हालिफाक्सको सार्वजनिक पार्क होस् वा टोरन्टोको स्थानीय ग्रोसरी पसल वा मोन्टरेलको मेट्रोमै किन नहोस्, मानिस नेपाली भाषामा कुरा गरिरहेको सुन्नु मेरालागि अनौठो रहेन । दशकौँदेखि मेरो देश नेपालबाट ठु्लो संख्यामा युवा बाहिरिएका छन् । झट्ट हेर्दा लोकतन्त्रजस्तो देखिने, तर सारमा लोकतन्त्र बन्न नसकेको व्यवस्थाले आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न नसक्ने ठानेर निराश भएका उनीहरू देश छोड्न लाम लागेका हुन् ।

आफ्नो लोक अर्थात् जनताकै सेवा गर्न नसक्ने लोकतन्त्रका सामु के गर्न सकिन्छ ? सन् १९५० यता नेपालका प्रत्येक पुस्ताले यही प्रश्नको सामना गरिरहेका छन् । जेन–एक्स पुस्ताको रूपमा म सन् १९९० ताका नेपालमा निरंकुश राजतन्त्र फालेर संसदीय लोकतन्त्र स्थापना गरिएको समयमा हुर्केको हुँ । हाम्रा दुःखका दिन अब सकिए भनेर हामीले उत्सव मनाएका थियौँ ।

तर, लोकतन्त्रका लागि लडेका दलहरू शासन सञ्चालनमा असमर्थ सिद्ध भए । असल शासनको रुचि नै छैनजस्तो देखियो । निरन्तरको आर्थिक तथा सामाजिक अन्यायले सिर्जना गरेको जनआक्रोशलाई लिएर केवल ६ वर्षमै माओवादीहरूको ठुलो विद्रोह तयार भयो । सन् २००५ सम्म आइपुग्दा संवैधानिक राजतन्त्रका रूपमा रहेका राजाले सैन्य ‘कु’ मार्फत शक्ति हातमा लिए । नागरिक समाज र दलहरूको अगुवाइमा तेस्रो लोकतान्त्रिक आन्दोलन चल्यो ।

सन् २००६ देखि २०१५ सम्म नेपालीहरूको बहस आन्दोलनका सबल र दुर्बल पक्ष, शान्ति प्रक्रियामा संयुक्त राष्ट्रसंघको मध्यस्थता, राजतन्त्रको अन्त्य, दुई वटा संविधान सभा हुँदै नयाँ संविधानमार्फत संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना वरपर केन्द्रित रह्यो ।

नेपाल अहिले फेरि अर्को उल्लासको माहोलमा फसेको छ । स्थापनाको १० वर्ष नबित्दै नेपालको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रले अस्तित्वमाथिको खतरा सामना गर्दैछ । देशको आधाभन्दा धेरै जनसंख्या २५ वर्ष मुनिको छ । यी युवा निराश छन् । उनीहरू यत्तिकै निराश भएका होइनन् ।

हतियार बिसाएपछि माओवादी पार्टी पनि अरु पार्टीजस्तै स्वार्थी समूहमा रुपान्तरण भयो । यसका नेता पुष्पकमल दाहाल पनि नेकपा एमालेका केपी ओली र नेपाली कांग्रेसका शेरवहादुर देउवासँग मिलेर अल्पकालीन गठबन्धन सरकार बनाउँदै प्रतिस्पर्धी राजनीतिको खिल्ली उडाउनमै तल्लीन भए । उनीहरूका दलचाहिँ व्यापार, ठेक्कापट्टा तथा आपराधिक समूहरूसँग आपसी लाभका गठबन्धन बनाउनमै व्यस्त भए ।

नेपालमा तीन दलको भ्रष्ट शासन थियो । चुनावदेखि चुनावसम्म जाँदा दाहाल–ओली–देउवाको तिरस्कृत त्रिकोण भत्काउन असम्भव प्रतीत हुन्थ्यो । र, त्यसैले नागरिकहरूले नयाँ आशा पाए– जब आफूलाई जेनेरेसन जेड भनेर चिनिने डिजिटल रूपमा जानकार कार्यकर्ताहरूको खुकुलो, ठुलो मात्रामा बेनामी गठबन्धनले सेप्टेम्बर ८ मा भ्रष्टाचार विरुद्ध सडकमा आउन विरोधको आह्वान गर्‍यो ।

नेपालमा तीन दलको भ्रष्ट शासन थियो । चुनावदेखि चुनावसम्म जाँदा दाहाल–ओली–देउवाको तिरस्कृत त्रिकोण भत्काउन असम्भव प्रतीत हुन्थ्यो, तर जब सेप्टेम्बर ८ मा भ्रष्टाचारविरुद्ध सडकमा आउन आह्वान गरियो, नागरिकले यसमा नयाँ आशा देखे ।

यसैबिच जेनजी भनेर चिनिने डिजटल प्रविधिमा खेल्न सक्ने सचेत युवाहरूको खुकुलो समूहले आपसी सहकार्यमा सेप्टेम्बर ८ का दिन भ्रष्टाचारविरुद्ध प्रदर्शनको घोषणा गर्‍यो । नागरिकले यसमा नयाँ आशा देखे ।

आन्दोलनपछि भएको अराजकताको भने कसैले पनि अनुमान गरेको थिएन । प्रहरीले युवा प्रदर्शनकारीमाथि गोली चलाउँदा १९ जनाको मृत्यु हुन पुग्यो । शोकमा संसारभरका नेपालीहरू रोए । मारिनेहरूमा धेरैजसो स्कूल र कलेजको पोसाकमै थिए । त्यस पश्चात् जेनजीसँग सम्बद्ध नभएको भनिएका भिडले राष्ट्रिय, प्रादेशिक तथा स्थानीय सरकारी भवनहरू साथै पार्टी कार्यालयहरू, नेताहरूका निजी घरहरू जलाइदिए । हामी निरीह भएर हेर्न विवश भयौँ ।

उक्त हिंसात्मक घटना रोकिने बेलासम्म मृत्यु हुनेको संख्या ७० नाघिसकेको थियो । भौतिक पूर्वाधारमा भएको क्षति ३० खर्ब हाराहारी पुगिसकेको थियो, जुन नेपालकै वार्षिक बजेटभन्दा बढी हुन जान्छ । भर्खर युवावयमा पुग्दै गरेको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र जोगिन्छ कि जोगिन्न भन्ने हेर्न भने बाँकी नै छ ।

बाँकी रहेको एउटामात्रै नागरिक संस्थाको तर्फबाट नेपालका राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले आन्दोलन सुरु भएको चार दिनपछि अवकाशप्राप्त प्रधान न्यायाधीश सुशीला कार्कीलाई अन्तरिम रूपमा कामचलाउ प्रधानमन्त्रीका रूपमा नियुक्त गरे । लगत्तै प्रधानमन्त्री कार्कीले संसद विघटन गरिन् र आउँदो फागुन २१ मा सम्पन्न हुनेगरी नयाँ निर्वाचनको घोषणासमेत गरिन् ।

म सन् १९९० ताका नेपालमा निरंकुश राजतन्त्र फालेर संसदीय लोकतन्त्र स्थापना गरिएको समयमा हुर्केकी हुँ । हाम्रा दुःखका दिन अब सकिए भनेर हामीले उत्सव मनाएका थियौँ, तर लोकतन्त्रका लागि लडेका दलहरू शासन सञ्चालनमा असमर्थ सिद्ध भए ।

राजनीतिक दलहरू भद्रगोल अवस्थामा पुगेका छन् । कामचलाउ सरकारले पूर्णता पाउन बाँकी छ । दैनिक शासन व्यवस्था राम्रोसँग सुचारु हुन बाँकी छ । नेपालको नयाँ पुस्ता अघिल्लो पुस्ताले गर्न नसकेको काम गर्न कसरी सम्भव छ भनेर ठम्याउन सकेको देखिँदैन । त्यो लोकतन्त्रलाई कसरी जनभावनाको कदर गर्ने बनाउने भन्ने मुख्य काम हो ।

जेनजी अगुवाहरूले गत सेप्टेम्बर ८ मा गोली हान्न आदेश दिनेहरूमाथि अविलम्ब अनुसन्धानका लागि माग गरेका छन् । साथै भोलिपल्टको दंगाको पनि अनुसन्धान हुनुपर्ने भनेका छन् । ‘डिस्कर्ड’ र ‘टिकटक’ जस्ता आफूलाई ठिक लागेका ‘अनलाइन प्लेटफर्म’ मा उनीहरू अघिल्ला पुस्ताले वास्तविक जीवनमा गरेजस्तै बहस गर्दैछन् । यदाकदा अराजक र मिथ्या जानकारीमा आधारित देखिए पनि उनीहरूका छलफल पक्कै पनि आक्रामक छन् ।

उनीहरू आफूले डिजिटल तरिकाको उपयोग मार्फत सिर्जना गरेको उथलपुथललाई कसरी नेपालको कमजोर लोकतन्त्रलाई क्षति गराउनबाट रोक्दै थप सशक्त बनाउन सकिन्छ भनेर छिटो–छिटो सिकिरहेका छन् ।

लोकतन्त्र विरोधी शक्तिहरू तथा अपराधीहरू लम्बिँदै गरेको अस्थिरताबाट फाइदा उठाउन तम्तयार छन् । ६ महिनामै निर्वाचन गराएर देशलाई संविधानको दायरामा फर्काउने हो भने व्यापक सतर्कता तथा सावधानी चाहिने भएको छ ।

लोकतन्त्र विरोधी शक्तिहरू तथा अपराधीहरू लम्बिँदै गरेको अस्थिरताबाट फाइदा उठाउन तम्तयार छन् । ६ महिनामै स्वतन्त्र र निष्पक्ष चुनाव गराएर देशलाई सन् २०१५ को संविधानको दायरामा फर्काउने हो भने व्यापक सतर्कता तथा सावधानी चाहिने भएको छ ।

त्यस पश्चात् संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई जेनजीको आह्वान अनुरुप सदुपयोग गर्दै न्यापूर्ण तथा समतामूलक शासनमा ढाल्नु पर्ने हुन्छ । युगौँदेखिको नेपालीको सपना यही नै हो ।

(थापा नेपाली मूलकी क्यानेडियन नागरिक तथा प्रसिद्ध लेखिका हुन् । यो लेख हामीले क्यानडाबाट प्रकाशित हुने पत्रिका ‘ग्लोब एन्ड मेल’ बाट लिएका हौँ ।)