम बढाउँछन्। पानीको आवश्यकतालाई बेवास्ता गर्दा मिर्गौलामा मिनरल स्याचुरेसन सुरु हुन्छ। ती गल्तीहरू यस प्रकार छन्:

• कम पानी पिउनु।
• धेरै नुन खानु।
• धेरै चिया-कफी पिउनु।
• धेरै तेल-मसलायुक्त खानेकुरा खानु।
• धेरै मात्रामा प्रोटिन खानु।
• धेरै गुलियो पेय पदार्थ (सुगरी ड्रिंक) पिउनु।
• धेरै जंक फुड खानु।
• सिट्रेटयुक्त फलफूल नखानु।
• तौल नियन्त्रण नगर्नु।
• शारीरिक व्यायाम नगर्नु।
• पिसाब रोकेर राख्नु।
• मद्यपान गर्नु।

केही मानिसहरूमा यसको जोखिम बढी हुन्छ। जसमा:

• कम पानी पिउने व्यक्तिहरू।
• पहिले पनि पत्थरी भइसकेका व्यक्तिहरू।
• धेरै पसिना आउने व्यक्तिहरू।
• मोटोपनको शिकार भएका (ओबिज) व्यक्तिहरू।
• मधुमेह (डायबिटीज) भएका बिरामीहरू।
• घरबाहिर (आउटडोर) काम गर्ने व्यक्तिहरू।
• धेरै नुन खाने व्यक्तिहरू।
• उच्च प्रोटिनयुक्त खाना खाने व्यक्तिहरू।
• चिया-कफी धेरै पिउने व्यक्तिहरू।
• सफ्ट ड्रिंक्स पिउने व्यक्तिहरू।
• फलफूल र तरकारी कम खाने व्यक्तिहरू।
• प्रायः डिहाइड्रेसनको समस्या झेलिरहने व्यक्तिहरू।

अस्वस्थ जीवनशैलीले यसको जोखिम बढाउँछ भने स्वस्थ बानीले यसलाई कम गर्छ। त्यसैले :

• धेरै नुन, प्रोसेस्ड फुड र उच्च प्रोटिनयुक्त खाना नखानुहोस्।
• धेरै चिया, कफी वा सफ्ट ड्रिंक्स नपिउनुहोस्।
• फलफूल, तरकारी र फाइबरयुक्त खाना खानुहोस्।
• नियमित व्यायाम र सन्तुलित आहार लिनुहोस्।
• दिनभरिमा कम्तीमा ८-१० गिलास पानी पिउनुहोस्।

दैनिक कति पानी पिउनु जरुरी छ?

गर्मीमा धेरै पसिना आउने भएकाले पानीको आवश्यकता बढ्छ। सामान्यतया दिनमा २.५ देखि ३ लिटर पानी पिउनुपर्छ। यदि धेरै पसिना आइरहेको छ वा बाहिर काम गरिरहनुभएको छ भने पानीको मात्रा बढाउनुहोस्। 

पिसाबको रङ हल्का पहेँलो हुनु पर्याप्त पानी पिएको संकेत हो, जबकि गाढा रङको मतलब शरीरलाई थप पानीको आवश्यकता छ भन्ने हो।

पानीको साथसाथै इलेक्ट्रोलाइट्स (सोडियम, पोटासियम) को सन्तुलन पनि जरुरी हुन्छ। पसिना मार्फत यी मिनरल्स बाहिर निस्कन्छन्। पानीले हाइड्रेट गर्छ भने इलेक्ट्रोलाइट्सले सन्तुलन कायम राख्छ। नरिवल पानी, मोही र कागती पानी यसका राम्रा स्रोत हुन्, जसले शरीरमा तरल पदार्थको सन्तुलन कायम राख्छन्।

गर्मीमा मिर्गौलालाई स्वस्थ राख्न हल्का, सन्तुलित र हाइड्रेटिङ (पानीको मात्रा बढाउने) खानपान हुनुपर्छ।

• के खाने: खर्बुजा, तरबुजा, काँक्रो, सुन्तला, मौसम, दही र साबुत अनाज।
• के नखाने: धेरै नुन, जंक फुड, प्रोसेस्ड फुड, रेड मिट, धेरै गुलियो र तारिएका-भुटेका कुराहरू।

मिर्गौलाको पत्थरीको जोखिम कम गर्न के गर्ने?

केही खानेकुरा र पेय पदार्थले पत्थरीको जोखिम बढाउन सक्छन्, त्यसैले तिनलाई बेवास्ता गर्नुहोस्। यसका अलावा जीवनशैलीमा पनि केही परिवर्तन गर्नु जरुरी छ। बच्ने उपायहरू यस प्रकार छन्:

• प्रशस्त पानी पिउनुहोस्।
• साइट्रिक फलफूल खानुहोस्।
• नियमित व्यायाम गर्नुहोस्।
• नुन कम खानुहोस्।
• प्याकेटका खानेकुरा नखानुहोस्।
• चिप्स, नमकिन कम खानुहोस्।
• धेरै मात्रामा प्रोटिन नखानुहोस्।
• सफ्ट ड्रिंक्स नपिउनुहोस्।
• धेरै चिनी नखानुहोस्।
• पिसाब नरोक्नुहोस्।
• मद्यपान नगर्नुहोस्।
• धूम्रपान नगर्नुहोस्।

जसलाई पहिले नै पत्थरी भइसकेको छ, उनीहरूलाई फेरि पत्थरी हुने जोखिम बढी हुन्छ। यसरी ख्याल राख्नुहोस्:

• दिनभर पर्याप्त पानी र झोलिलो पदार्थ पिइरहनुहोस्।
• धेरै नुनिलो र उच्च प्रोटिनयुक्त खाना खानबाट बच्नुहोस्।
• डाक्टरको सल्लाह अनुसार नियमित औषधि सेवन गर्नुहोस्।
• पिसाबलाई लामो समयसम्म रोकेर नराख्नुहोस्।
• कमजोरी, दुखाइ वा पिसाबसम्बन्धी कुनै समस्या देखिए तुरुन्त डाक्टरसँग परामर्श गर्नुहोस्।

मिर्गौलामा पत्थरी भएमा के गर्ने र डाक्टरलाई कहिले भेट्ने?

मिर्गौलाको पत्थरीमा समयमै उपचार गराउनु जरुरी छ। साना पत्थरीहरू पर्याप्त पानी पिउँदा आफैं निस्कन सक्छन्, जबकि दुखाइ हुँदा औषधि दिइन्छ र आवश्यक परे परीक्षण गरिन्छ। यी लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्त डाक्टरलाई भेट्नुहोस्:

• कम्मर वा पेटमा धेरै दुखाइ हुनु।
• पिसाबमा रगत आउनु।
• बारम्बार बान्ता वा वाकवाकी लाग्नु।
• पिसाब फेर्दा असाध्यै दुख्नु।
• पिसाब कम आउनु वा पटक्कै नआउनु।