१७ वर्षीय एक पुरुष कुकुरको टोकाइबाट घाइते भई टेकु अस्पतालमा खोप लगाउन आइपुगेका थिए । ती घाइते युवकलाई रेबिजविरुद्धको अन्तिम खोप लगाउन मात्र बाँकी थियो । अन्तिम खोप मात्र लगाउन आउनुको कारण सोध्दा स्थानीय स्वास्थ्य केन्द्रमा खोप सकिएकाले टेकु अस्पताल आउनुपरेको बताएका थिए । 

त्यस्तै, एक अर्की महिलाले पनि टेकु अस्पतालमा रेबिज खोप लगाउन आउनुको कारण ‘नजिकैको स्वास्थ्य केन्द्रमा खोप सकिएकाले हो’ भनेकी थिइन् । 

पछिल्ला केही हप्तायता तुलनात्मक रूपमा बढी जनावर (विशेषतः कुकुर वा बिरालो) को टोकाइका कारण स्थानीय स्वास्थ्य केन्द्रमा खोपको अभाव वा सकिएकाले बिरामीहरू टेकु अस्पतालसम्म आउन बाध्य हुनुपरेको देखिन्छ । यसले हाल नेपालका धेरै ठाउँमा रेबिजविरुद्धको खोपको अभाव भएको सङ्केत गर्दछ ।

रेबिज भाइरस सङ्क्रमित जनावरको टोकाइबाट सर्ने एक सरुवा रोग हो । यो सङ्क्रमणलाई विश्वमा नै उपेक्षित रोगका रूपमा चिन्ने/हेर्ने गरिन्छ । नेपालमा रेबिज रोगबाट बर्सेनि दर्जनौँ मानिसको मृत्यु हुने गरेको तथ्याङ्क देखिन्छ । 

तर, यो रोगप्रति खासै चासो वा नियन्त्रणका लागि बहस भएको भने पाइँदैन । यसबाट रेबिज रोग नेपालमा पनि अन्य रोगहरूभन्दा उपेक्षित नै भएको पाइन्छ । 

दुई-तीन दशक अगाडिसम्म यो खोप अहिले जस्तो सहज रूपमा पाइँदैनथ्यो । तर दुर्भाग्यवश, हाल खोप सहज रूपमा उपलब्ध हुँदाहुँदै पनि रेबिजका कारणले हुने मृत्युको सङ्ख्यामा उल्लेखनीय कमी भने आएको देखिँदैन । यसको मुख्य कारण भनेको यो रोगप्रतिको बुझाइमा कमी अनि भ्रम हुनु नै हो । 

मैले वर्षौँसम्म रेबिजका बिरामीमा गरेको अवलोकनबाट निकालिएको मुख्य निष्कर्ष यही नै थियो । रेबिजका कारण हुने मृत्यु अधिकांश काठमाडौँबाहिरका जिल्लाहरूमा भएको देखिन्छ । यो ट्रेन्ड अहिले पनि यथावत् नै देखिन्छ । 

तर, यसको मतलब काठमाडौँ उपत्यकामा नदेखिएको भन्ने चाहिँ होइन । पछिल्लो समय काठमाडौँ र भक्तपुरमा पनि रेबिजबाट मानिसको मृत्यु भएको थियो । वास्तवमा, काठमाडौँ उपत्यकाका सामुदायिक कुकुरमा पनि रेबिज सङ्क्रमण देखिने गरेको पशुचिकित्सकहरूको भनाइ छ । 

काठमाडौँमा जनावरले टोक्नेबित्तिकै नजिकैको औषधि पसलमा गएर पहिलो मात्रा खोप लगाउने र पछि बाँकी मात्रा लगाउन भनेर अस्पताल आइपुग्ने हुनाले धेरैको ज्यान रेबिजबाट बच्ने गरेको हुन सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

रेबिज खोप २४ घण्टाभित्र नै लगाउनुपर्छ भन्ने सुनेर धेरै मानिसहरू तनावमा अनि अत्तालिएर अस्पताल आइपुग्ने गरेको देखिन्छ । वास्तवमा, खोप निश्चित समयभित्र नै लगाउनुपर्छ भन्ने चाहिँ होइन । खोप जतिसक्दो चाँडो लगाउनु सबैभन्दा उत्तम हुन्छ तर ढिलो भयो भन्दैमा लगाउनै हुँदैन भन्ने पनि होइन । यसको मुख्य कारण भनेको सङ्क्रमण भएदेखि लक्षण देखिने समयावधि लामो हुनु हो । 

लक्षण सङ्क्रमित भएको दुई-तीन महिनादेखि वर्षौँसम्ममा पनि देखिन सक्दछ । मेरो साढे दुई दशकको अनुभवमा भने लक्षण देखिन वर्ष दिनभन्दा बढी अवधि लिएको देखिएको छैन । अर्थात् टोकेको वा सङ्क्रमित भएको वर्ष दिनभित्र नै बिरामीमा लक्षणहरू देखिने अनि मृत्यु भएको देखेको छु । 

लक्षण ढिलो-चाँडो देखिने अवस्था विशेषतः सङ्क्रमित जनावरले टोकेको शरीरको अङ्ग, घाउको गहिराइ, टोकाइ/घाउको सङ्ख्या तथा भाइरल लोडमा आधारित हुने गर्दछ । यसको मुख्य लक्षण हावा तथा पानीदेखि डराउनु नै हो । 

बिरामीमा आक्रामकता पनि देखिने गर्दछ तर पछिल्लो समय धेरै बिरामीमा आक्रामकता खासै देखिने गरेको पाइँदैन, जुन अध्ययन-अनुसन्धानको विषय बन्न सक्दछ । हावा तथा पानीबाट डराउने जस्ता लक्षणहरू देखिएपछि बिरामीको मृत्यु औसतमा एक हप्ताभित्र हुने गर्दछ ।

खोप लगाउने तरिका तथा अवधिका बारेमा धेरैमा दुविधा भएको देखिन्छ । अहिले पनि धेरै निजी क्लिनिक/औषधि पसल/निजी अस्पतालहरूमा खोप पाँच पटकसम्म लगाउने गरेको पाइन्छ । 

तर, पछिल्लो पटक नेपाल सरकारले खोप लगाउने तरिका तथा अवधिमा अद्यावधिक गरेको छ । खोप छालामुनि र मासुमुनि गरी दुई प्रकारले लगाउने गरिन्छ । छालामुनि लगाउने तरिकामा खोप दुई पाखुरामा एकैपटक लगाइन्छ र यो तीन पटक गरी एक हप्तामा सकिन्छ । 

तर, मासुमुनि दिने तरिकामा खोप चार मात्रा गरी २ हप्तामा सकिन्छ र यो प्रतिमात्रा एउटा पाखुरामा लगाउने गरिन्छ । छालामुनि लगाउने तरिकाका लागि भने तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीको आवश्यकता पर्दछ ।

केही दशक अगाडिसम्म नेपालमा खोप अभावले बर्सेनि धेरैले रेबिजबाट मृत्युवरण गर्नुपर्ने बाध्यता थियो । तर, हाल यो खोप निजी/सरकारी अस्पताल वा औषधि पसलहरूमा पनि सहजै पाइन्छ । खोपको सहज उपलब्धताका बाबजुद पनि नेपालमा रेबिज बिरामीको सङ्ख्यामा उल्लेखनीय कमी हुन नसक्नुलाई दुःखद मान्नुपर्दछ । अझ हालै नेपालमा खोपको अभाव चुलिँदै गर्दा आगामी दिनमा रेबिजका बिरामी बढ्न सक्ने सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन । 

कतिपय मानिस नजिकैको स्वास्थ्य केन्द्रमा खोप नपाउँदा खोप लगाउनकै लागि भनेर काठमाडौँसम्म नआउने विभिन्न कारणहरू हुन सक्छन्, जसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध रेबिजबाट हुने सम्भावित मृत्युको बढ्दो सङ्ख्यासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ । रेबिज प्राणघातक रोग भए तापनि समयमा खोप लगाउन सके यसबाट बच्न र पूर्ण सुरक्षित हुन सकिन्छ । 

तसर्थ, हाल देखिएको खोप अभावलाई जतिसक्दो चाँडो सम्बोधन गर्दै भविष्यमा फेरि यस्तै अवस्था नदोहोरियोस् भन्नका लागि सम्बन्धित निकायले रेबिजको उच्च जोखिम क्षेत्र पहिचान गर्दै त्यहीअनुसार खोपको अग्रिम व्यवस्थापन गर्नुपर्दछ ।

पुन शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालमा क्लिनिकल रिसर्च युनिटका संयोजक हुन् ।