गाडीमा यात्रा गर्दा वाकवाकी लाग्ने वा बान्ता हुने समस्या निकै सामान्य हो। मेडिकल भाषामा यसलाई ‘मोसन सिकनेस’ भनिन्छ।

आखिर यात्राको क्रममा यस्तो किन हुन्छ ? दिमाग, आँखा र शरीरको सन्तुलनसँग यसको के सम्बन्ध छ ? के यसबाट बच्न सकिन्छ ? आज हामी यसबारे जान्ने छौँ ।

• मोसन सिकनेस के हो ?

मोसन सिकनेस यस्तो अवस्था हो, जसमा यात्राको क्रममा व्यक्तिलाई रिँगटा लाग्ने, वाकवाकी लाग्ने (बान्ता हुने), टाउको दुख्ने वा बेचैनी महसुस हुन्छ।

यो समस्या धेरैजसो गाडी, बस, रेल, पानीजहाज वा हवाई यात्राको क्रममा हुन्छ। कतिपय मानिसलाई पहाडी घुमाउरो बाटोमा यो समस्या झनै बढी हुन्छ। गाडीमा हुने यो हैरानी समुद्री वा हवाई यात्रामा हुने समस्या जस्तै हो।

दिल्लीस्थित सर गंगाराम अस्पतालका सिनियर कन्सल्टेन्ट डा. मोहसिन वली भन्छन्, ‘जब हामी यात्रा गर्छौँ, त्यतिबेला हाम्रो दिमागलाई आँखा र कानबाट फरक-फरक सङ्केत मिलिरहेको हुन्छ।’

डा. वलीका अनुसार, ‘यदि तपाईं कार वा बसमा बसेर तल हेरिरहनुभएको छ वा किताब पढिरहनुभएको छ भने, तपाईंको आँखाले दिमागलाई तपाईं नहल्लिएको (स्थिर रहेको) जानकारी दिन्छ। तर कानभित्र रहेको सन्तुलन प्रणालीले शरीर चलिरहेको (गतिमा रहेको) जानकारी दिमागलाई दिन्छ। यी विपरीत संकेतहरूका कारण शरीरलाई लाग्छ कि कुनै विषालु कुरा तपाईंको पेटमा पुगेको छ र शरीरले त्यो विषलाई बाहिर निकाल्ने एउटै तरिका जान्दछ– त्यो हो बान्ता गर्नु।’

यसबाट बच्ने एउटा उपाय भनेको झ्यालबाट बाहिर टाढा हेर्नु हो। यसो गर्दा आँखा र कानबाट आउने संकेतहरू एउटै हुन्छन् र यो समस्या कम हुन्छ।

सन् २०१५ मा प्रकाशित बीबीसी संवाददाता काटिया मोस्कविचको एक रिपोर्टअनुसार, मोसन सिकनेस यस्तो समस्या हो जसबाट हरेक तीनमध्ये एक व्यक्ति प्रभावित छन्। साथै, कसलाई कहिले यो समस्याले सताउँछ भनेर अनुमान लगाउन नसकिने र यसको कुनै स्थायी उपचार पनि नभएको उनले पत्ता लगाएकी थिइन्।

यस विषयमा अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान (एम्स) को न्युरोलोजी विभागकी डाक्टर मञ्जरी त्रिपाठी भन्छिन्, ‘जब हाम्रो शरीरको सन्तुलन बनाउने प्रणालीले ठिकसँग तालमेल मिलाउन सक्दैन तब मोसन सिकनेस हुन्छ। यो प्रणाली मुख्य रूपमा कानभित्र रहेको ब्यालेन्स अर्गन (भेस्टिबुलर सिस्टम) सँग जोडिएको हुन्छ।’

उनका अनुसार, जब हामी बस, कार, रेल वा जहाजमा यात्रा गर्छौँ, आँखा, कान र शरीरका अन्य भागबाट दिमागलाई मिल्ने जानकारी आपसमा मेल खाँदैन। यसले गर्दा सन्तुलनसँग जोडिएका रिसेप्टर्स बढी संवेदनशील हुन्छन्। यही कारणले दिमागका केही हिस्साहरू, जस्तै ब्रेन स्टेम र हाइपोथ्यालेमस उत्तेजित हुन्छन् र हामीले रिँगटा लाग्ने र बान्ता हुने समस्या झेल्नुपर्छ।

सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, मोसन सिकनेस कानभित्र रहेको सन्तुलन प्रणाली र शरीरको चाल महसुस गर्ने रिसेप्टर्सको गडबडीका कारण हुन्छ। डा. त्रिपाठी भन्छिन्, ‘हाम्रो शरीरमा एक विशेष प्रकारका सेन्सर हुन्छन्, जसलाई हामी रिसेप्टर्स भन्छौँ। यिनले बाहिरी र भित्री परिवर्तनहरू महसुस गरेर त्यसको जानकारी दिमागसम्म पुर्‍याउँछन्।’

• यात्राको क्रममा बान्ता किन हुन्छ ?

यात्राको क्रममा बान्ता हुने समस्या सबै मानिसमा एकैनासको हुँदैन। कसैलाई यात्रा सुरु हुनासाथ बेचैनी महसुस हुन थाल्छ भने केही मानिसमा लामो यात्रापछि मात्र यो समस्या देखिन्छ।

खाल्डाखुल्डी भएको बाटो, पहाडी बाटो, गाडीको निरन्तर झट्का र गाडीभित्रको नराम्रो गन्धले पनि यो समस्या बढाउन सक्छ।

डाक्टर मोहसिन वलीका अनुसार, हाम्रो दिमागमा एउटा तरल पदार्थ हुन्छ। जब यो तरल पदार्थ हल्लिन्छ, त्यसमा पैदा हुने कम्पन घाँटीसम्म पुग्छ। घाँटीको चालसँगै यो कम्पन खप्परसम्म जान्छ। यो प्रक्रियाले दिमागमा सन्तुलन बिग्रन्छ र यसका कारण वाकवाकी, रिँगटा र बेचैनी जस्ता समस्या हुन सक्छन्। जब यो असह्य हुन्छ, तब बान्ता पनि हुन सक्छ।

डा. मोहसिन भन्छन्, ‘यी सबै लक्षणहरूलाई मिलाएर नै मोसन सिकनेस भनिन्छ।’ उनले यात्राको क्रममा पेटको अवस्था पनि महत्त्वपूर्ण हुने बताए।

• खाली पेट यात्रा गर्नेहरू: पेटको 'भेगस नर्भ', जुन मुटु र घाँटीको नसाहरूसँग जोडिएको हुन्छ, बढी सक्रिय हुन्छ। यसको असर दिमाग र शरीरमा पर्छ र रिँगटा लागेको महसुस हुन्छ।

• भारी खाना खाएर यात्रा गर्नेहरू: यस्ता मानिसले बान्ता हुने समस्याको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ। त्यसैले डाक्टरहरू यात्रा अघि हल्का खाना मात्र खान सल्लाह दिन्छन्।

डा. वलीका अनुसार मोसन सिकनेस सधैं यात्रासँग मात्र जोडिएको समस्या हुँदैन। यो कहिलेकाहीँ दिमागको कुनै रोग वा औषधिको साइड इफेक्टको सङ्केत पनि हुन सक्छ। केही मामिलामा मोसन सिकनेस ब्रेन ट्युमरको सङ्केत पनि हुन सक्छ।

त्यसैले, यात्रा गर्दा पटक-पटक बान्ता हुने अवस्थामा डाक्टरको सल्लाह लिनु जरुरी छ।

यात्रामा वाकवाकी रोक्न के गर्ने र के नगर्ने ?

यदि तपाईं यात्राको क्रममा बान्ता हुने समस्या नहोस् भन्ने चाहनुहुन्छ भने, यी कुराहरू अपनाउन सक्नुहुन्छ:

• भारी भोजन नगर्नुहोस्: यात्रा भन्दा ठिक अघि धेरै खाना नखानुहोस्।

• खाली पेट यात्रा नगर्नुहोस्: हल्का खाना वा स्न्याक्स अवश्य खानुहोस्।

• डाक्टरको सल्लाहमा औषधि प्रयोग गर्नुहोस्: आवश्यक परेमा वाकवाकी रोक्ने ट्याब्लेट लिन सकिन्छ।

• चलिरहेको गाडीमा नसुत्नुहोस्: सुत्दा सन्तुलन बिग्रन्छ र बान्ता हुने सम्भावना बढ्छ।

• वाकवाकी महसुस भएमा तुरुन्त रोक्नुहोस्: गाडी साइडमा रोकेर बान्ता गर्नुहोस् र त्यसपछि मात्र यात्रा सुरु गर्नुहोस्।

• धेरै बान्ता भएमा बेवास्ता नगर्नुहोस्: पटक-पटक बान्ता भइरहेको छ भने डाक्टरलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।

• किताब वा मोबाइलमा ध्यान नदिनुहोस्: नेसनल लाइब्रेरी अफ मेडिसिनको रिसर्च पेपर अनुसार, चलिरहेको गाडीमा पढ्नाले मोसन सिकनेस बढ्न सक्छ।

• शरीरलाई स्थिर राख्नुहोस्: टाउको, कुम, कम्मर र घुँडाको चाल कम गर्नुहोस्। अगाडि फर्केको सिटमा बस्नुहोस्। सम्भव भए आफैं गाडी चलाउनुहोस्।

• निकोटिनबाट बच्नुहोस्: धुम्रपान गर्ने मानिसहरूलाई बान्ता हुने सम्भावना बढी हुन्छ।

• मधुर संगीत सुन्नुहोस्: शान्त र मधुर संगीत सुन्दा वाकवाकी कम महसुस हुने र यात्रा आरामदायक हुने अनुसन्धानले देखाएको छ।

के महिलाहरूमा यो समस्या बढी हुन्छ ?

डाक्टर मञ्जरी त्रिपाठीका अनुसार, पुरुषको तुलनामा महिलाहरूमा मोसन सिकनेसको समस्या बढी देखिन्छ। यसको पछाडि धेरै शारीरिक र हर्मोनल कारणहरू हुन्छन्।

जानकारहरूका अनुसार महिला र पुरुषको जीवनशैली फरक हुन्छ। यही कारणले महिलाहरूमा यो समस्या अपेक्षाकृत बढी देखिन्छ।

यस विषयमा डाक्टर मोहसिन वली भन्छन्, ‘यसको पहिलो कारण रक्तचाप हो। सामान्यतया महिलाहरूको औसत रक्तचाप पुरुषको भन्दा कम हुन्छ। लो ब्लड प्रेसर भएको अवस्थामा मोसन सिकनेसका लक्षणहरू चाँडै देखा पर्छन्।’

दोस्रो कारण पोस्चुरल हाइपोटेन्सन हो। धेरैजसो महिलाहरू घरको काम गर्ने क्रममा लामो समयसम्म उभिन्छन्, विशेषगरी भान्सामा। लगातार उभिराख्दा रक्तचाप घट्न सक्छ, जसलाई पोस्चुरल हाइपोटेन्सन भनिन्छ। यसले रिँगटा लाग्ने, वाकवाकी र मोसन सिकनेस जस्ता समस्या बढाउन सक्छ।

महिलाहरूको शरीरमा हुने नियमित हर्मोनल परिवर्तन पनि एक मुख्य कारण हो। महिनावारीको समयमा शरीरमा नुन, पानी र इलेक्ट्रोलाइट्सको सन्तुलन लगातार बदलिरहन्छ। अत्यधिक रक्तस्राव भएमा ब्लड प्रेसर झनै घट्न सक्छ, जसले मोसन सिकनेसको जोखिम बढाउँछ।

यसका साथै, डा. वलीका अनुसार महिलाहरूको मस्तिष्कको भोल्युम औसत रूपमा पुरुषको भन्दा करिब १५० मिलिलिटर कम हुन्छ। यसले गर्दा मस्तिष्कमा पर्ने बाहिरी प्रभावको असर महिलाहरूमा तुलनात्मक रूपमा बढी हुन सक्छ।

लो ब्लड प्रेसर, पोस्चुरल हाइपोटेन्सन, हर्मोनल परिवर्तन र शारीरिक संरचना, यी सबै कारणहरू मिलेर महिलाहरूमा मोसन सिकनेसको समस्यालाई बढी आम बनाइदिन्छन्।

(बीबीसीका लागि कलेक्टिभ न्युजरूमद्वारा प्रकाशित)