त्यो नराम्रो गन्धले तपाईंलाई वाकवाकी मात्र लगाउँदैन, यसले तपाईंको शरीर र दिमागलाई पनि असर गर्न सक्छ।

एलेन कर्नरका लागि गर्मीको दिनमा आफ्नो बगैँचामा निस्कनु असह्य हुन सक्छ। उनी यसलाई ‘खुला फोहोरको गाडीको पछाडि हिँडेजस्तो’ मान्छिन्। 

इङ्ल्यान्डको वेस्टबरी सहरस्थित आफ्नो घरका सबै झ्याल बन्द गर्दा पनि नजिकैको फोहोर प्रशोधन केन्द्रबाट आउने वाकवाकी लाग्ने दुर्गन्धबाट प्रायः बच्न नसकिने यी अवकाशप्राप्त शिक्षिका बताउँछिन्। ‘हामी हाम्रो बगैँचा प्रयोग गर्न वा हिँड्न जान सक्दैनौँ, बान्ता होला जस्तो महसुस हुन्छ,’ कर्नर भन्छिन्।

हामी सबैले कुनै न कुनै बेला फोहोर फाल्दा, फोहोरको डङ्गुरको छेउबाट गाडी चलाउँदा वा कारखानाबाट आउने कुहिएको गन्ध महसुस गरेका छौँ। यस्तो दुर्गन्धसँग निरन्तर बाँच्नुपर्दाको अवस्था कल्पना गर्नुहोस्।

यति हुँदाहुँदै पनि हामी यस्तो गन्ध प्रदूषणले स्वास्थ्य र जीवनस्तरमा पार्ने प्रभावलाई खासै ध्यान दिँदैनौँ। नराम्रो गन्धलाई प्रायः व्यक्तिगत वा सामान्य कुरा भनेर बेवास्ता गरिन्छ। अनुसन्धानले देखाएअनुसार मानिसहरू सामान्यतया दृष्टि, श्रवण, स्पर्श र स्वादभन्दा सुँघ्ने क्षमतालाई कम महत्त्व दिन्छन्। अमेरिकाका केही कलेजका विद्यार्थीहरूले त आफ्नो फोन गुमाउनुभन्दा सुँघ्ने क्षमता गुमाउन तयार रहेको समेत स्वीकारेका छन्।

भयानक गन्धका साथ बाँच्दा मानिसहरूले अनुभव गर्ने असुविधा मात्र होइन: अध्ययनहरूले सहरी क्षेत्रका अप्रिय गन्धहरूलाई टाउको दुख्ने र वाकवाकी लाग्नेदेखि सास फेर्न गाह्रो हुने वा निद्रामा गडबडी हुने जस्ता स्वास्थ्य समस्याहरूसँग जोडेका छन्। यिनले दीर्घकालीन मानसिक र शारीरिक प्रभावहरू पनि पार्न सक्छन्। बढ्दो अनुसन्धानले हाम्रो शरीर र दिमागको स्वास्थ्यमा गन्धले खेल्ने आश्चर्यजनक रूपमा महत्त्वपूर्ण भूमिका बुझ्न मद्दत गरिरहेको छ।

• खतराको गन्ध

रोग वा सङ्क्रमणबाट बच्न मद्दत गर्ने पूर्व-चेतावनी सङ्केतको रूपमा सुँघ्ने क्षमताको विकास भएको हो। कुनै कुहिएको गन्ध आउने कुरामा हामीलाई हानी पुर्‍याउने ब्याक्टेरियाहरू भरिएको हुन सक्छ। 

स्विडेनको स्टकहोमस्थित क्यारोलिन्स्का इन्स्टिच्युटमा सुँघ्ने विज्ञानका प्राध्यापक जोहान लुन्डस्ट्रम यसलाई हाम्रो ‘व्यवहारिक प्रतिरक्षा प्रणाली’ को एक हिस्सा मान्छन्। ‘ओल्फ्याकटरी सिस्टमले मुख्यतया हामीलाई वातावरणमा रहेको खतराको बारेमा चेतावनी दिन सिक्न एउटा प्रतिरोधात्मक प्रणालीको रूपमा काम गर्छ,’ लुन्डस्ट्रम भन्छन्। 

नाकबाट सास फेरेको करिब ३०० मिलिसेकेन्डभित्र मस्तिष्कमा गन्धका सङ्केतहरू प्रशोधन हुने उनको अध्ययनले देखाएको छ। नराम्रो गन्धको सम्पर्कमा आएका अध्ययनका सहभागीहरूले सहज रूपमै गन्धको स्रोतबाट पछि हट्दै द्रुत शारीरिक प्रतिक्रिया देखाएका थिए।

गन्धको यो रक्षात्मक प्रवृत्तिका कारण कुनै गन्ध नराम्रो हो भनेर कसैलाई विश्वस्त पार्न आश्चर्यजनक रूपमा सजिलो हुन्छ, भलै त्यसलाई सामान्यतया सुखद मानिन्छ। ‘हामीले कुनै गन्ध पत्ता लगायौँ र त्यो के हो भन्ने थाहा पाएनौँ भने यो लगभग सधैँ नकारात्मक अनुभव हुन्छ,’ लुन्डस्ट्रम भन्छन्।

जब कुनै गन्धलाई खतरासँग जोडिन्छ, त्यसमाथिको हाम्रो संवेदनशीलता पनि नाटकीय रूपमा बढ्न सक्छ। एउटा अध्ययनमा लुन्डस्ट्रम र उनका सहकर्मीहरूले गन्धलाई विद्युतीय झट्कासँग जोड्दा मानिसहरूले त्यो गन्धलाई धेरै कम मात्रामा पनि पत्ता लगाउन सक्ने कुरा प्रमाणित गरे। 

नराम्रो गन्धले मस्तिष्क र पेटलाई जोड्ने स्नायु प्रणालीको मुख्य भाग वागस स्नायुलाई सक्रिय बनाउन सक्छ, जसले वाकवाकी लागेको महसुस गराउँछ।

यो सम्भवतः गन्ध फिक्का हुँदा पनि सम्भावित खतराहरूमा मानिसलाई छिटो प्रतिक्रिया दिन मद्दत गर्न विकसित भएको प्रतिक्रिया हो। त्यसैगरी, ढल प्रशोधनमा उत्पादन हुने ग्यास हाइड्रोजन सल्फाइडको कुहिएको अण्डाजस्तो गन्धलाई ०.५ पार्ट्स प्रति बिलियन जस्तो कम मात्रामा पनि महसुस गर्न सकिन्छ, जुन उच्च मात्रामा घातक हुने ग्यासको लागि एउटा चेतावनी हो।

• वास्तविक स्वास्थ्य प्रभावहरू

गन्धको काम खतरा पत्ता लगाउनु मात्र होइन, यसले मानिसको स्वास्थ्य र कल्याणमा धेरै वास्तविक प्रभावहरू पार्न सक्छ। वनजंगलको सुगन्ध जस्ता राम्रा गन्धहरू हाम्रो मानसिक स्वास्थ्यको लागि लाभदायक हुन सक्ने कुरा वैज्ञानिकहरूले देखाएका छन्। यसको आंशिक कारण के हो भने यस्ता सुगन्धले भावना र सम्झनासँग जोडिएका मस्तिष्कका क्षेत्रहरूलाई उत्तेजित गर्छन्।

यसको ठिक उल्टो नराम्रो गन्धले हाम्रो स्वास्थ्यलाई हानि पुर्‍याउने प्रमाणहरू पनि छन्, यद्यपि वैज्ञानिकहरू अझै पनि गन्ध प्रदूषण र प्रत्यक्ष शारीरिक प्रभावहरू बिचको सटीक सम्बन्धलाई बुझ्ने प्रयास गरिरहेका छन्। २०२१ मा गरिएको अध्ययनहरूको समीक्षाले नराम्रो गन्धका कारण हुने टाउको दुख्ने वा बान्ता हुने जस्ता लक्षणहरूको पछाडि केही ‘जैविक सम्भाव्यता’ फेला पारेको थियो। 

उदाहरणका लागि, नराम्रो गन्धले मस्तिष्क र पेटलाई जोड्ने स्नायु प्रणालीको मुख्य भाग वागस स्नायुलाई सक्रिय बनाउन सक्छ, जसले वाकवाकी लागेको महसुस गराउँछ। तर स्पष्ट निष्कर्ष निकाल्न गन्धको शारीरिक प्रभावहरूमा थप अनुसन्धान आवश्यक रहेको निष्कर्ष ती शोधकर्ताहरूले निकालेका छन्।

हाम्रो स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावको मात्रा हामी गन्धबाट कत्तिको चिन्तित छौँ भन्ने कुरामा पनि निर्भर गर्दछ। अमेरिकाको फिलाडेल्फियास्थित मोनेल केमिकल सेन्सेस सेन्टरकी संज्ञानात्मक मनोवैज्ञानिक पामेला डाल्टन गन्धप्रतिको व्यक्तिगत अनिच्छा वा डरको माध्यमबाट स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव निर्धारण हुने बताउँछिन्। गन्धको स्वास्थ्य प्रभावहरूको अनुसन्धानमा ३२ वर्ष बिताएकी उनी भन्छिन्, ‘कुनै गन्धको बारेमा तपाईं जति बढी चिन्तित हुनुहुन्छ, त्यसले तपाईंको स्वास्थ्य र कल्याणमा त्यति नै बढी असर पार्न सक्छ।’

• जीवनशैलीमा परिवर्तन

निरन्तर आउने नराम्रो गन्ध जीवनका धेरै भागहरूमा हाबी हुन सक्छ। यसले कसैलाई जीवनशैलीमा परिवर्तन गर्न बाध्य पार्न सक्छ, जुन उनीहरूको स्वास्थ्यको लागि हानिकारक बन्न सक्छ। यी परिवर्तनहरूलाई ‘खराब अनुकूलन कार्यहरू’ भनिन्छ। 

उदाहरणका लागि, गर्मीको दिनमा झ्यालहरू बन्द राख्न वा व्यायाम गर्न बाहिर जान वा साथीहरूसँग समय बिताउनबाट बच्न बाध्य महसुस हुन सक्छ। वेस्टबरीमा दुर्गन्धको बिचमा बाँच्नुले ‘सामाजिक जीवनलाई असर गर्ने’ कर्नर बताउँछिन्। ‘गर्मीमा बार्बेक्यु गर्ने योजना बनाउँदै हुनुहुन्छ भने दुर्गन्ध नआओस् भन्ने मात्र आशा हुन्छ,’ उनी भन्छिन्।

अप्रिय गन्धले सताएको बस्तीमा बस्नेहरूका लागि जीवन गाह्रो हुन सक्छ, तर कम्तीमा एउटा सानो सान्त्वना छ: सुँघ्ने क्षमता राम्रो हुनु असल स्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।

यद्यपि, गन्धको अलिकति झल्को पनि केही मानिसहरूका लागि असह्य हुन सक्छ भने अरूका लागि सायदै याद गर्न सकिने खालको हुन्छ। गन्धसम्बन्धी उजुरीहरूको नियमित अनुसन्धान गर्ने डाल्टन भन्छिन्, ‘यसमा प्रतिक्रियाहरूको विस्तृत दायरा हुन्छ; कतिपयले यसलाई कहिलेकाहीँ मात्र सुँघ्ने बताउँछन् भने कतिलाई यसले कुनै असर नै गर्दैन।’ उमेर, लिङ्ग, एलर्जी र धूम्रपान जस्ता जीवनशैलीका छनोटहरूले मानिसहरूको गन्ध महसुस गर्ने तरिकालाई प्रभाव पार्छन्।

समयसँगै मानिसहरूलाई अप्रिय गन्धको बानी पर्न सक्छ भन्ने तपाईंलाई लाग्न सक्छ, तर फोहोर फाल्ने ठाउँबाट आउने जस्ता अप्रिय गन्धहरूको बारम्बारको जोखिमले तिनलाई सहन सजिलो बनाउँदैन।

यसको विपरीत, तटस्थ वा सुखद गन्धहरूमा बानी पर्नु सामान्य हो। ‘एकपटक तपाईंले कुनै गन्ध सुँघ्नुभयो र यसले तपाईंलाई मार्ने छैन भन्ने पहिचान गर्नुभयो भने, त्यसपछि तपाईंले यसलाई सुँघ्न छोड्नुहुन्छ,’ लुन्डस्ट्रम भन्छन्। मानव नाकले एक खर्ब गन्धहरू पत्ता लगाउन सक्ने भए तापनि मानिसहरूलाई सामान्यतया खतरनाक नहुने चीजहरूबाट आउने गन्धहरूको नाम राख्न गाह्रो लाग्नुको कारण पनि यही हो। स्निफ परीक्षणहरूले देखाएअनुसार हामीमध्ये आधाभन्दा कमले मात्र कफी वा भेनिला जस्ता दैनिक गन्धहरूको सही नाम दिन सक्छौँ।

• दुर्गन्धसँग लड्दै

दुर्गन्ध कहिलेकाहीँ हावाको बहावसँगै आउने-जाने गर्न सक्छ वा कुनै छिमेकको केही भागहरूमा मात्र महसुस हुन सक्छ। क्यानडाको युनिभर्सिटी अफ ब्रिटिस कोलम्बियामा वातावरणीय मोडेलिङ र नीतिका एसोसिएट प्रोफेसर अमान्डा जियाङ यसलाई ‘अति-स्थानीय’ मान्छिन्। भ्यानकुभरका बासिन्दाहरूमा गन्ध प्रदूषणको प्रभावबारे अनुसन्धान गरेकी उनी भन्छिन्, ‘म एक ब्लक टाढा बस्न सक्छु र अर्को ब्लकमा कुहिएको माछाको गन्ध आउँछ भन्ने कुरा मलाई कहिल्यै थाहा नहुन सक्छ।’

तर सबै दुर्गन्धहरू समान रूपमा अनुभव हुँदैनन्: सस्तो आवास भएका विपन्न बस्तीहरू प्रायः दुर्गन्धित ल्यान्डफिल साइटहरू वा भारी उद्योगहरूको नजिक हुन्छन्। युरोप र बेलायतमा गरिएका अध्ययनहरूले देखाएअनुसार केही देशहरूमा उच्च आय भएकाहरूको तुलनामा कम आय भएका समुदायका मानिसहरू फोहोर जलाउने ठाउँ, ल्यान्डफिल र खतरनाक फोहोर साइटहरूको २ किलोमिटर दायराभित्र बस्ने सम्भावना बढी हुन्छ।

भयानक गन्धका बारेमा गरिएका उजुरीहरूले परिवर्तन ल्याउन सक्छन्: बासिन्दाहरूको अभियानपछि ढल प्रशोधन केन्द्रदेखि माछा प्रशोधन कारखानासम्मले आफ्नो सञ्चालन घटाउन वा बन्द गर्न बाध्य भएका छन्। गन्ध प्रदूषणलाई अझ राम्रोसँग नियन्त्रण गर्न विश्वभर असमान नै भए पनि प्रयासहरू बढिरहेका छन्। चिलीमा माछाको दाना उद्योगहरूबाट आउने गन्धसम्बन्धी नयाँ नियमदेखि लिएर लिथुआनियामा आवासीय क्षेत्रहरूमा कम्पनीहरूलाई कति दुर्गन्ध फैलाउन दिने भन्ने विषयका कडा नियमहरू यसका उदाहरण हुन्।

• गन्धका फाइदाहरू

अप्रिय गन्धले सताएको बस्तीमा बस्नेहरूका लागि जीवन गाह्रो हुन सक्छ, तर कम्तीमा एउटा सानो सान्त्वना छ: सुँघ्ने क्षमता राम्रो हुनु असल स्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।

राम्रो सुँघ्ने क्षमता भएका मानिसहरूले खानपान र यौनसम्पर्कबाट समेत बढी आनन्द लिने अनुसन्धानले देखाएको छ। २०१८ मा ७० वयस्कहरूमा गरिएको एक अध्ययनमा उच्च घ्राण संवेदनशीलता भएकाहरूले यौन गतिविधिहरूबाट बढी आनन्द प्राप्त गरेको बताएका थिए। तीमध्ये महिलाहरूले यौनसम्पर्कको क्रममा चरम उत्कर्षको उच्च आवृत्ति महसुस गरेको रिपोर्ट गरेका थिए।

यसको विपरीत, सुँघ्ने क्षमता नभएका अनुमानित ५% मानिसहरू, जसलाई एनोस्मिया भनिन्छ, ले प्रायः व्यापक स्वास्थ्य प्रभावहरूको सामना गर्छन्। एनोस्मिया भएका व्यक्तिहरूसँगको अन्तर्वार्ताले खानाको आनन्द लिन कठिनाइ हुने भएकाले उनीहरूमा भोक नलाग्ने र कम गुणस्तरको आहारको उच्च जोखिम रहने देखाउँछ। ‘सुँघ्ने क्षमता गुमाउनुभयो भने तपाईंको भोक हराएको महसुस गर्नुहुनेछ,’ लुन्डस्ट्रम भन्छन्।

अझ नराम्रो कुरा, अनुसन्धानले वृद्धवृद्धाहरूमा कमजोर सुँघ्ने क्षमतालाई १० वर्षभित्र मृत्यु हुने ४६% उच्च जोखिमसँग जोडेको छ। वैज्ञानिकहरू अझै पनि यसको कारण खोज्ने प्रयास गरिरहेका छन्, यद्यपि उनीहरूले यसलाई हृदय रोग र अल्जाइमर एवं पार्किन्सन जस्ता न्युरोडिजेनेरेटिभ रोगहरूबाट हुने मृत्युसँग जोडिएको पाएका छन्।

दशकौँदेखि गन्धको अनुसन्धान गरेकी डाल्टन भन्छिन्, ‘मलाई नराम्रो गन्ध सुँघ्न कुनै आपत्ति छैन किनभने यसको अर्थ मेरो सुँघ्ने क्षमताले साँच्चै काम गरिरहेको छ!’

बीबीसी