नेपालको गाउँघरमा असार १५ केवल पात्रोमा अंकित एउटा मिति होइन, यो किसानको पसिना, खेतको सुगन्ध, हिलोको रमाइलो र भविष्यको आशासँग जोडिएको जीवित उत्सव हो। 

धान रोपाइँको मुख्य मौसममा पर्ने यस दिनले नेपाली कृषि सभ्यता, सामूहिक श्रम र मौलिक संस्कृतिको अद्वितीय परिचय दिन्छ। मानो रोपी मूरी फलाउने भनाइले यही दिनको महत्वलाई झल्काउँछ, जहाँ सानो मेहनतले ठूलो प्रतिफलको सपना बोकेको हुन्छ।

मनसुनको वर्षासँगै खेतका गराहरू पानीले भरिन थाल्छन्। किसानहरू बिहानैदेखि खेतमा ओर्लन्छन्। कसैले बेर्ना उखेलिरहेका हुन्छन् । कसैले रोपिरहेका हुन्छन् त कसैले कुलोको पानी मिलाइरहेका हुन्छन्। बाहिरबाट हेर्दा यो सामान्य कृषि कार्य जस्तो लाग्न सक्छ, तर वास्तवमा यही श्रमले लाखौँ नेपालीको भान्सा चलाउँछ र देशको खाद्य सुरक्षाको आधार तयार गर्छ।

असार १५ को विशेषता भनेको खेतीलाई उत्सवमा रूपान्तरण गर्नु हो। कामको थकानलाई गीतले भुलाइन्छ, हिलोले मानिसबीचको दूरी मेटाउँछ र सामूहिक सहभागिताले खेतलाई पर्वस्थल बनाइदिन्छ।

दही–चिउरा : किसानको ऊर्जा, संस्कृतिको पहिचान

दिनभरि हिलोमा खटिएपछि शरीरलाई चाहिने शक्ति र शीतलताको स्रोतका रूपमा दही–चिउराको परम्परा विकसित भएको मानिन्छ। चिउराले तत्काल ऊर्जा दिन्छ भने दहीले शरीरलाई ताजगी र सन्तुलन प्रदान गर्छ। यही कारण असार १५ दही–चिउरा खाने पर्वका रूपमा पनि परिचित छ।

नेपाली समाजमा दही केवल खाद्य पदार्थ मात्र होइन, शुभताको प्रतीक पनि हो। नयाँ कामको सुरुवात, यात्रा, पूजाआजा वा विशेष अवसरमा दहीलाई सगुनका रूपमा प्रयोग गर्ने चलन आज पनि उत्तिकै प्रचलित छ। यसले नेपाली संस्कृतिमा दहीको धार्मिक, सामाजिक र स्वास्थ्यसम्बन्धी महत्वलाई एकसाथ प्रस्तुत गर्छ।

असार १५ को वास्तविक सौन्दर्य खेतमा देखिन्छ। रोपाइँका क्रममा गुञ्जिने असारे गीत, दोहोरीका भाका, रमाइला ठट्टा र हिलो छ्यापाछ्यापले वातावरणलाई उत्सवमय बनाउँछन्।

किसानका स्वरमा खेत गुञ्जिन्छ —
"छुपु र छुपु हिलोमा धान रोपेर छोडौँला,
बनाई कुलो लगाई पानी आएर गोडौँला।"

यी गीत केवल मनोरञ्जनका लागि होइनन्। यिनले श्रमलाई सहज बनाउने, सामूहिक भावना जगाउने र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको लोकपरम्परालाई जीवित राख्ने काम गर्छन्।

किसानप्रतिको सम्मानको राष्ट्रिय दिन

धान नेपालको प्रमुख खाद्यान्न बाली भएकाले यसको उत्पादन बढाउन र कृषिको महत्व उजागर गर्न सरकारले असार १५ लाई राष्ट्रिय धान दिवसका रूपमा मनाउन थालेको हो। यो दिवस किसानको योगदानप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने अवसर पनि हो। खेतमा पसिना बगाउने हातकै मेहनतले देशको खाद्य भण्डार भरिने भएकाले किसानप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने दिनका रूपमा यसको महत्व अझ बढेको छ।
देशका विभिन्न स्थानमा रोपाइँ महोत्सव, कृषि प्रदर्शनी, जनचेतनामूलक कार्यक्रम तथा सामूहिक रोपाइँ आयोजना गरिन्छ। यसले कृषि क्षेत्रप्रति नयाँ पुस्ताको आकर्षण बढाउन पनि सहयोग पुर्‍याइरहेको छ।

आधुनिकता बढ्दै जाँदा धेरै परम्परा हराउँदै गएका छन्। तर असार १५ ले नेपाली समाजलाई आफ्नो जरा सम्झाउने काम गरिरहेको छ। यो दिनले श्रमको सम्मान गर्न सिकाउँछ, कृषिको महत्व बुझाउँछ र सामूहिक सहकार्यको शक्ति अनुभूति गराउँछ।

हिलोमा रोपिएको एउटा बेर्ना केवल धानको बिरुवा होइन, त्यो किसानको सपना, परिवारको आशा र राष्ट्रको समृद्धिसँग जोडिएको विश्वास हो। त्यसैले असार १५ नेपालीहरूको लागि दही–चिउरा खाने दिन मात्र नभई श्रम, संस्कृति, एकता र समृद्धिको प्रतीक बनेर स्थापित भएको छ। 

(तिवारी  नेपाल डेरी एसोसिएसन बागमती प्रदेशका उपाध्यक्ष तथा युवा व्यवसायी हुन् )