प्रख्यात गायिका आशा भोसलेको आइतबार निधन भयो।

भारतीय सङ्गीत जगतको एक ठूलो हस्तीको रूपमा उनको नाम गनिन्थ्यो र पार्श्व गायिकाको रूपमा उनले धेरै अविस्मरणीय गीतहरू दिएकी छन्।

शरीर जान्छ, तर केही आवाजहरू हावामा अड्किएर रहन्छन्, टाढासम्म, धेरै बेरसम्म, कहिलेकाहीँ सधैँको लागि। 

नयाँ दौरदेखि तीसरी मंजिल, हरे रामा हरे कृष्णादेखि उमराव जान र इजाजत हुँदै रंगीलासम्म... समय बदलियो, दृश्यहरू बदलिए, पुस्ताहरू बदलिए, पर्दाका नायिकाहरू बदलिए, तर आशा भोसलेको आवाज सधैँ जवान रह्यो।

तर उनको आवाजको चुलबुलेपन र चञ्चल गीतहरूको चर्चामा अक्सर उनको लामो र कठिन सङ्घर्षको कुरा कमै हुन्छ।

सत्य त यो हो कि आफ्नो विलक्षण प्रतिभाको बाबजुद, आशा भोसलेले ‘नम्बर दुई’ को स्थानमा नै चित्त बुझाउनु परेको थियो, किनभने हिन्दी चलचित्र उद्योगमा नम्बर एकमा उनकै महान् र दिग्गज दिदी, लता मंगेशकर थिइन्।

हिन्दी पार्श्व गायनको क्षितिजमा लता नामको सूर्यको चमकको अगाडि आफ्नो एउटा छुट्टै ज्योति बाल्ने आशाको जिद्दी थियो।

त्यो युगमा यो लगभग असम्भव जस्तै थियो। तर आफ्नो जिद्दी र बेमिसाल प्रतिभाको बलमा, आशा त्यो छायाबाट बाहिर निस्किइन् र सङ्गीतको आकाशमा आफ्नो एउटा पूर्ण स्थान बनाइन्।

• सङ्गीतको विरासत र सङ्घर्षको सुरुवात

सङ्गीतसँग आशाको सम्बन्ध बाल्यकालमै जोडिएको थियो। उनका पिता दीनानाथ मंगेशकर शास्त्रीय सङ्गीतका ज्ञाता र मराठी रङ्गमञ्चका एक सम्मानित व्यक्तित्व थिए।

उनका पाँच सन्तान- लता, मीना, आशा, उषा र छोरा हृदयनाथको बिचमा बाल्यकालदेखि नै सुरको सरगम गुञ्जिन्थ्यो।

बाल्यकालका दिनहरूमा लता र सानी आशाको जोडी अटुट थियो। आशा छाया जस्तै आफ्नी दिदीको पछि-पछि हिँड्थिन्।

तर जब आशा मात्र नौ वर्षकी थिइन्, तब बुबाको छहारी उडेर गयो। बुबाको निधनले मंगेशकर परिवार गहिरो आर्थिक सङ्कटमा पर्‍यो। गुजाराको खोजीमा परिवार पुणे र कोल्हापुर हुँदै सन् १९४५ मा बम्बई (मुम्बई) आएर बस्यो।

यहाँ १४ वर्षीया लताले सम्पूर्ण परिवारको जिम्मेवारी आफ्नो काँधमा उठाइन् र फिल्मी दुनियाँको कठिन गल्लीहरूमा आफ्नो सङ्घर्ष सुरु गरिन्।

छिट्टै आशा पनि उनको सङ्घर्षमा साथ दिन थालिन्।

• पहिलो कदम र सफलताको लुकामारी

सन् १९४८ मा फिल्म ‘चुनरिया’ मार्फत आशाले पार्श्व गायनको दुनियाँमा कदम राखिन्। उनले गीता दत्त र शमशाद बेगमसँग आफ्नो पहिलो गीत ‘सावन आया रे’ गाइन्।

यसको ठीक एक वर्षपछि, १९४९ मा फिल्म ‘रात की रानी’ बाट उनले आफ्नो पहिलो एकल गीत पाइन्।

यही त्यो वर्ष थियो, जुन दिदी लता मंगेशकरको लागि ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ साबित भयो।

फिल्म ‘महल’ को गीत ‘आएगा आनेवाला’ ले लतालाई रातारात सफलताको त्यो शिखरमा पुर्‍यायो जहाँबाट उनले कहिल्यै फर्केर हेर्नु परेन।

१९५० को दशकमा लता तीब्र रूपमा सफलताको सिँढी चढ्न थालिन्। उनी नौशाद, सी. रामचन्द्र, शंकर-जयकिशन र एसडी बर्मन जस्ता दिग्गज सङ्गीतकारहरूको पहिलो रोजाइ बनिन्।

• लताको उचाइ र आशाको सङ्घर्ष

लता हिन्दी पार्श्व गायनमा एकाधिकार जमाउँदै थिइन्, उता कडा मिहिनेतको बाबजुद आशाले त्यो मुकाम पाइरहेकी थिइनन्। त्यो युगमा आशालाई प्रायः बी-ग्रेड वा कम बजेटका फिल्महरूमा मात्र मौका मिल्थ्यो।

उनी एआर कुरैशी, सज्जाद हुसैन र सरदार मलिक जस्ता सङ्गीतकारहरूसँग काम त गर्दै थिइन्, तर ठूला सङ्गीतकार र मूलधारका ठूला ब्यानरहरू उनीबाट टाढा थिए।

आशा भोसलेको जीवनी लेख्ने फिल्म इतिहासकार राजु भारतनले उनको सुरुवाती दिनहरूलाई सम्झिँदै एउटा अन्तर्वार्तामा भनेका थिए, ‘सुरुवातमा आशा भोसले कुनै चमत्कार थिइनन्। उनी केवल एक ‘स्ट्रगलर’ थिइन्। मैले उनलाई कामको लागि सङ्घर्ष गरिरहेको देखेको छु। यदि निर्माताले लतालाई लिन सक्दैनथे भने, उनीहरूको अर्को रोजाइ गीता दत्त वा शमशाद बेगम हुन्थे। त्यो सूचीमा आशाको त कतै नाम पनि आउँदैनथ्यो।’

‘त्यसैले, उनले जे पाइन्, त्यो गाइन्। उनीसँग एउटा समस्या उनको ‘मराठी-मिश्रित हिन्दी’ र उच्चारणको पनि थियो, उनले लताले जस्तै आफ्नो उर्दू सुधार्न त्यति काम गरेकी थिइनन्। यसका अलावा, उनको निजी जीवन र वैवाहिक जीवन पनि निकै उतारचढाव र कठिनाइहरूले भरिएको थियो।’

राजु भारतनले जुन निजी घटनाको उल्लेख गरे, त्यो त्यतिबेला भएको थियो जब आशा मात्र १६ वर्षकी थिइन्। उनले कलिलै उमेरमा घर छोडिन् र ३१ वर्षका गणपतराव भोसलेसँग आफ्नो मर्जीले विवाह गरिन्। परिवारको मर्जी विरुद्ध चालिएको यो कदमले दुई दिदीबहिनीको सम्बन्धमा सुरुवाती दरार ल्यायो जुन वर्षौँसम्म पुरिएन।

लता मंगेशकरलाई लाग्थ्यो कि यो सम्बन्ध आफ्नी बहिनीको लागि ठीक छैन।

आफ्नो एउटा अन्तर्वार्तामा आशा भोसलेले स्वीकार गरेकी थिइन्, ‘लता दिदी यो विवाहको सख्त विरुद्धमा थिइन्। एउटा समय यस्तो पनि थियो जब हाम्रो सम्बन्ध निकै तितो भएको थियो र वर्षौंसम्म हाम्रो बिचमा कुराकानी पनि बन्द थियो।’

गणपतराव भोसलेसँगको विवाह उनको निजी र पेशेवर जीवनको लागि कुनै त्रासदीभन्दा कम थिएन।

आशा भोसलेले ती दिनहरूलाई सम्झिँदै लेखेकी छन्, ‘त्यो एउटा रुढीवादी परिवार थियो जसलाई एउटी सिङ्गिङ स्टार बुहारी स्वीकार्य थिएन। मेरा श्रीमान् निकै खराब स्वभावका थिए, सायद उनलाई अरुलाई पीडा दिन मजा आउँथ्यो। तर बाहिर कसैलाई यसको सुइँकोसम्म हुँदैनथ्यो।’

तनाव र उथलपुथलले भरिएका यी वर्षहरूमा आशाको करियर पनि त्यति अगाडि बढिरहेको थिएन। जबकि लता यी वर्षहरूमा सफलताको त्यो शिखरमा पुगिसकेकी थिइन्।

• ओपी नैयर र एसडी बर्मनको साथ

आशाको करियरलाई सुरुवाती मजबुती बिमल रोयको परिणीता (१९५३) र राज कपुरको बुट पलिस (१९५४) का गीतहरूबाट मिल्यो।

तर उनको जीवनमा ठूलो मोड तब आयो जब उनको भेट सङ्गीतकार ओपी नैयरसँग भयो। नैयरको मान्यता थियो कि उनले लताबिना पनि सुपरहिट सङ्गीत दिन सक्छन्।

लता पनि उनीसँग काम गर्दिनथिन्। नैयरको सुरुवाती रोजाइ गीता दत्त थिइन्, तर फिल्म ‘सी.आई.डी.’ पछि उनको सङ्गीतमा आशा भोसलेले ठाउँ बनाइन्।

उनले आशाको आवाजको तल्लो सुरको गहिराइलाई चिने र नयाँ दौर (१९५७) मार्फत एउटा इतिहास रचे। ‘उड़े जब-जब जुल्फें तेरी’ र ‘मांग के साथ तुम्हारा’ जस्ता गीतहरूले आशालाई पहिलो पटक फिल्मकी मुख्य अभिनेत्रीको आवाज बनायो र उनलाई बीआर चोपडा जस्तो ठुलो क्याम्पको हिस्सा बनायो।

त्यही वर्ष, सङ्गीतकार एसडी बर्मन र लता मंगेशकरबिच भएको मनमुटावले आशाको लागि सफलताको नयाँ ढोका खोलिदियो। आउँदो पाँच वर्षसम्म जब एसडी बर्मनले लतासँग काम गरेनन्, तब आशा उनको क्याम्पकी मुख्य गायिका बनेर उदायिन्।

ती दिनहरूमा फिल्मी गल्लीहरू र पत्रिकाहरूमा यो चर्चा तातो थियो कि यस कुरालाई लिएर लता आफ्नी बहिनीसँग निकै रिसाएकी थिइन्। तर यी पाँच वर्षमा आशाले आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरिन्।

एसडी बर्मन, किशोर कुमार, आशा भोसले र गीतकार मजरुह सुल्तानपुरीको चौकडीले रोमान्टिक र चञ्चल गीतहरूको एउटा नयाँ युग सुरु गर्‍यो।

हाल कैसा है जनाब का (चलती का नाम गाडी), आँखों में क्या जी, छोड़ दो आँचल (पेइङ गेस्ट) र दीवाना मस्ताना हुआ दिल (बम्बई का बाबु) जस्ता अविस्मरणीय गीतहरू आजसम्म मानिसहरू सम्झन्छन्।

एसडी बर्मनले आशालाई चुलबुलेपन र चञ्चलतामा मात्र सीमित राखेनन्, बरु उनको आवाजको गहिराइलाई पनि निखारे।

फिल्म ‘काला पानी’ मा आशाको ‘अच्छा जी मैं हारी’ जस्तो चञ्चल रोमान्टिक गीत पनि थियो र ‘नजर लगी राजा तोरे बंगले पर’ जस्तो ठुमरी शैलीको गीत पनि थियो।

उता ‘सुजाता’ र ‘लाजवन्ती’ जस्ता फिल्महरूमा उनीबाट निकै गम्भीर र भावुक गीत गाउन लगाएर यो साबित गरिदिए कि आशा हरेक रङ्गमा माहिर छिन्।

• नैयर, नजिकिँदो सम्बन्ध र नयाँ पहिचान

ओपी नैयर र एसडी बर्मनको यो युग आशाको लागि केवल कामको मात्र होइन, बरु आफ्नो छुट्टै पहिचान निखार्ने सुनौलो समय थियो। तर यही चमकको पछाडि एउटा निजी अँध्यारो पनि थियो।

सन् १९६० मा, तीन सन्तानसहित आशाको विवाह एउटा दुखद मोडमा आएर टुट्यो। यो उथलपुथलको बिचमा, सङ्गीतकार ओपी नैयरसँगको उनको बढ्दो सामिप्यताले फिल्मी गल्लीहरूमा हलचल मच्चायो।

लता र नैयरको बाटो अलग भएकाले, आशा नैयरको नजिक जानु दुई दिदीबहिनीबिचको तितोपनलाई अझ गहिरो बनाउने कारण बन्यो।

तर आशाको करियरको लागि यो उत्कृष्ट समय साबित भयो। यो जोडीले हिन्दी सङ्गीतलाई आइए मेहरबान (हावडा ब्रिज), आओ हुजुर तुमको, कजरा मोहब्बत वाला (किस्मत) र ये है रेशमी जुल्फों का अंधेरा (मेरे सनम) जस्ता कालजयी गीतहरू दियो।

आशालाई लताको छायाबाट निकालेर, एक बोल्ड र फरक शैलीकी गायिकाको रूपमा स्थापित गर्ने वास्तविक श्रेय ओपी नैयरलाई नै जान्छ।

आशा भोसलेले ओपी नैयरसँगको आफ्नो साझेदारीको क्रममा ६० वटा फिल्ममा ३२४ वटा गीत गाइन्, अर्थात् हरेक फिल्ममा औसत पाँचभन्दा बढी गीत।

तर सफल गीतहरूको लामो सूची र हिट गीतहरू भए तापनि सङ्गीतको दुनियाँको हरेक ठूलो बाटो अझै पनि लताको आवाजबाट नै भएर जान्थ्यो। आशाले आफ्नो धरातल त बनाएकी थिइन्, तर हिन्दी पार्श्व गायनको दुनियाँमा लता मंगेशकरको एकछत्र राज कायम थियो।

आशा भोसलेको जीवनीमा राजु भारतनले लेखेका छन् कि १९५० र ६० को दशकमा, सङ्गीतको दुनियाँमा लताको यस्तो दबदबा थियो कि उनी एउटा गीतको ५०० रुपैयाँ लिन्थिन्, भने आशाले केवल १००-१५० रुपैयाँमै चित्त बुझाउनु पर्थ्यो।

लतासँग आफूले के गाउने र कसको लागि गाउने भनेर छान्ने स्वतन्त्रता थियो, आशासँग त्यस्तो कुनै विकल्प थिएन। यो भेदभावले उनलाई भित्रसम्म घोच्थ्यो। दिदीको बेवास्ता र समर्थनको अभावले पनि दुरी बढाएको थियो।

आशाले यसलाई एउटा चुनौतीको रूपमा लिइन् र आफ्नै बलमा आफूलाई प्रमाणित गरेर देखाउने अठोट गरिन्।

दिदीबहिनीको यही आपसी टकराव र ईर्ष्याको गुञ्जन सिनेमाको क्यानभाससम्म पनि पुग्यो। मानिन्छ कि निर्देशिका सई परांजपेले आफ्नो फिल्म साज (१९९७) मा सङ्गीतको दुनियाँमा रहेका दुई दिदीबहिनीको यही कथालाई पर्दामा उतारेकी थिइन्।

• पञ्चम र आशा

एस.डी. बर्मनसँग काम गर्दागर्दै नै आशाको भेट उनका छोरा आरडी बर्मन (पञ्चम) सँग भयो। उमेरले साना पञ्चम आफ्ना पिताको विरासतको बिचमा आफ्नो छुट्टै धरातल खोजिरहेका थिए। कसैलाई अन्दाज थिएन कि आउने वर्षहरूमा यो जोडीले सुरहरूको एउटा नयाँ इतिहास रच्नेवाला छ।

सन् १९६६ मा नासिर हुसैनको फिल्म तीसरी मन्जिल सँगै उनीहरूको पहिलो व्यावसायिक सहकार्य सुरु भयो। यहींबाट त्यो रचनात्मक र रोमान्टिक साझेदारीको जग बस्यो, जसले हिन्दी फिल्मी सङ्गीतको प्रभाव नै बदलिदियो।

एकातिर ‘ओ मेरे सोना रे’ को रोमान्टिक मिठास थियो, त अर्कोतिर ‘ओ हसिना जुल्फों वाली’ को त्यो तूफानी लय जसमा आशाले आफ्नो सासलाई जुन जादुयी नियन्त्रणका साथ सुरहरूमा बाँधिन्, त्यसले सबैलाई चकित पार्‍यो।

आरडी बर्मन जब इन्डस्ट्रीमा आए, उनको दिमागमा विश्वभरिको सङ्गीत थियो। उनी हिन्दी सिनेमामा फङ्क, ज्याज, क्याबरे र रक-एन-रोल प्रयोग गर्न चाहन्थे। तर यी जटिल धुनहरूलाई निभाउनको लागि उनलाई एउटा यस्तो आवाज चाहिएको थियो, जुन लचकदार होस् र जसमा जोखिम लिने साहस होस्।

आशा भोसले त्यो आवाज बनिन्।

पञ्चमले आफ्नो सङ्गीतमा पाश्चात्य शैलीलाई उने, त आशाको आवाजले त्यो सङ्गीतमा एउटा बेबाक आकर्षण र स्वतन्त्र विचारको नयाँ रङ्ग भरिदियो।

तर पञ्चमको नजर केवल होहल्लामा मात्र सीमित थिएन; उनले आशाको आवाजको त्यो विस्तारलाई पनि चिने जसलाई अहिलेसम्म दुनियाँले सुनेको थिएन।

एकातिर पिया तू अब तो आजा (कारवाँ) र दम मारो दम (हरे रामा हरे कृष्णा) ले आशालाई ‘क्याबरे क्वीन’ वा एक आधुनिक वेस्टर्न भाइब भएकी गायिकाको रूपमा स्थापित गर्‍यो, भने फिल्म इजाजत (१९८७) मा यो जोडीले मेरा कुछ सामान र खाली हाथ शाम आई है जस्ता गीतहरूबाट यो साबित गर्‍यो कि उनीहरू कविताको पीडालाई कति शान्त रूपमा व्यक्त गर्न सक्छन्।

विशेष गरी ‘मेरा कुछ सामान’ मा आशाले बिना कुनै निश्चित लयको त्यो गद्य-जस्तो कवितालाई जुन आत्मिक भावका साथ गाइन्, त्यसलाई आज पनि गायकीको एउटा पाठशाला मानिन्छ।

पञ्चमको यो जुगलबन्दीमा आशाले आफूलाई हरेक साँचोमा ढालिन्- चाहे त्यो क्याबरेको चञ्चलता होस्, गजलको ठहराव होस्, वा शास्त्रीय बन्दिशको जटिलता।

उनले देखाइदिइन् कि आवाजको रङ्ग बदल्ने उनको अद्भुत क्षमताको सङ्गीतको दुनियाँमा कुनै तुलना छैन।

• सुरहरूको नयाँ रेखा... जब आशा बनिन् ‘उमराव जान’

तर नियतिले उनको लागि अर्को एउटा चुनौती छानेर राखेको थियो, आशाको आवाजको त्यो कायाकल्प जसले उनलाई केवल एक गायिकाबाट ‘लेजेन्ड’ बनाइदियो।

अहिलेसम्म हिन्दी फिल्ममा गजलको अर्थ मात्र लता मंगेशकरलाई मानिन्थ्यो। मुजफ्फर अलीको ‘उमराव जान’ को लागि सङ्गीतकार खय्यामको अगाडि फिल्म ‘पाकीजा’ जस्तो महान् विरासतको सामु एउटा नयाँ रेखा कोर्ने चुनौती थियो।

खय्यामले एउटा साहसी निर्णय लिए र आशा भोसलेलाई छाने, तर एउटा कडा सर्तको साथ, ‘हामीलाई गीतहरूमा ‘आशा’ चाहिँदैन।’

उनको सङ्केत थियो कि आशाले आफ्नो चिर-परिचित चञ्चलता र चुलबुलेपन छोडेर, एउटा ठहराव भरिएको शास्त्रीय गायकीलाई अपनाउनु पर्नेछ।

खय्याम चाहन्थे कि आशाले आफ्नो आवाजलाई डेढ सुर तल लगेर गाउन्। यति तलको सुरमा गाउनु आशाको लागि बिल्कुलै नयाँ र डरलाग्दो थियो।

आठ दिनको कठिन रियाज पछि जब रेकर्डिङ सुरु भयो, तब एउटा पल यस्तो पनि आयो जब आशाको हिम्मतले जवाफ दिन थाल्यो। उनलाई लाग्यो कि उनले गाउन सक्दिनन्।

तर जब रेकर्डिङ पूरा भयो र आशाले आफैलाई सुनिन्, तब उनी दङ्ग परिन्। दिल चीज़ क्या है, इन आँखों की मस्ती के र ये क्या जगह है दोस्तों जस्ता कालजयी गजलहरूले दुनियाँलाई आशाको आवाजको त्यो मखमली र गम्भीर पाटो देखायो जसबाट अहिलेसम्म सबै अनजान थिए।

नतिजा इतिहासमा दर्ता छ। उमराव जानको लागि खय्याम र आशा भोसले दुवैले राष्ट्रिय पुरस्कार प्राप्त गरे।

समयको चक्र घुम्दै गयो, सङ्गीतका बाजाहरू फेरिँदै गए, तर आशाको आवाजको ऊर्जा कहिल्यै कम भएन।

पछिल्ला वर्षहरूमा एआर रहमानसँग रंगीला, लगान र तालजस्ता फिल्महरूमा उनले फेरि साबित गरिन् कि उनका सुरहरूमा उमेरको कुनै पहरा छैन।

जहाँ उनको पालाका धेरै गायकहरू सङ्गीतको बदलिँदो स्वरूप र रिमिक्सलाई लिएर रिसाउँथे, त्यहीं आशाले खुला हृदयले नयाँ युगलाई अङ्गालिन्।

उनले आफैँ आफ्ना पुराना गीतहरूको रिमिक्स एल्बम निकालिन् र नयाँ पुस्तालाई त्यो जादुयी सङ्गीतसँग परिचित गराइन्।

आशा भोसलेको यात्रा काँडाले भरिएको रह्यो, आफ्नै दिदीको विशाल छायाबाट बाहिर निस्कने सङ्घर्ष रह्यो, तर अन्ततः उनको हठको जित भयो।

उनले दुनियाँलाई देखाइदिइन् कि उनी हरेक रङ्गमा ढल्न सक्ने एक पूर्ण कलाकार हुन्- एउटा यस्तो आवाज, जुन हिजो पनि जवान थियो र जसको चञ्चलताले हरेक युगको आत्मालाई छुनेछ।

बीबीसीका लागि कलेक्टिभ न्युजरुमको तर्फबाट प्रकाशित।