प्रख्यात भारतीय निर्देशक तथा अभिनेता गुरु दत्तको सन् १९६४ मा ३९ वर्षको अल्पायुमै निधन भएको थियो, तर उनले आफू पछाडि दशकौँसम्म गुञ्जिरहने सिनेमाको विरासत छोडे।

भारतको दक्षिणी राज्य कर्नाटकमा ९ जुलाई १९२५ मा जन्मेका उनको आउँदो हप्ता जन्म शताब्दी पर्छ। तर क्यामेरा पछाडिका ती व्यक्ति, उनको भावनात्मक उथलपुथल र मानसिक स्वास्थ्य संघर्षहरू भने धेरैजसो अज्ञात नै छन्।

‘प्यासा’ र ‘कागज के फूल’ जस्ता क्लासिक हिन्दी फिल्महरूका निर्माता  दत्तले स्वतन्त्रतापछिको युगमा नवीन र गहिरो रूपमा व्यक्तिगत, आत्मनिरीक्षणात्मक फिल्म निर्माण शैलीको विकास गरे। यी फिल्महरूका कालजयी विषयवस्तुहरूले गर्दा फिल्म स्कुलहरूमा आज पनि पढाइन्छन् ।

उनका जटिल पात्रहरूले प्रायः उनको व्यक्तिगत सङ्घर्षहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्थे । उनका कथाहरूले विश्वव्यापी विषयवस्तुहरूलाई छुने गर्थे, जसले दर्शकहरूलाई डरलाग्दो सुन्दर सिनेमा मार्फत असहज वास्तविकताहरू सामना गर्न आमन्त्रित गर्थे।

दत्तको सुरुवात सामान्य थियो । उनको बाल्यकाल आर्थिक कठिनाइ र अशान्त पारिवारिक जीवनले भरिएको थियो। उनको परिवार कामका लागि पूर्वी भारतको बंगालमा सरेपछि, युवा दत्त त्यस क्षेत्रको संस्कृतिबाट गहिरो रूपमा प्रेरित भए । यसैले पछि उनको सिनेमाको दृष्टिकोणलाई आकार दियो।

सन् १९४० को दशकमा बम्बे फिल्म उद्योगमा प्रवेश गरेपछि उनले आफ्नो थर ‘पादुकोण’ त्यागे। उनले निर्देशकको रूपमा नभई कोरियोग्राफरको रूपमा डेब्यु गरे, र गुजारा चलाउन टेलिफोन अपरेटरको रूपमा पनि काम गरे। 

त्यस दशकको उथलपुथल र अनिश्चितताले महत्त्वाकाङ्क्षी फिल्म निर्माताको सम्भावनाहरूलाई प्रभावित गर्‍यो । किनभने भारतको स्वतन्त्रता सङ्घर्ष तीव्र भएको थियो ।

यही चरणमा उनले ‘कश्मकश’ लेखे, जुन कलात्मक निराशा र सामाजिक मोहभंगमा आधारित कथा थियो । यी विचारहरूले पछि उनको सिनेमात्मक उत्कृष्ट कृति ‘प्यासा’ लाई आकार दिए।

दत्तका साथी देव आनन्दसँगको मित्रता, जो चाँडै अभिनेताको रूपमा प्रसिद्ध भए, ले उनलाई सन् १९५१ मा आफ्नो पहिलो फिल्म निर्देशन गर्ने अवसर दिलायो। नोयर थ्रिलर ‘बाजी’ले उनलाई चर्चामा ल्यायो।

उनी चाँडै प्रसिद्ध गायिका गीता रोयसँग प्रेममा परे । धेरैको भनाइ अनुसार, यी प्रारम्भिक वर्षहरू उनका सबैभन्दा खुसीका दिनहरू थिए।

दत्तले आफ्नै फिल्म कम्पनी खोलेपछि, उनले रोमान्टिक कमेडी आर-पार र मिस्टर एन्ड मिसेस ५५ बाट लगातार हिट फिल्महरू दिए । दुवैमा उनी मुख्य भूमिकामा थिए। तर कलात्मक गहिराइको लालसामा, उनले आफ्नो परिभाषित फिल्म ‘प्यासा’ बनाउन निस्के।

यो फिल्मले भौतिकवादी संसारमा एक कलाकारको संघर्षको अन्वेषण गर्‍यो । दशकौँ पछि, यो टाइम पत्रिकाको २० औँ शताब्दीका १०० उत्कृष्ट चलचित्रहरूको सूचीमा पर्ने एक मात्र हिन्दी फिल्म बन्न पुग्यो।

दत्तकी स्वर्गीय कान्छी बहिनी, ललिता लाजमी, जसले उनको जीवनी लेख्दा मसँग सहकार्य गरेकी थिइन्, भनेकी थिइन् - प्यासा उनको भाइको ‘सपनाको परियोजना’ थियो र ‘उनी यसलाई त्रुटिरहित बनाउन चाहन्थे।’

एक निर्देशकको रूपमा, दत्त सेटमा फिल्मलाई आकार दिँदै ‘सिर्जना’ गर्न मन पराउँथे । पटकथा र संवादहरूमा धेरै परिवर्तनहरू गर्थे र क्यामेरा प्रविधिहरूसँग प्रयोग गर्थे। उनी दृश्यहरू रद्द गर्ने र फेरि छायाङ्कन गर्ने कुरामा परिचित भए पनि, ‘प्यासा’को समयमा यो चिन्ताजनक स्तरमा पुग्यो । उदाहरणका लागि, उनले अब प्रसिद्ध क्लाइमेक्स दृश्यको १०४ टेक लिएका थिए।

‘कुराहरू ठीक नहुँदा उनी चिच्याउँथे र रिसाउँथे,’ लाजमीले भनिन्।

‘उनलाई निद्रा लाग्दैनथ्यो। रक्सीको कुलत र निर्भरता सुरु भइसकेको थियो। सबैभन्दा खराब अवस्थामा, उनले निद्रा लाग्ने औषधिहरूसँग प्रयोग गर्न थाले, तिनीहरूलाई आफ्नो ह्विस्कीमा मिसाउँथे। गुरु दत्तले प्यासा बनाउन आफ्नो सबै कुरा दिए - उनको निद्रा, उनका सपनाहरू, र उनका सम्झनाहरू,’ उनले भनिन्।

सन् १९५६ मा, उनको सपनाको परियोजना पूरा हुने क्रममा, ३१ वर्षीय दत्तले आत्महत्याको प्रयास गरे।

‘खबर आउँदा, हामी पाली हिल (जहाँ उनी बस्थे) दौडेर गयौँ,’ लाजमीले भनिन्, ‘मलाई थाहा थियो कि उनी अशान्त थिए। उनले मलाई प्रायः फोन गर्थे, कुरा गर्नुपर्छ भन्थे तर म त्यहाँ पुग्दा एक शब्द पनि बोल्दैनथे ।’

तर अस्पतालबाट डिस्चार्ज भएपछि, परिवारले कुनै व्यावसायिक सहयोग खोजेन।

लाजमीका अनुसार त्यसबेला मानसिक स्वास्थ्य ‘सामाजिक रूपमा कलङ्कित’ विषय थियो, र प्यासा मा ठुलो पैसा लगानी भएकोले परिवारले आफ्नो भाइको आन्तरिक सङ्घर्षका कारणहरूलाई पूर्ण रूपमा सामना नगरी अगाडि बढ्ने प्रयास गर्‍यो।

सन् १९५७ मा रिलिज भएको ‘प्यासा’ समीक्षकका आँखामा साथै व्यावसायिक सफलता थियो जसले दत्तलाई स्टारडममा पुर्‍यायो। तर फिल्म निर्माताले आफ्नो सफलताको बाबजुद प्रायः खालीपनको भावना व्यक्त गर्थे।

‘प्यासा’ का मुख्य छायाकार वीके मूर्तीले दत्तको भनाइ सम्झे, ‘म निर्देशक, अभिनेता बन्न चाहन्थेँ, राम्रा फिल्महरू बनाउन चाहन्थेँ - मैले यो सबै हासिल गरें। मसँग पैसा छ, मसँग सबै कुरा छ, तैपनि मसँग केही छैन।’

दत्तका फिल्महरू र उनको व्यक्तिगत जीवनबिच एक अनौठो विरोधाभास पनि थियो।

उनका फिल्महरूले प्रायः बलिया, स्वतन्त्र महिलाहरूलाई चित्रण गर्थे तर पर्दा पछाडि, लाजमीले सम्झेअनुसार, उनले आफ्नी पत्नीबाट थप परम्परागत भूमिकाहरू अपनाउने अपेक्षा गर्थे र उनले आफ्नै कम्पनीले निर्माण गरेका फिल्महरूमा मात्र गाओस् भन्ने चाहन्थे।

आफ्नो कम्पनीलाई जीवन्त राख्न दत्तको एउटा सामान्य नियम थियो - प्रत्येक कलात्मक जोखिमपछि व्यावसायिक रूपमा सफल हुने एउटा फिल्म बनाउनु।

तर, प्यासाको सफलताले उत्साहित भएर, उनले आफ्नै नियमलाई बेवास्ता गरे र सिधै आफ्नो सबैभन्दा व्यक्तिगत, महँगो र अर्ध-आत्मकथात्मक फिल्म ‘कागज के फूल’ बनाउनमा लागे।

यसले एक फिल्म निर्माताको दुखी वैवाहिक जीवन र आफ्नी प्रेरणासँगको अन्योलपूर्ण सम्बन्धको कथा भन्छ। यो फिल्म निर्माताको गहिरो एक्लोपन र असफल सम्बन्धहरूसँग सामन्जस्य स्थापित गर्न नसकेपछि उनको मृत्युको साथ अनौठो ढंगले समाप्त हुन्छ।

यद्यपि अहिले यसलाई क्लासिकको रूपमा प्रशंसा गरिए पनि, त्यो समयमा यो व्यावसायिक रूपमा असफल भयो, जुन धक्का दत्तले कहिल्यै बिर्सन सकेनन् भनिन्छ।

च्यानल ४ को वृत्तचित्र ‘इन सर्च अफ गुरु दत्त’ मा, उनकी सह-अभिनेत्री वाहिदा रहमानले उनलाई भनेको सम्झिन्, ‘जीवनमा दुई मात्र चीजहरू छन्: सफलता र असफलता । बिचमा केही छैन।’

‘कागज के फूल’ पछि, उनले फेरि कहिल्यै फिल्म निर्देशन गरेनन्।

तर उनको कम्पनी समयसँगै उकासियो, र उनले ‘चौध्वीं का चाँद’ को साथ निर्माताको रूपमा सशक्त पुनरागमन गरे, जुन उनको करियरको सबैभन्दा व्यावसायिक रूपमा सफल फिल्म थियो।

त्यसपछि उनले आफ्ना विश्वासपात्र पटकथा लेखक अबरार अल्वीद्वारा निर्देशित साहिब बिबी और गुलाम सुरु गरे। लाजमीले भनिन्, ‘यस समयसम्म, उनको व्यक्तिगत जीवन गम्भीर उथलपुथलमा थियो, जुन मुड स्विङ्सले भरिएको थियो।’

यो फिल्मले एक भव्य तर सामन्ती संसारमा, व्यभिचारी र प्रायः अत्याचारी जमिन्दारसँगको प्रेमविहीन विवाहमा फसेकी एक महिलाको एक्लोपनको गहिराइमा प्रवेश गर्‍यो।

लेखक विमल मित्राले दत्तले आफूसँग यस समयमा अनिद्रा र निद्राको औषधिमा निर्भरताका बारेमा कुरा गरेको सम्झे। त्यतिबेलासम्म, उनको विवाह भत्की सकेको थियो र मानसिक स्वास्थ्य बिग्रिएको थियो। मित्राले गुरु दत्तसँगका धेरै कुराकानीहरू सम्झे जसमा उनको निरन्तर एउटै भनाइ हुन्थ्यो, ‘मलाई लाग्छ म पागल हुनेछु।’

एक रात, दत्तले फेरि आत्महत्याको प्रयास गरे। उनी तीन दिनसम्म बेहोस रहे।

लाजमीका अनुसार यसपछि डाक्टरको सल्लाहमा, उनको परिवारले दत्तको उपचारको बारेमा सोधपुछ गर्न एक मनोचिकित्सकलाई बोलायो । तर उनीहरूले कहिल्यै फलो अप गरेनन् । ‘हामीले मनोचिकित्सकलाई फेरि कहिल्यै बोलाएनौँ,’ उनले पश्चात्तापका साथ थपिन्।

वर्षौँसम्म, उनलाई लागिरह्यो कि उनका दाइ चुपचाप सहयोगको लागि चिच्याइरहेका थिए, सायद यस्तो अँध्यारो ठाउँमा फसेको महसुस गर्दै थिए जहाँ कसैले उनको पीडा देख्न सक्दैनथ्यो, यति अँध्यारो कि उनले पनि त्यसबाट बाहिर निस्कने बाटो भेट्टाउन सकेनन्।

दत्त डिस्चार्ज भएको केही दिनपछि, ‘साहिब बिबी और गुलाम’ को छायाङ्कन फेरि सुरु भयो मानौँ केही भएकै थिएन।

जब मित्राले उनलाई त्यस घटनाबारे सोधे, दत्तले भने, ‘आजकल, म प्रायः सोच्छु कि यो कस्तो अशान्ति थियो, कस्तो बेचैनी थियो जसले गर्दा म आत्महत्या गर्न कटिबद्ध भएँ ? यसबारे सोच्दा, म डरले आतङ्कित हुन्छु। तर त्यो दिन, मलाई ती निद्रा लाग्ने औषधिहरू निल्न कुनै दुबिधा भएन।’

यो फिल्म सफल भयो । सन् १९६३ को बर्लिन फिल्म फेस्टिभलमा भारतबाट आधिकारिक प्रवेश पायो र राष्ट्रिय पुरस्कार पनि जित्यो।

तर दत्तको व्यक्तिगत सङ्घर्ष बढ्दै गयो। उनी आफ्नी पत्नीबाट अलग भए । फिल्महरूमा अभिनय गरिरहे पनि उनले गहिरो एक्लोपनसँग जुधिरहे । प्रायः राहतको लागि उनले रक्सी र निद्रा लाग्ने औषधिहरूको सहारा लिन्थे।

सन् १९६४ अक्टोबर १० मा, ३९ वर्षीय दत्त आफ्नै कोठामा मृत भेटिए।

‘मलाई थाहा छ कि उनले सधैँ यो (मृत्यु) चाहेका थिए, यसको लागि लालसा राखेका थिए... र उनले यो पाए,’ उनकी सह-अभिनेत्री वाहिदा रहमानले सन् १९६७ को ‘जर्नल अफ फिल्म इन्डस्ट्री’मा लेखिन्।

‘प्यासा’का नायक जस्तै, दत्तलाई वास्तविक प्रशंसा उनी बितेपछि मात्र मिल्यो।

सिनेमा प्रेमीहरू प्रायः सोच्छन् कि यदि उनी लामो समयसम्म बाँचेका भए के हुन्थ्यो । सायद उनले आफ्ना दूरदर्शी, काव्यात्मक कार्यहरू मार्फत भारतको सिनेमाको परिदृश्यलाई पुनः आकार दिन जारी राख्ने थिए।

यासर उस्मान गुरु दत्त: एन अनफिनिश्ड स्टोरी नामक जीवनीका लेखक हुन्।