प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कंगो (डीआर कंगो) को पोर्चुगलविरुद्धको पहिलो विश्वकप खेल ऐतिहासिक अवसर थियो । यो केवल प्रतियोगितामा राष्ट्रको दोस्रो सहभागिता मात्र थिएन । सन् १९७४ पछिको पहिलो सहभागिता थियो । त्यतिबेला देशलाई अझै ‘जायरे’ भन्ने गरिन्थ्यो । 

तर पहिलो हाफको अन्त्यतिर योआने विस्साले गरेको शक्तिशाली हेडरले डीआर कंगोलाई विश्वकप इतिहासकै पहिलो गोल र पहिलो अंक दिलायो । तर जब ‘लेस लेओपाड्र्स’ मैदानमा उत्रियो, केही कुरा अपूरोजस्तो महसुस भयो । 

किनभने प्रतियोगिता सुरु हुनुअघि ध्यान केवल कंगोको प्रसिद्ध आकाशे नीलो जर्सी लगाउने खेलाडीहरूमाथि मात्र केन्द्रित थिएन, टोलीका अनौपचारिक १२औँ खेलाडी पनि रंगशालामा उपस्थित हुनेछन् कि छैनन् भन्ने जिज्ञासा पनि थियो । 

ती व्यक्ति हुन् मिशेल कुका म्बोलाडिङ्गा, जो आफ्नो उपनाम ‘लुमुम्बा भेआ’ अर्थात् ‘लुमुम्बा जिउँदै छन्’ले बढी परिचित छन् । म्बोलाडिङ्गा कंगो राष्ट्रिय टोलीका सबैभन्दा प्रसिद्ध समर्थक हुन् । उनी सन् २०२५ को अफ्रिका कप अफ नेसन्सका क्रममा मोरक्कोमा चर्चामा आएका थिए, जहाँ कंगोका प्रत्येक खेलका दौरान उनी एउटा मञ्चमाथि उभिएर कठोर दृष्टिका साथ पूर्ण रूपमा स्थिर रहन्थे । खेलको सुरुदेखि अन्त्यसम्म उनको दाहिने हात माथि उठेको हुन्थ्यो । 

यो मुद्राले सन् १९६० जुनमा बेल्जियमबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेपछि कंगोका पहिलो प्रधानमन्त्री बनेका प्याट्रिस एमरी लुमुम्बालाई सम्मान व्यक्त गर्छ । म्बोलाडिङ्गाको अनुहार पनि लुमुम्बासँग उल्लेखनीय रूपमा मिल्छ ।
लुमुम्बाको जनवरी १९६१ मा केवल ३५ वर्षको उमेरमा, स्वतन्त्रतापछि सात महिनाभन्दा छोटो अवधिमा हत्या गरिएको थियो । 

छ दशकभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि प्याट्रिस लुमुम्बा कंगोको इतिहासका सबैभन्दा सम्मानित व्यक्तित्वमध्ये एक बनेका छन् । र आफ्नो चर्चित खेल–दिवसको अनुष्ठानमार्फत म्बोलाडिङ्गाले फुटबलको माध्यमबाट उनको विरासतलाई जीवित राख्न मद्दत गरिरहेका छन् । 

किन प्याट्रिस लुमुम्बा ?

सत्तामा तीन महिनाभन्दा कम समय बिताएका एक नेताप्रति उनको मृत्युपछि ६५ वर्षभन्दा बढी समयसम्म यति ठुलो सम्मान कायम रहनु आश्चर्यजनक लाग्न सक्छ । तर लुमुम्बा केवल राजनीतिज्ञ मात्र थिएनन् । सन् १८८५ मा राजा लियोपोल्ड द्वितीयले कंगो फ्री स्टेट स्थापना गरेपछि सुरु भएको बेल्जियन उपनिवेशवादी शासनविरुद्धको संघर्षका क्रममा उनी कंगोली राष्ट्रवादको प्रतीक बने । 

सन् १९६० मा देखिएका प्याट्रिस लुमुम्बा बेल्जियमबाट स्वतन्त्र भएपछि कंगोका पहिलो प्रधानमन्त्री बनेका थिए । उनी डीआर कंगोको स्वतन्त्रताका लागि भएको कठोर संघर्षका अगुवा थिए । नागरिक अधिकार अभियन्ता माल्कम एक्सले सन् १९६४ मा उनलाई ‘अफ्रिकी महादेशमा हिँड्ने सबैभन्दा महान अश्वेत व्यक्ति’ भनेर प्रशंसा गरेका थिए । 

यही कारणले ‘उनी मेरा प्रेरणा हुन्,’ म्बोलाडिङ्गाले सोमबार राति मेक्सिकोबाट सीएनएन स्पोट्र्ससँग भने । ‘प्याट्रिस लुमुम्बा एकताको प्रतीक हुन्, कंगोलीहरूलाई उभिन र गर्व गर्न सिकाउने व्यक्ति हुन् ।’ यसको सबैभन्दा स्पष्ट उदाहरण ३० जुन १९६० मा लियोपोल्डभिल (हालको किन्शासा) स्थित प्यालेस अफ द नेसनमा उनले दिएको प्रसिद्ध स्वतन्त्रता दिवसको भाषण थियो । 

बेल्जियमका राजा बोड्वाँ (लियोपोल्ड द्वितीयका पनाती पर्थे) को अगाडि उभिएर लुमुम्बाले बेल्जियन उपनिवेशवादको कडा आलोचना गरेका थिए । ‘आज कंगोको स्वतन्त्रताको घोषणा भइरहेको छ... कुनै पनि कंगोलीले स्वतन्त्रता संघर्ष गरेर प्राप्त गरिएको थियो भन्ने कुरा कहिल्यै बिर्सने छैन,’ उनले भनेका थिए । 

‘बिहान, दिउँसो र रातभर हामीलाई ‘काला मानिस’ भएकै कारण उपहास, अपमान र कुटपिट सहनुपर्‍यो । हामी संसारलाई देखाउनेछौँ कि स्वतन्त्रतामा काम गर्दा अश्वेत मानिसले के गर्न सक्छ । र हामी कंगोलाई अफ्रिकाको प्रतिष्ठा बनाउनेछौँ ।’

यो भाषण संसारभर प्रतिध्वनित भयो ।

डीआर कंगोका इतिहासविद्, लेखक तथा लन्डनको क्विन मेरी विश्वविद्यालयका अफ्रिकी इतिहासका वरिष्ठ प्राध्यापक डा. रुबेन लोफम्यानका अनुसार यो ‘२०औँ शताब्दीका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भाषणहरूमध्ये एक’ थियो । 

लोफम्यानका अनुसार जुन १९६० मा लुमुम्बाले गरेको कठोर टिप्पणीले उनको प्रतिष्ठा निर्माण मात्र गरेन, अमेरिकाको नजरमा पनि उनलाई विशेष रूपमा चिनायो । ‘त्यतिबेला शीतयुद्ध चलिरहेको थियो । त्यसैले अमेरिकीहरू निकै सशंकित थिए र सोध्थे, ‘तपाईं कम्युनिस्ट हुनुहुन्छ । तर वास्तवमा उनी कम्युनिस्ट थिएनन् । लुमुम्बा केवल कंगो कंगोलीहरूकै हुनुपर्छ भन्ने चाहन्थे,’ यो भाषण दिएको तीन महिनाभित्रै तत्कालीन राष्ट्रपति जोसेफ कासा–वुबुले उनलाई प्रधानमन्त्री पदबाट हटाए । 

त्यसको थप तीन महिनापछि मोबुटु सेसे सेकोको नेतृत्वमा रहेको सेनाले उनलाई पक्राउ गर्‍यो । पछि सन् १९६५ देखि १९९७ सम्म ३२ वर्ष शासन गरेका मोबुटुले उनलाई दक्षिणपूर्वी कंगोको कटाङ्गा क्षेत्रमा लगेर यातना दिए र अन्ततः गोली हानी हत्या गरियो । 

हत्यापछि उनको शव पहिले एउटा चिहानमा गाडियो । तर पछि शव निकालेर टुक्राटुक्रा पारियो र अम्लमा घोलियो । लुमुम्बाको अवशेषका रूपमा चिनिएको एकमात्र वस्तु सुन जडिएको एउटा दाँत थियो, जसलाई बेल्जियन प्रहरी अधिकारी जेरार्ड सोएटेले ३९ वर्षसम्म आफूसँग राखेका थिए । सोएटेले नै शव टुक्र्याउने र अवशेष अम्लमा घोल्ने काम गरेको स्वीकार गरेका थिए । 

सन् २००० मा उनको मृत्यु भएपछि उनकी छोरीसँग उक्त दाँत रह्यो ।

पछि सन् २०१६ मा बेल्जियमका अधिकारीहरूले त्यो दाँत नियन्त्रणमा लिए र अन्ततः सन् २०२२ मा लुमुम्बाको परिवारलाई फिर्ता गरियो, जहाँ त्यसलाई सम्मानपूर्वक अन्त्येष्टि गरियो । आज त्यो किन्शासास्थित विशेष समाधिस्थलमा राखिएको छ । त्यहाँ लुमुम्बाको स्मारक मूर्ति पनि छ, जसमा उनको दाहिने हात माथि उठेको छ । 

यही मुद्रा अहिले म्बोलाडिङ्गाले अनुकरण गर्छन्, जसले उनलाई व्यापक प्रसिद्धि दिलाएको छ । 

किन्शासाको लिमेटे टावरमा रहेको समाधिस्थल अहिले लुमुम्बाको अन्तिम विश्रामस्थल हो, जसको माथि उनको मूर्ति स्थापित छ । 

‘एक जीवित मूर्ति’

म्बोलाडिङ्गाको श्रद्धाञ्जलि अफ्रिकी फुटबलका सबैभन्दा चिनिने दृश्यहरूमध्ये एक बनेको छ । डीआर कंगोले मंगलबार मेक्सिकोको जापोपानमा कोलम्बियासँग खेल्दा यो विश्वकपमा पहिलो पटक पुनः देखियो । उनीप्रतिको आकर्षणको एक हिस्सा प्रतीकात्मक अर्थमा छ । अर्को हिस्सा सबैको मनमा उठ्ने एउटै प्रश्न हो—यति लामो समयसम्म हात उठाएर कसरी स्थिर बस्न सकिन्छ ?

‘विश्वास गर्नुहोस् वा नगर्नुहोस्, म अभ्यास गर्छु,’ उनले खेलअघि पत्रकारलाई भने ।

‘म महिनाको २० दिनसम्म अभ्यास गर्न सक्छु, तर पर्याप्त आराम पनि लिन्छु ।’

उत्तरी अमेरिकाको अत्यधिक गर्मी र आद्रता पनि उनको सहनशीलताको परीक्षा हुन सक्छ, किनकि उनी मौसम जस्तोसुकै भए पनि सधैं औपचारिक पोसाकमा खेल हेर्न आउँछन् । तर यसले उनलाई खासै असर गर्दैन । 

‘म एउटा जीउँदो मूर्ति हुँ,’ म्बोलाडिङ्गाले भने, ‘मौसमले मलाई असर गर्दैन । मेरो काम केवल त्यहाँ उभिनु मात्र होइन, खेलाडीहरूलाई ऊर्जा, शक्ति र आत्मविश्वास दिनु हो । म त्यसैमा केन्द्रित छु । म कुनै दिन हात तल झारेर यो काम छाड्नेछु भन्ने कल्पना पनि गर्दिनँ । म आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नेछु ।’ 

म्बोलाडिङ्गा कोलम्बियाविरुद्धको विश्वकप खेलका लागि जापोपानमा उपस्थित थिए र टोलीको अर्को खेलका लागि एटलान्टामा पनि उपस्थित रहनेछन् । तर हालै डीआर कंगोमा इबोला प्रकोप फैलिएपछि अमेरिकाले प्रभावित देशहरूमाथि प्रवेश प्रतिबन्ध लगाएपछि उनको विश्वकप यात्रा लगभग संकटमा परेको थियो । 

यसले राष्ट्रिय टोलीलाई किन्शासामा आयोजना गर्ने तीन दिने पूर्व–विश्वकप प्रशिक्षण शिविरसमेत रद्द गर्न बाध्य बनाएको थियो । तर सौभाग्यवश, कंगो टोलीले आफ्ना प्रिय प्रतीकलाई उत्तरी अमेरिका पुर्‍याउन कुनै कसर बाँकी राखेन । 

उनीहरू यतिसम्म अघि बढे कि राष्ट्रपति फेलिक्स चिसेकेदीलाई टोलीको आधिकारिक प्रतिनिधिमण्डलमा म्बोलाडिङ्गालाई समावेश गर्न राजी गराए । उनी पोर्चुगलविरुद्धको पहिलो खेलमा उपस्थित हुन सकेनन् ।
तर उनले भने, ‘म शारीरिक रूपमा त्यहाँ नभए पनि समर्थक क्षेत्रमध्ये एकबाट खेल हेर्न सकेँ, त्यसैले म टोलीसँग पूर्ण रूपमा जोडिएको थिएँ । ५२ वर्षपछि विश्वकपमा फर्केर पोर्चुगलजस्तो शक्तिशाली टोलीसँग बराबरी खेल्नु ठुलो उपलब्धि र सम्पूर्ण कंगो राष्ट्रका लागि खुसीको क्षण थियो ।’ 

कोलम्बियासँग १–० ले पराजित भएपछि त्यो खुसी केही कम भएको हुन सक्छ । 

तर उज्बेकिस्तानमाथि जित हासिल गर्न सके डीआर कंगो अन्तिम ३२ मा पुग्ने लगभग निश्चित हुनेछ, र त्यसले युद्धपीडित गोमादेखि राजधानी किन्शासासम्म उत्सवको माहोल सिर्जना गर्नेछ । गोमास्थित पत्रकार प्रोस्पर हेरी न्गोरोराले कंगोले पहिलो पटक विश्वकपमा स्थान बनाउँदा त्यो दृश्य प्रत्यक्ष देखेका थिए । 

‘यहाँ गोमामा एम–२३ विद्रोहीहरू समेत खुसी मनाइरहेका थिए, र किन्शासामा पनि मानिसहरू उत्सवमा सहभागी थिए,’ उनले गत महिना सीएनएन स्पोट्र्सलाई भने, ‘यसले देखाउँछ कि फुटबल मानिसहरूलाई एकताबद्ध गर्ने गोंद बन्न सक्छ ।’ 

मैदानमा ‘लेस लेओपाड्र्स’ अब सम्भावित रूपमा ११ करोड ६० लाखभन्दा बढी स्वदेशी नागरिकलाई अपार खुसी दिने नजिक पुगेका छन् । उनीहरूलाई देशभित्रका समर्थक र एटलान्टाको मर्सिडिज–बेन्ज स्टेडियमलाई शनिबार आकाशे नीलो रंगले भरिदिने हजारौँ कंगोली समर्थकहरूले हौसला दिनेछन् । 

तर सधैंझैँ सबैभन्दा माथि, सबैको ध्यान तानेर उभिने व्यक्ति म्बोलाडिङ्गा नै हुनेछन् ।

‘म त्यहाँ हुनेछु,’ उनले भने । ‘मेरो पछाडि चितुवाको छाला जस्तो आकृति हुनेछ । र सम्पूर्ण संसारले मलाई देख्नेछ ।’ 

सीएनएनको रिपोर्टमा आधारित