अमेरिका र इजरायलले २८ फेब्रुअरी २०२६ मा इरानविरुद्ध सुरु गरेको युद्ध सम्भवतः अमेरिका पछि हटेसँगै अन्त्य हुनेछ। विनाशकारी परिणामहरू नल्याई अमेरिकाले यो युद्ध जारी राख्न सक्दैन। 

फेरि तनाव बढाउँदा यस क्षेत्रको तेल, ग्यास र पानीको नुनिलोपना हटाउने पूर्वाधार नष्ट हुने सम्भावना छ। यसबाट लामो समयसम्म विश्वव्यापी संकट निम्तिनेछ। अमेरिकाले सहन नसक्ने र विश्वले भोग्न नहुने मूल्य चुकाउन इरानले बाध्य पार्न सक्छ।

अमेरिका–इजरायलको युद्ध योजना नेतृत्वलाई सिध्याउने थियो। यो योजना प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहु र मोसादका निर्देशक डेभिड बार्नियाले राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पलाई मनाएर तयार पारेका थिए। 

अमेरिका र इजरायलको आक्रामक संयुक्त बमबारी अभियानले इरानी सत्ताको कमान्ड संरचना, आणविक कार्यक्रम र आईआरजीसीका उच्च नेतृत्वलाई कमजोर बनाउने र सत्ता ढल्ने उनीहरूको अनुमान थियो। त्यसपछि अमेरिका र इजरायलले तेहरानमा आफू अनुकूलको सरकार लाद्ने योजना बनाएका थिए।

इरान कारबाहीले तेहरानमा आफू अनुकूलको सत्ता स्थापित गर्न सकेन। ऐतिहासिक, प्राविधिक, सांस्कृतिक, भौगोलिक, सैन्य, जनसाङ्ख्यिक वा भूराजनीतिक रूपमा इरान भेनेजुएला होइन।

भेनेजुएलामा जे भएको थियो, इरानमा पनि त्यस्तै हुन्छ भन्ने ट्रम्पलाई लागेको देखिन्छ। जनवरी २०२६ मा भेनेजुएलामा भएको अमेरिकी कारबाहीले राष्ट्रपति निकोलस मादुरोलाई हटाएको थियो। यो सीआइए र भेनेजुएलाको राज्य संयन्त्रभित्रका तत्त्वहरूबिचको समन्वयात्मक कारबाही जस्तो देखिन्थ्यो। 

भेनेजुएलाको अधिकांश शक्ति संरचना यथावत् रहँदा अमेरिकाले आफू अनुकूलको सत्ता प्राप्त गरेको थियो। इरानमा पनि त्यस्तै नतिजा आउने ट्रम्पले मूर्खतापूर्ण विश्वास गरेको देखिन्छ।

तर, इरान कारबाहीले तेहरानमा आफू अनुकूलको सत्ता स्थापित गर्न सकेन। ऐतिहासिक, प्राविधिक, सांस्कृतिक, भौगोलिक, सैन्य, जनसाङ्ख्यिक वा भूराजनीतिक रूपमा इरान भेनेजुएला होइन। काराकासमा जे भयो, त्यसको तेहरानमा हुने घटनासँग निकै कम सम्बन्ध थियो।

इरानी सरकार ढलेन। इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) ध्वस्त हुनुको सट्टा कडा आन्तरिक कमान्ड र राष्ट्रिय सुरक्षा संरचनामा विस्तारित भूमिकाका साथ उदायो। सर्वोच्च नेताको कार्यालय टिकिरह्यो, धार्मिक संस्थाहरू यसको पक्षमा एकजुट भए र जनता बाह्य आक्रमणको विरुद्धमा एक ढिक्का भए।

दुई महिना बितिसक्दा पनि ट्रम्प र नेतन्याहुको नियन्त्रणमा इरानको कुनै उत्तराधिकारी सरकार छैन। युद्ध अन्त्य गर्न इरानले आत्मसमर्पण गरेको छैन र जितको कुनै सैन्य बाटो पनि बाँकी छैन। अब बाँकी रहेको एउटै मात्र बाटो पछाडि हट्नु हो र अमेरिकाले त्यही बाटो लिइरहेको देखिन्छ। यस अवस्थामा स्ट्रेट अफ होर्मुजको नियन्त्रण इरानको हातमा हुनेछ भने अमेरिका र इरानबिचका अन्य कुनै पनि मुद्दा सुल्झिने छैनन्।

अमेरिकाको विनाशकारी गलत आँकलन र इरानको सफलतालाई विभिन्न कारणले पुष्टि गर्छन्।

अमेरिकी नेताहरूले इरानको प्राविधिक विकासलाई ज्यादै कम आँकलन गरे। इरानसँग विश्वस्तरको इन्जिनियरिङ र गणित छ।

पहिलो, अमेरिकी नेताहरूले इरानलाई आधारभूत रूपमै गलत बुझे। इरान ५ हजार वर्षको इतिहास, गहिरो संस्कृति, राष्ट्रिय लचिलोपन र गौरव बोकेको महान् सभ्यता हो। इरानी सरकार अमेरिकी धम्की र बमबारीसामु झुक्नेवाला थिएन। 

विशेषगरी, सन् १९५३ मा अमेरिकाले लोकतान्त्रिक रूपमा निर्वाचित सरकारलाई अपदस्थ गरेर इरानी लोकतन्त्रलाई कसरी नष्ट गरेको थियो र २७ वर्षसम्म टिकेको प्रहरी राज्य स्थापना गरेको थियो भन्ने कुरा इरानीहरूले अझै सम्झन्छन्।

दोस्रो, अमेरिकी नेताहरूले इरानको प्राविधिक विकासलाई ज्यादै कम आँकलन गरे। इरानसँग विश्वस्तरको इन्जिनियरिङ र गणित छ। उसले उन्नत ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र, स्वदेशी ड्रोन उद्योग र अन्तरिक्षमा पठाउन सक्ने स्वदेशी क्षमतासहितको आफ्नै रक्षा औद्योगिक आधार तयार गरेको छ। ४० वर्षदेखि बढ्दो प्रतिबन्धका बाबजुद इरानले निर्माण गरेको प्राविधिक विकासको रेकर्ड एक आश्चर्यजनक राष्ट्रिय उपलब्धि हो।

तेस्रो, सैन्य प्रविधि इरानको पक्षमा ढल्केको छ। इरानका ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्रको लागत तिनलाई रोक्न खटाइने अमेरिकी इन्टरसेप्टरहरूको तुलनामा निकै कम छ। इरानी ड्रोनको मूल्य २० हजार डलर छ भने अमेरिकी वायु रक्षा इन्टरसेप्टर क्षेप्यास्त्रको लागत ४० लाख डलर पर्छ। लाखौँ डलरको लागतमा बन्ने इरानका पानीजहाज भेदी क्षेप्यास्त्रले २ देखि ३ अर्ब डलर पर्ने अमेरिकी विनाशक जहाजहरूलाई खतरामा पार्छन्। 

खाडी वरपर इरानको एन्टी-एक्सेस र एरिया-डिनायल नेटवर्क, तहगत वायु रक्षा, ड्रोन र क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्ने क्षमता तथा जलमार्गमा समुद्र-निषेध क्षमताले इरानमाथि अमेरिकी इच्छा लाद्ने कार्यको लागत अमेरिकाले धान्न सक्नेभन्दा निकै महँगो बनाएको छ। यसमा इरानले छिमेकी देशहरूमा गर्न सक्ने प्रतिशोधात्मक विनाशलाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ।

चौथो, अमेरिकी नीति निर्माण प्रक्रिया अतार्किक बनेको छ। इरान युद्धको निर्णय मार-ए-लागोमा राष्ट्रपतिका वफादारहरूको सानो घेराले गरेको थियो। यसमा कुनै औपचारिक अन्तर-निकाय प्रक्रिया अपनाइएको थिएन र राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद् अघिल्लो वर्षदेखि नै खोक्रो बनिसकेको थियो। 

ट्रम्पका राष्ट्रिय प्रतिआतंकवाद केन्द्रका निर्देशक जो केन्टले राष्ट्रपतिलाई धोका दिन एउटा ‘इको चेम्बर’ प्रयोग गरिएको विवरणसहितको सार्वजनिक पत्र लेख्दै मार्च १७ मा राजीनामा दिए। यो युद्ध त्यस्तो निर्णय प्रक्रियाको उपज थियो, जहाँ छलफल गर्ने संयन्त्र नै बन्द गरिएको थियो।

आउँदै गरेको पछाडि हट्ने कदमलाई ट्रम्पले कुनै ठुलो सैन्य र रणनीतिक जितका रूपमा चित्रण गर्ने प्रयास निससन्देह गर्नेछन्। तर यस्ता कुनै पनि दाबी सत्य हुने छैनन्।

यो न त आवश्यकताको युद्ध थियो, न त छनोटको। यो त लहडको युद्ध थियो। यसको अन्तर्निहित आधार आधिपत्य जमाउनु थियो। अमेरिका आफूसँग हुँदै नभएको विश्वव्यापी प्रभुत्व जोगाउने प्रयास गरिरहेको थियो, र इजरायल आफूले कहिल्यै प्राप्त गर्न नसक्ने क्षेत्रीय प्रभुत्व स्थापित गर्ने प्रयासमा थियो।

यी सबै कुरालाई हेर्दा, तीनवटा नयाँ यथार्थ बाहेक यो युद्ध सम्भवतः पहिलेकै अवस्था/यथास्थितिको नजिक पुगेर अन्त्य हुनेछ। पहिलो, स्ट्रेट अफ होर्मुजमा इरानको सञ्चालन नियन्त्रण हुनेछ। दोस्रो, इरानको प्रतिरोधात्मक क्षमता उल्लेख्य रूपमा बढ्नेछ। तेस्रो, खाडीमा अमेरिकाको दीर्घकालीन सैन्य उपस्थिति निकै कम हुनेछ। अमेरिकालाई इरानमाथि आक्रमण गर्न उक्साउने अन्य मुद्दाहरू– इरानको आणविक कार्यक्रम, क्षेत्रीय समर्थित समूहहरू र क्षेप्यास्त्र भण्डार– सम्भवतः युद्धको सुरुवाती अवस्थामै छुट्नेछन्।

अमेरिका पछाडि हटे पनि इरानले आफ्ना छिमेकीहरूविरुद्ध फाइदा उठाउने प्रयास गर्ने छैन। यसका तीनवटा कारण छन्। पहिलो, आफ्ना खाडी छिमेकीहरूसँग निरन्तर युद्ध गर्नुको साटो सहकार्य गर्नुमा इरानको दीर्घकालीन रणनीतिक स्वार्थ छ। दोस्रो, भर्खरै सफलतापूर्वक अन्त्य गरेको युद्ध पुनः सुरु गर्न इरानलाई कुनै चासो हुने छैन। तेस्रो, यदि कुनै संयमको आवश्यकता परेमा, इरानलाई उसका महाशक्ति समर्थकहरू रुस र चीनले रोक्नेछन्। यी दुवै देश स्थिर र समृद्ध क्षेत्र चाहन्छन्। इरानी नेतृत्वले यो कुरा स्पष्ट रूपमा बुझेको छ र लडाइँ रोक्नेछ।

आउँदै गरेको पछाडि हट्ने कदमलाई ट्रम्पले कुनै ठुलो सैन्य र रणनीतिक जितका रूपमा चित्रण गर्ने प्रयास निससन्देह गर्नेछन्। तर यस्ता कुनै पनि दाबी सत्य हुने छैनन्। सत्य यो हो, इरान अमेरिकाले बुझेभन्दा धेरै गुणा परिष्कृत छ, युद्धमा जाने निर्णय अतार्किक थियो र युद्धको आधारभूत प्रविधि अमेरिकाको विपक्षमा परिवर्तन भएको छ। स्वीकार्य आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक मूल्य चुकाएर अमेरिकी साम्राज्यले इरानविरुद्धको युद्ध जित्न सक्दैन। 

यद्यपि, अमेरिकाले पुनः प्राप्त गर्न सक्ने कुरा भनेको केही हदसम्मको तार्किकता हो। अब अमेरिकाले सत्ता परिवर्तन गर्ने आफ्ना अभियानहरू बन्द गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र कूटनीतिको बाटोमा फर्किने बेला आएको छ।

अल जजिराबाट