निकै विवादित स्ट्रेट अफ होर्मुजमा व्यापारिक जहाजहरूमाथि तेहरानले गरेको आक्रमणको जवाफ भन्दै अमेरिकाले बुधबार बिहान इरानमाथि दर्जनौँ आक्रमण गरेको छ। यसले पश्चिम एसियामा फेरि पूर्ण युद्ध सुरु हुने व्यापक त्रास फैलिएको छ।

अमेरिकी आक्रमणपछि टर्कीको अंकारामा आयोजित नेटो शिखर सम्मेलनमा राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै इरानसँगको समझदारी पत्र (एमओयू) ‘सकिएको’ आफूलाई लागेको बताए। तत्कालका लागि शान्ति वार्ता जारी राख्न आफूले अनुमति दिनसक्ने भए पनि यो ‘समयको बर्बादी’ भएको उनको भनाइ छ।

उनको भनाइपछि ब्रेन्ट क्रुड (कच्चा तेल) को मूल्य ६ प्रतिशतले बढेर प्रति ब्यारेल ७८ डलर पुगेको छ भने युरोपेली सेयर बजार १.६ प्रतिशतले घटेको छ। लगानीकर्ताहरूले मुद्रास्फीति फेरि बढ्ने जोखिमलाई ध्यानमा राख्दा डलर बलियो भएको छ र सरकारी बन्डको प्रतिफल बढेको छ।

फेब्रुअरीमा इरानमाथि भएको अमेरिका-इजरायल युद्धको सुरुवाती समयमै मारिएका इरानी सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीको कैयौँ दिन लामो अन्त्येष्टि चलिरहँदा र दुई देशबिच शान्ति वार्ता भइरहँदा इरानमाथि यी आक्रमणहरू भएका हुन्। गत अप्रिलमा दुवै पक्षले युद्धविराम वार्ताका लागि सहमति जनाएपछिको यो सबैभन्दा ठूलो आक्रमण हो।

इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) ले छिमेकी देशहरूमा रहेका अमेरिकी ठेगानालाई लक्षित गर्दै उक्त आक्रमणको जवाफ दिएको जनाएको छ। बुधबार बिहानै बहराइन र कुवेतमा साइरन बजेका थिए। ‘दुश्मनका ड्रोन’ बाट आफ्नो एक सदस्य मारिएको पनि आईआरजीसीले जनाएको छ।

तीन हप्ताअघि ६० दिने शान्ति वार्ता प्रक्रिया सुरु गरेको एमओयूमा उल्लेखित पूर्वसहमति तोडेको भन्दै दुवै पक्षले एकअर्कालाई दोष दिएका छन्। वार्ता चलिरहँदा अमेरिकाले इरानमाथि ठुलो आक्रमण गरेको बुधबारको घटना तेस्रो हो। यसले गर्दा विश्वासको वातावरण टुटेको तेहरानले बताएको छ।

• के भएको थियो ?

अमेरिकी सेनाको केन्द्रीय कमाण्ड (सेन्टकम) ले केही घण्टाअघि स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै गइरहेका व्यापारिक जहाजहरूमाथि भएको आक्रमणको जवाफमा इरानका ८० भन्दा बढी लक्ष्यहरूमा आक्रमण गरेको जनाएको छ। यो आक्रमण स्थानीय समयअनुसार बुधबार बिहान भएको थियो।

नेटो शिखर सम्मेलनमा सहभागी हुन टर्कीको अंकारा पुगेका अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले बुधबार पत्रकारहरूसँग भने, ‘हामीले हिजो राति इरानका निकै खतरनाक मानिसहरूमाथि अत्यन्तै शक्तिशाली आक्रमण गर्यौँ।’

उनले थपे, ‘उनीहरूमा केही खराबी छ।’

सेन्टकमका अनुसार इरानले तीनवटा जहाजमा आक्रमण गरेको थियो: मार्शल टापुको झण्डा भएको एम/टी अल रकैयत, साउदी अरबको झण्डा भएको एम/टी वेड्यान र लाइबेरियाको झण्डा भएको एम/टी साइप्रस प्रोस्पेरिटी। यी जहाजहरू ओमानको तटनजिकै यात्रा गरिरहेको अनुमान गरिएको छ।

इरानले सबै पानीजहाजहरूलाई जलमार्ग पार गर्न आफ्नो नक्साअनुसारको ‘सुरक्षित मार्ग’ प्रयोग गर्न निर्देशन दिएको छ। यसले जहाजहरूलाई इरानको आफ्नै तटनजिक पुर्‍याउँछ र ओमानी जलक्षेत्रको एक भागलाई ‘प्रतिबन्धित क्षेत्र’ को रूपमा तोक्छ। स्थानीय टेलिभिजनका अनुसार ती जहाजहरूले इरानी सेनाको दिशा परिवर्तन गर्ने चेतावनीलाई बेवास्ता गरेका थिए।

ट्याङ्करहरूमाथि गोली प्रहार गरिएको जवाफमा सेन्टकमले एक विज्ञप्ति जारी गर्दै भन्यो, ‘अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक कोरिडोर हुँदै जाने अन्तर्राष्ट्रिय वाणिज्यमा आक्रमण गरिरहने इरानको क्षमता घटाउन अमेरिकी सेनाले इरानी वायु रक्षा प्रणाली, कमाण्ड र कन्ट्रोल नेटवर्क, तटीय रडार साइटहरू, एन्टी-सिप क्षेप्यास्त्र क्षमताहरू र जलमार्ग आसपासका ६० भन्दा बढी इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्सका साना डुङ्गाहरूमा आक्रमण गरेको छ।’

जलमार्गमा ट्याङ्करहरूमाथि भएको आक्रमणको जवाफमा अमेरिकाले इरानमाथिको प्रतिबन्ध छुटसमेत खारेज गरेको छ।

यदि इरानले ‘सम्झौताभन्दा बाहिर गएर’ काम गरिरहेमा थप आक्रमण हुने चेतावनी पनि सेन्टकमले दिएको छ। समझदारी पत्रअनुसार शान्ति वार्ता चलिरहँदा इरानले कम्तीमा ६० दिनसम्म जलमार्गमार्फत निर्वाध आवतजावत गर्न दिनुपर्ने व्यवस्था छ।

तेहरानस्थित विश्लेषक हुसेन रोयभरानले मंगलबार अल जजिरासँग कुरा गर्दै इरानी टोलीले माइन हटाउने अभियान चलाइरहेको क्षेत्रमा ती जहाजहरू प्रवेश गरेका कारण उनीहरूलाई लक्षित गरिएको हुन सक्ने बताए। ‘ओमाननजिकको क्षेत्र सम्भवतः माइनहरूले भरिएको छ’, रोयभरानले भने।

उनले भने, ‘ती जहाजहरू त्यस्तो दिशामा गइरहेका हुन सक्छन् जहाँ इरानी टोलीहरूले माइन हटाइरहेका थिए। जहाजको आवागमनले ती टोलीहरूलाई खतरामा पारेको हुन सक्छ।’

ट्रम्प नेटो शिखर सम्मेलनका लागि प्रस्थान गर्नुभन्दा केही घण्टाअघि मात्र यो आक्रमण भएको थियो।

• इरानका कुन-कुन स्थानमा आक्रमण भयो ?

इरानी सञ्चारमाध्यमले दक्षिणी बन्दरगाह सहर सिरिकमा धेरै विस्फोट भएको र त्यहाँ व्यापारिक तथा माछा मार्ने घाटहरूमा क्षेप्यास्त्रहरू खसेको रिपोर्ट गरेका छन्। छर्रा लागेर धेरै मानिस घाइते भएका छन्, तर हताहतको यकिन सङ्ख्या अझै खुल्न सकेको छैन।

रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण स्ट्रेट अफ होर्मुजको केश्म टापु र बन्दर अब्बास सहरनजिकका क्षेत्रहरूमा पनि आक्रमण भएको बताइएको छ। समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर हुनुअघि अमेरिकी नौसेनाले नाकाबन्दी गरेको बन्दरगाहहरूमध्ये बन्दर अब्बास पनि एक हो।

बुधबार इरानको अर्ध-सरकारी फार्स समाचार एजेन्सीका अनुसार इरानको दक्षिणी बुशेर प्रान्तका गभर्नरका सुरक्षा सहायकले क्षेप्यास्त्रहरूले दुईवटा सैन्य आधार शिविरमा प्रहार गरेको बताएका छन्।

ती अधिकारीका अनुसार, बिहान सबेरै बुशेर प्रान्तकै दश्ती काउन्टीमा एउटा र चोगादक सहरनजिक अर्को शिविरमा आक्रमण भएको थियो।

आक्रमणका कारण अहिलेसम्म कुनै मानवीय क्षति वा घाइते भएको खबर नआएको फार्सले जनाएको छ।

• अमेरिकाले अरू के कदम चालेको छ ?

अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयले मंगलबार राति जारी गरेको विज्ञप्तिअनुसार, अमेरिकाले इरानी तेलमाथि पुनः प्रतिबन्ध लगाएको छ। स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द हुँदा उत्पन्न ऊर्जा सङ्कटलाई कम गर्न ट्रम्पले युद्धको समयमा समुद्रमा रहेका तेलका कार्गोहरूमाथिको प्रतिबन्ध अस्थायी रूपमा हटाएका थिए।

जुन १७ मा हस्ताक्षर भएको एमओयूको एक भागको रूपमा जारी शान्ति वार्ताको क्रममा तेहरानलाई कच्चा तेल बेच्न अनुमति दिँदै अमेरिकाले इरानलाई ६० दिने पूर्ण छुट दिएको थियो। उक्त छुट अगस्ट २१ मा समाप्त हुने तय भएको थियो।

अब, पुनः लगाइएको प्रतिबन्ध जुलाई ७ देखि नयाँ तेल बिक्रीको लागि लागू हुनेछ। यद्यपि, जुलाई ७ अघि गरिएका जारी र ढुवानी भइसकेका बिक्रीहरूको लागि भने केही समय दिइने अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयले जनाएको छ। ती बिक्रीबाट प्राप्त रकम ‘रोक्का गरिएको, ब्याज दिने खाता’ मा राखिनेछ।

अल जजीराका लागि तेहरानबाट रिपोर्टिङ गर्दै रसुल सेरदार अतासले नयाँ प्रतिबन्धले इरानी अर्थतन्त्रमा ठुलो असर पार्ने बताए।

‘इरानको अर्थतन्त्र टिकाउने लगभग एक मात्र जीवनरेखा भनेको तेल र पेट्रोकेमिकल निर्यात हो, र एमओयू पनि यसैको बारेमा थियो। यसले इरानलाई स्ट्रेट अफ होर्मुज पुनः खोल्न प्रोत्साहन दियो, र बदलामा इरानको तेल र पेट्रोकेमिकल उत्पादनहरूमाथिको प्रतिबन्ध फुकुवा गर्‍यो।’

• इरानले कसरी जवाफ दियो ?

बुधबार आईआरजीसीले बहराइन र कुवेतमा रहेका ८५ वटा अमेरिकी सैन्य लक्ष्यमा जवाफी आक्रमण गरेको जनाएको छ। त्यस लगत्तै दुवै देशमा साइरन बजेका थिए।

आईआरजीसीले भन्यो, ‘हामीले पोर्ट सलमानमा रहेका ८५ प्रमुख अमेरिकी सैन्य प्रतिष्ठानहरू, बहराइनमा रहेको (अमेरिकी) पाँचौँ नौसेना आधार शिविर, र कुवेतको अली सलेम एयरबेसमा क्षति पुर्‍याएका छौँ। साथै, अपरेसनमा बाधा पुर्‍याउन खोज्ने शत्रुको एमक्यू-९ ड्रोनलाई पनि खसालेका छौँ।’

इरानको परराष्ट्र मन्त्रालयले अमेरिकाद्वारा एमओयूको ‘घोर उल्लङ्घन’ भएको भन्दै कडा निन्दा गरेको छ।

मन्त्रालयले बुधबार बिहानै भन्यो, ‘आतंकवादी अमेरिकी सेनाले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रको धारा २, अनुच्छेद ४ को स्पष्ट उल्लङ्घन गर्दै इरानको दक्षिणी तटमा रहेका धेरै अनुगमन तथा निगरानी केन्द्रहरूमा सैन्य आक्रमण गरेको छ।’ 

यी आक्रमणहरूले ‘युद्ध अन्त्यसम्बन्धी समझदारी पत्रको अनुच्छेद १ को ठाडो उल्लङ्घन गरेको छ, जसले सैन्य कारबाही रोक्न अनिवार्य गर्दछ’ भन्दै मन्त्रालयले ध्यानाकर्षण गराएको छ।

मन्त्रालयको विज्ञप्तिले ‘सबै सरकारहरू, विशेषगरी फारसको खाडीको दक्षिणी तटमा अवस्थित छिमेकी देशहरूलाई आफ्नो भूमि र सुविधाहरू इस्लामिक गणतन्त्र इरानविरुद्ध आक्रामक कार्य गर्न प्रयोग हुनबाट रोक्न अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी दायित्व’ रहेको कुरा पनि स्मरण गराएको छ।

विज्ञप्तिमा थप भनिएको छ, इरानको सशस्त्र बल ‘राष्ट्रसङ्घको बडापत्रको धारा ५१ बमोजिम अमेरिकी सैन्य आक्रमणविरुद्ध इरानको क्षेत्रीय अखण्डता, राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ता र राष्ट्रिय सुरक्षाको रक्षा गर्न हिचकिचाउने छैन, र आक्रमणको स्रोत र उद्गमस्थललाई नै लक्षित गर्नेछ।’

संसदका सभामुख तथा प्रमुख वार्ताकार मोहम्मद गालिबाफले एक्समा एक पोस्ट गर्दै इरानमाथिको आक्रमण, प्रतिबन्धको पुनर्वहाली र लेबनानमा निरन्तरको इजरायली आक्रमण यी सबै ‘अमेरिकाद्वारा एमओयूको गम्भीर उल्लङ्घन’ भएको बताएका छन्।

‘धम्की र जबर्जस्ती असुली गर्ने युग सकियो। यसले कतै पुर्याउँदैन। हामी झुक्ने छैनौँ’, उनले भने।

बुधबार टेलिग्राममार्फत एक विज्ञप्ति जारी गर्दै इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अरागचीले अमेरिकी आक्रमणले ‘युद्ध अन्त्य गर्ने सम्झौताका प्रमुख, आधारभूत तत्वहरूलाई प्रभावहीन बनाएको’ बताएका छन्।

उनले भने, ‘आफ्नो प्रतिबद्धताबाट पछि हटेको अमेरिकी सत्ता नै यस तनाव वृद्धिको खतरनाक परिणामका लागि जिम्मेवार हुनेछ।’

• शान्ति वार्ता के हुन्छ ?

शान्ति वार्ता अनिश्चिततातर्फ धकेलिएको छ।

ट्रम्पले नेटो शिखर सम्मेलनमा पत्रकारहरूसँग आफूलाई इरानसँगको सम्झौता ‘सकियो’ जस्तो लागेको बताए। उनले थपे, ‘मैले मेरा उत्कृष्ट वार्ताकारहरूलाई कुराकानी जारी राख्न दिन सक्छु।’ तर व्यक्तिगत रूपमा भने यसलाई ‘समयको बर्बादी’ मान्ने उनले स्पष्ट पारे।

अल जजिराका रक्षा सम्पादक जेम्स बेजले ट्रम्पको भनाइबाट उत्पन्न अनिश्चिततालाई उजागर गरे। ‘त्यसोभए, के यो ट्रम्पको आक्रामक भनाइ मात्र हो, जसले एउटा रेखा कोरेर ‘यो अस्वीकार्य छ र मैले मेरो जवाफ दिएको छु’ भन्न खोजेका हुन् ? वा यसको अर्थ करिब तीन हप्ताअघि सहमत भएको समझदारी पत्रलाई उनले साँच्चै च्यातिरहेका छन्?’

६० दिने सम्झौताले लेबनानसहित सबै युद्ध रोकेको थियो, जबकि दुवै पक्षले इरानको आणविक कार्यक्रमको विवरण मिलाउन काम गरिरहेका थिए। सम्झौताअनुसार इरानले स्ट्रेट अफ होर्मुजमा व्यापारिक जहाजहरूको आवतजावतलाई युद्धअघिको स्तरमा ल्याउनुपर्ने थियो, भने अमेरिकाले प्रतिबन्धित तेल निर्यातमा छुट दिने र इरानी सम्पत्ति फुकुवा गर्ने सर्त थियो।

• अन्य देश र सङ्गठनहरूले कसरी प्रतिक्रिया दिएका छन् ?

नेटोका महासचिव मार्क रुटेले अमेरिकी कारबाहीलाई कडा समर्थन गर्दै व्यापारिक जहाजहरूमाथि इरानको आक्रमणपछि वासिङ्टनको जवाफ जायज भएको बताए।

‘मलाई लाग्छ यो नितान्त आवश्यक थियो’, उनले इरानलाई युद्धविराम उल्लङ्घन गरेको आरोप लगाउँदै नेटो शिखर सम्मेलनका क्रममा अंकारामा पत्रकारहरूसँग भने।

खाडी सहयोग परिषद् (जीसीसी) का महासचिव जस्सिम मोहम्मद अलबुदाइवीले बहराइन र कुवेतमा इरानले गरेको आक्रमणको निन्दा गरेका छन्। उनले यसलाई दुई देशको सार्वभौमसत्ताको ठाडो उल्लङ्घन र क्षेत्रीय शान्ति प्रयासलाई कमजोर पार्ने तेहरानको निरन्तरको प्रयासको रूपमा वर्णन गरे।

‘आक्रमणले सुरक्षा र शान्ति स्थापना गर्न तथा सङ्कट समाधान गर्न अन्तर्राष्ट्रिय र क्षेत्रीय प्रयासहरूलाई कमजोर पार्ने इरानको निरन्तरको रवैयालाई पुष्टि गर्दछ’, अलबुदाइवीले भने।

कुवेतको विदेश मन्त्रालयले पनि आफ्नो भूमिमा रहेको अमेरिकी सैन्य लक्ष्यमाथिको आक्रमण र ‘कुवेत राज्यमाथि इरानले बारम्बार गरेको पापी आक्रमण, जसमध्ये पछिल्लो आज बिहान भएको छ’ त्यसको ‘कडा शब्दमा’ निन्दा गरेको छ।

मन्त्रालयले एक विज्ञप्ति जारी गर्दै यस घटनालाई ‘यसको सार्वभौमसत्ताको ठाडो उल्लङ्घन, यसको सुरक्षा, स्थायित्व र आफ्ना नागरिकहरूको सुरक्षामा प्रत्यक्ष खतरा’ का साथै ‘अन्तर्राष्ट्रिय कानुनका नियमहरू, संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र र सुरक्षा परिषद्को प्रस्ताव २८१७ को गम्भीर उल्लङ्घन’ को रूपमा निन्दा गरेको छ।

ओमानको विदेश मन्त्रालयले एक विज्ञप्ति जारी गर्दै बहराइन र कुवेतका साइटहरूका साथै स्ट्रेट अफ होर्मुजमा रहेका जहाजहरूमा इरानले गरेको आक्रमणको निन्दा गरेको छ।

कतारको विदेश मन्त्रालयले पनि बहराइन र कुवेतमा इरानले गरेको आक्रमणको कडा निन्दा गरेको छ। यसलाई दुवै देशको सार्वभौमसत्ताको ठाडो उल्लङ्घन र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको स्पष्ट उल्लङ्घन मानिएको मन्त्रालयले जनाएको छ।

मन्त्रालयले एक्समा एक पोस्ट गर्दै यस अनुचित आक्रमणको परिणामबाट क्षेत्रलाई जोगाउन, संवाद र कूटनीतिको बाटोलाई निरन्तरता दिन, र तनाव कम गर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिएको छ।

इरानी आक्रमणले तेहरान तनाव कम गर्न र ‘युद्धको पाना पल्टाउन’ असमर्थ रहेको देखाएको यूएईका वरिष्ठ कूटनीतिज्ञ अनवर गर्गाशले बताएका छन्।

‘इरानको द्वन्द्व बढाउने तर्क र तार्किकता, स्थिरता र शान्तिको बाटोबिचको अस्थिरताका लागि खाडी अरब राष्ट्रहरू तारो बन्न सक्दैनन्’, यूएईका राष्ट्रपतिका कूटनीतिक सल्लाहकार गर्गाशले बुधबार एक्समा लेखेका छन्।

इजिप्टले पनि कुवेत, बहराइन र अन्य खाडी राष्ट्रहरूमा इरानले गरेको बारम्बार आक्रमणको कडा निन्दा गरेको छ। यसलाई सार्वभौमसत्ताको ठाडो उल्लङ्घन र क्षेत्रीय स्थायित्वलाई खतरामा पार्ने अस्वीकार्य तनाव वृद्धिको रूपमा वर्णन गरेको छ।

बुधबार इजिप्टको विदेश मन्त्रालयले जारी गरेको विज्ञप्तिमा कायरोले आफ्ना अरब राष्ट्रहरूको सुरक्षामा आँच आउने सबै कार्यहरू अस्वीकार गर्ने बताएको छ। साथै, क्षेत्रको शान्ति जोगाउन संयमता अपनाउन र तनाव कम गर्न आह्वान गरेको छ।

• अब के हुन्छ ?

दोहा इन्स्टिच्युट अफ ग्रेजुएट स्टडिजका मुहानद सेलुमले अल जजिरासँग कुरा गर्दै अमेरिकाले आफ्ना आक्रमणहरू सीमित भएको सङ्केत दिइरहेको र प्राविधिक रूपमा एमओयू कायम रहेको जस्तो देखिएको बताए। तर, नेटो शिखर सम्मेलनमा ट्रम्पको टिप्पणीले अहिले यसलाई शङ्काको घेरामा पारेको छ।

‘यदि अमेरिका बल प्रयोगलाई फरक तरिकाले गर्न चाहन्थ्यो भने, उनीहरूले फरक लक्ष्यहरू छान्ने थिए,’ उनले भने।

अवकाशप्राप्त वरिष्ठ अमेरिकी नौसेना अधिकारी हारलान उल्मनले भने, ‘इरानले दुवै देशका लागि संवेदनशील समयमा अमेरिकालाई उक्साउन सम्भवतः व्यापारिक जहाजहरूमाथि आक्रमण गरेको हो।’

‘मेरो विचारमा इरानले अमेरिकालाई गिज्याइरहेको छ’, उल्मनले भने, ‘डोनाल्ड ट्रम्पले इरानको युद्धमा भाग नलिएको र रक्षामा पर्याप्त खर्च नगरेको भन्दै नेटोको आलोचना गरिसकेका छन्। मेरो अनुमान छ, इरानले अहिले आक्रमण बढाएर अमेरिका र नेटोबिचको विभाजनलाई अझ फराकिलो बनाउन खोजिरहेको छ। अमेरिकाले देशैभरि भइरहेको अन्त्येष्टिको जुलुसमाथि आक्रमण गरेको देखियो भने उसले गर्न सक्ने कुरा सीमित हुनेछ भन्ने इरानको विश्वास छ।’

अगस्टको म्यादअघि थप वार्ताको समय निकाल्न इरानले आलटाल गरिरहेको पनि हुन सक्ने उल्मनले बताए। अन्त्यमा, विश्लेषक उल्मनले थपे, ‘यो शान्ति हुन्छ वा युद्ध ? मेरो अनुमानमा दुवै पक्ष तनाव कम गर्न चाहन्छन्।’