शिक्षा मानव जीवनको आधारस्तम्भ हो । यसले व्यक्तिको चेतना, सोच, व्यवहार र भविष्य निर्धारण गर्छ । विगतदेखि नै महान् दार्शनिक, वैज्ञानिक र चिन्तकहरूले शिक्षालाई जीवन रूपान्तरणको प्रमुख साधनका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । तर आजको बदलिँदो विश्व, प्रविधिको तीव्र विकास र सामाजिक तथा आर्थिक चुनौतीहरूको सन्दर्भमा शिक्षा केवल पुस्तकमा सीमित रहनुहुँदैन । विशेषगरी नेपालको सन्दर्भमा, शिक्षा प्रणालीलाई समयसापेक्ष, व्यावहारिक र समावेशी बनाउनु अत्यन्त आवश्यक छ ।

सबैभन्दा पहिले, आजको शिक्षा व्यावहारिक र जीवनोपयोगी हुनुपर्छ । नेपालमा अझै पनि सैद्धान्तिक ज्ञानमा बढी जोड दिइएको पाइन्छ, जसका कारण विद्यार्थीहरू परीक्षा त पास गर्छन् तर वास्तविक जीवनका चुनौतीहरूको सामना गर्न असक्षम हुन्छन् । उदाहरणका लागि, विद्यार्थीहरूले विज्ञान पढ्छन् तर दैनिक जीवनमा त्यसको प्रयोग गर्न सक्दैनन् । त्यसैले शिक्षा प्रणालीले ‘लर्निङ बाइ डुइङ’ अर्थात् ‘गरेर सिक्ने विधि’लाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षालाई विद्यालय तहदेखि नै समावेश गरिनु आवश्यक छ ।

दोस्रो, शिक्षा सीपमुखी हुनुपर्छ । नेपालको ठूलो समस्या बेरोजगारी हो, जसको एक कारण शिक्षा र रोजगारीबीचको असन्तुलन हो । धेरै युवाहरूले उच्च शिक्षा हासिल गरे पनि उनीहरूसँग बजारमा आवश्यक पर्ने सीपहरूको अभाव हुन्छ । त्यसैले सूचना प्रविधि, कृषि, पर्यटन, उद्यमशीलता, हस्तकला जस्ता क्षेत्रमा सीप विकास गर्ने पाठ्यक्रम आवश्यक छ । यदि विद्यार्थीहरूले अध्ययनसँगै कुनै एक व्यावसायिक सीप सिके भने उनीहरू आत्मनिर्भर बन्न सक्छन् र विदेश पलायनको दर पनि घट्न सक्छ ।

तेस्रो, शिक्षा नैतिक र चरित्र निर्माणमुखी हुनुपर्छ । आजको समाजमा भ्रष्टाचार, हिंसा, असहिष्णुता जस्ता समस्या बढिरहेका छन् । यसको मूल कारण नैतिक शिक्षाको कमी हो । केवल ज्ञान प्राप्त गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई सही तरिकाले प्रयोग गर्ने चेतना पनि आवश्यक हुन्छ । त्यसैले विद्यालयहरूले विद्यार्थीहरूमा अनुशासन, जिम्मेवारी, सहकार्य, सहानुभूति र देशप्रेम जस्ता मूल्यहरूको विकास गराउनुपर्छ । शिक्षाले असल नागरिक उत्पादन गर्नुपर्छ, केवल प्रमाणपत्रधारी व्यक्ति होइन ।

शिक्षा अनुसन्धान र सिर्जनशीलतामा आधारित हुनुपर्छ । हालको शिक्षा प्रणालीले रट्ने प्रवृत्तिलाई बढावा दिएको छ, जसले विद्यार्थीहरूको सिर्जनशीलता र स्वतन्त्र सोचलाई दबाउँछ ।

चौथो, शिक्षा प्रविधिमैत्री हुनुपर्छ । आजको युग डिजिटल युग हो, जहाँ सूचना प्रविधिले सबै क्षेत्रलाई प्रभावित गरेको छ । नेपालमा पनि अनलाइन शिक्षा, डिजिटल सामग्री र स्मार्ट कक्षाको प्रयोग बढ्दै गएको छ, तर अझै पनि ग्रामीण क्षेत्रहरूमा यसको पहुँच सीमित छ । त्यसैले सरकारले डिजिटल पूर्वाधार विकासमा लगानी गर्नुपर्छ र शिक्षक तथा विद्यार्थीहरूलाई प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग गर्न तालिम दिनुपर्छ । यसले शिक्षालाई थप प्रभावकारी, रोचक र पहुँचयोग्य बनाउँछ ।

पाँचौँ, शिक्षा समावेशी र समान पहुँचयुक्त हुनुपर्छ । नेपाल विविध भाषा, संस्कृति र भौगोलिक अवस्था भएको देश हो । अझै पनि धेरै बालबालिकाहरू शिक्षा प्राप्त गर्नबाट वञ्चित छन्, विशेषगरी दुर्गम क्षेत्र, दलित, जनजाति र गरिब समुदायका बालबालिकाहरू । त्यसैले शिक्षा प्रणालीले सबैलाई समान अवसर प्रदान गर्नुपर्छ । मातृभाषामा शिक्षा, छात्रवृत्ति, निःशुल्क शिक्षा र विशेष कार्यक्रमहरूमार्फत सबै वर्गलाई समेट्न आवश्यक छ ।

छैटौँ, शिक्षा अनुसन्धान र सिर्जनशीलतामा आधारित हुनुपर्छ । हालको शिक्षा प्रणालीले रट्ने प्रवृत्तिलाई बढावा दिएको छ, जसले विद्यार्थीहरूको सिर्जनशीलता र स्वतन्त्र सोचलाई दबाउँछ । विद्यार्थीहरूलाई प्रश्न सोध्न, नयाँ विचार ल्याउन र अनुसन्धान गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । यसले नवप्रवर्तन र नयाँ आविष्कारहरूको सम्भावना बढाउँछ, जसले देशको समग्र विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ ।

आजको शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम नभई जीवन रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया हुनुपर्छ ।

सातौँ, शिक्षा राष्ट्रिय आवश्यकता र पहिचानसँग जोडिएको हुनुपर्छ । नेपालको सन्दर्भमा कृषि, पर्यटन, जलस्रोत र सांस्कृतिक सम्पदाहरू प्रमुख क्षेत्र हुन् । शिक्षा प्रणालीले यी क्षेत्रहरूलाई प्राथमिकता दिँदै पाठ्यक्रम तयार गर्नुपर्छ । उदाहरणका लागि, कृषिमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, पर्यटन व्यवस्थापन र जलविद्युत् विकाससम्बन्धी अध्ययनलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ । यसले देशको आर्थिक विकासमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्‍याउँछ ।

अन्त्यमा, शिक्षकको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । शिक्षा प्रणाली सुधार्नका लागि योग्य, प्रेरित र दक्ष शिक्षक आवश्यक हुन्छन् । शिक्षकहरूलाई नियमित तालिम, उचित पारिश्रमिक र सम्मान प्रदान गरिनुपर्छ । शिक्षक नै शिक्षाको मेरुदण्ड हुन्, जसले विद्यार्थीहरूको भविष्य निर्माण गर्छन् ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, आजको शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम नभई जीवन रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया हुनुपर्छ । नेपालको सन्दर्भमा शिक्षा व्यावहारिक, सीपमुखी, नैतिक, प्रविधिमैत्री, समावेशी र अनुसन्धानमूलक हुन जरुरी छ । यस्तो शिक्षा प्रणालीले मात्र सक्षम, आत्मनिर्भर र जिम्मेवार नागरिक उत्पादन गर्न सक्छ, जसले देशलाई समृद्धि र विकासतर्फ अघि बढाउन मद्दत गर्छ । त्यसैले अब समय आएको छ: हामीले शिक्षालाई केवल पढाइको विषय होइन, भविष्य निर्माणको आधारका रूपमा पुनः परिभाषित गर्नुपर्ने हुन्छ ।

(लेखक धनगढीस्थित 'चैतन्य पाठशाला'का अध्यक्ष हुनुहुन्छ, जुन संस्थाले शिक्षा र संस्कारको सन्तुलित एवम् व्यावहारिक शैक्षिक अभ्यास गरिरहेको छ ।)