आजको विश्वमा कुनै पनि राष्ट्रको समृद्धि, प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता र नागरिकको जीवनस्तर सुधारको मुख्य आधार विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन बनेको छ । प्राकृतिक स्रोतसाधन मात्र विकासको आधार होइन भन्ने कुरा विकसित राष्ट्रहरूले प्रमाणित गरिसकेका छन् । 

सीमित भूगोल र न्यून प्राकृतिक स्रोत हुँदाहुँदै पनि ज्ञान, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई प्राथमिकतामा राखेर धेरै मुलुकले विश्व अर्थतन्त्रमा अग्रणी स्थान हासिल गरेका छन् । त्यसैले नेपालले पनि दिगो विकास, रोजगारी सिर्जना र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणका लागि विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तनलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ । विज्ञान र प्रविधिको विकासले कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, उद्योग, यातायात, सञ्चार, ऊर्जा तथा सार्वजनिक सेवामा गुणात्मक परिवर्तन ल्याउँछ ।

नवप्रवर्तनले पुराना समस्याको नयाँ समाधान खोज्छ, उत्पादनशीलता बढाउँछ र उद्यमशीलताको विकास गर्छ । यसले युवालाई रोजगारी खोज्ने होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने दिशामा प्रेरित गर्छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, जैविक प्रविधि, नवीकरणीय ऊर्जा तथा डिजिटल प्रविधिको तीव्र विकासले विश्वलाई नयाँ युगतर्फ डोर्‍याइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा पछाडि पर्नु भनेको विकासको दौडमा पछि पर्नु हो ।

नेपालमा विज्ञान तथा प्रविधिको महत्त्वबारे चर्चा हुने गरे पनि अनुसन्धानमा लगानी न्यून छ । वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई आवश्यक पर्ने पूर्वाधार, प्रयोगशाला, दक्ष जनशक्ति र प्रोत्साहनको अभाव देखिन्छ । विद्यालय तथा उच्च शिक्षामा सैद्धान्तिक ज्ञानमा बढी जोड दिइन्छ भने अनुसन्धान र प्रयोगात्मक सिकाइ अपेक्षाकृत कमजोर छ । यद्यपि, नेपाली युवामा सिर्जनशीलता, नवीन सोच र प्रविधिप्रतिको आकर्षण प्रशस्त रहेको तथ्यलाई नकार्न सकिँदैन । आवश्यकता भनेको उनीहरूलाई अवसर, स्रोत र उपयुक्त वातावरण उपलब्ध गराउनु हो ।

विकसित राष्ट्रहरूको अनुभवले विज्ञान र नवप्रवर्तनमा गरिएको लगानीले राष्ट्रको भविष्य बदल्न सक्छ भन्ने स्पष्ट देखाएको छ । दक्षिण कोरिया यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो । सन् १९६० को दशकमा आर्थिक रूपमा कमजोर मानिने दक्षिण कोरिया आज विश्वकै अग्रणी प्रविधि मैत्री राष्ट्र बनेको छ । 

आर्थिक सहयोग तथा विकास संगठनका अनुसार दक्षिण कोरियाले आफ्नो कुल गार्हस्थ उत्पादनको करिब ४.९ प्रतिशत भन्दा बढी हिस्सा अनुसन्धान तथा विकासमा लगानी गर्दै आएको छ । यही लगानीका कारण इलेक्ट्रोनिक्स, अटोमोबाइल, दूरसञ्चार तथा सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा उसले विश्वव्यापी सफलता हासिल गरेको छ ।

इजरायललाई “स्टार्टअप राष्ट्र“ भनेर चिनिन्छ । विश्व बैंक तथा अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूका अनुसार इजरायलले आफ्नो जीडीपीको पाँच प्रतिशत भन्दा बढी अनुसन्धान तथा विकासमा खर्च गर्ने गरेको छ । विश्वविद्यालय, उद्योग र सरकारबीचको सहकार्यले त्यहाँ हजारौँ प्रविधि कम्पनीको जन्म भएको छ । कृषि प्रविधि, साइबर सुरक्षा, स्वास्थ्य प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा इजरायलले विश्वलाई नेतृत्व प्रदान गरिरहेको छ ।

फिनल्यान्डले शिक्षालाई नवप्रवर्तनको आधार बनाएको छ । त्यहाँको शिक्षा प्रणालीले घोकन्ते सिकाइभन्दा सिर्जनात्मक सोच, समस्या समाधान क्षमता र अनुसन्धानमुखी शिक्षालाई प्राथमिकता दिन्छ । शिक्षकलाई उच्च सम्मान र स्वायत्तता दिइएको छ । विद्यार्थीलाई सानै उमेरदेखि प्रयोग, खोज र सहकार्यमा आधारित सिकाइ गराइन्छ । यही कारण फिनल्यान्ड नवप्रवर्तन सूचकाङ्कमा निरन्तर उत्कृष्ट राष्ट्रहरूको सूचीमा रहने गरेको छ ।

त्यसैगरी, सिङ्गापुरले मानव पूँजी विकासलाई केन्द्रमा राख्दै विज्ञान तथा प्रविधिको माध्यमबाट आर्थिक रूपान्तरण गरेको छ । सीमित स्रोतसाधन हुँदाहुँदै पनि गुणस्तरीय शिक्षा, अनुसन्धान केन्द्र स्थापना, विदेशी लगानी आकर्षण र प्रविधिमैत्री नीतिका कारण सिङ्गापुर आज विश्वको अग्रणी आर्थिक केन्द्रका रूपमा स्थापित भएको छ । यी उदाहरणहरूले विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तनमा गरिएको लगानी खर्च नभई भविष्यको समृद्धिको आधार हो भन्ने सन्देश दिन्छन् । नेपालले पनि यस्ता सफल अभ्यासबाट सिक्दै आफ्ना नीति तथा कार्यक्रमलाई परिणाममुखी बनाउन आवश्यक छ ।

नेपालमा विज्ञान तथा नवप्रवर्तनलाई प्रभावकारी रूपमा अगाडि बढाउन सर्वप्रथम अनुसन्धान तथा विकासमा लगानी वृद्धि गर्नुपर्छ । कुल बजेटको निश्चित अंश अनुसन्धान, प्रयोगशाला विकास र नवप्रवर्तन परियोजनाका लागि छुट्याइनुपर्छ । निजी क्षेत्रलाई कर सहुलियत, अनुदान र प्रोत्साहनमार्फत अनुसन्धानमा सहभागी गराउन सकिन्छ ।

दोस्रो, शिक्षा प्रणालीलाई व्यवहारिक र अनुसन्धानमुखी बनाउनुपर्छ। विद्यालय तहदेखि नै विज्ञान प्रयोगशाला, परियोजनामा आधारित सिकाइ, रोबोटिक्स, कोडिङ र समस्या समाधान सीपलाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्न आवश्यक छ । प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षालाई श्रम बजारको आवश्यकतासँग जोड्दै नवप्रवर्तनको संस्कृतिको विकास गर्नुपर्छ ।

तेस्रो, विश्वविद्यालय र उद्योगबीच सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । विकसित देशहरूमा विश्वविद्यालयका अनुसन्धानलाई उद्योगले व्यावसायीकरण गर्ने अभ्यास रहेको छ । नेपालमा पनि अनुसन्धानका नतिजालाई उत्पादन र सेवामा रूपान्तरण गर्ने संयन्त्र विकास गर्न सकिए स्वदेशमै उद्यम विकास र रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ ।

चौथो, युवालाई स्टार्टअप र नवप्रवर्तनतर्फ प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । नवीन सोच भएका युवालाई बीउ पूँजी, परामर्श, व्यवसाय विकास सेवा र बजार पहुँच उपलब्ध गराइनुपर्छ । प्रत्येक प्रदेशमा नवप्रवर्तन केन्द्र तथा व्यवसाय इन्क्युबेसन केन्द्र स्थापना गर्न सकिन्छ ।

पाँचौँ, डिजिटल पूर्वाधार विस्तार गर्नुपर्छ । उच्च गतिको इन्टरनेट, डिजिटल सेवा र प्रविधिमा पहुँच बिना आधुनिक नवप्रवर्तन सम्भव हुँदैन । ग्रामीण क्षेत्रसम्म डिजिटल पहुँच विस्तार गरी सूचना प्रविधिमा समान अवसर सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ ।

छैटौँ, वैज्ञानिक प्रतिभाको सम्मान र संरक्षण गर्नुपर्छ । अनुसन्धानकर्ता, वैज्ञानिक तथा नवप्रवर्तकलाई प्रोत्साहन गर्ने पुरस्कार, अनुसन्धान अनुदान तथा आकर्षक कार्य वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ । विदेशमा रहेका नेपाली वैज्ञानिक तथा विज्ञको ज्ञान र अनुभवलाई राष्ट्रिय विकासमा उपयोग गर्ने नीति पनि आवश्यक छ ।

नेपालमा सूचना प्रविधि, डिजिटल भुक्तानी, कृषि प्रविधि, स्वास्थ्य सेवा तथा शैक्षिक प्रविधिका क्षेत्रमा युवाहरूले उल्लेखनीय प्रयास गरिरहेका छन् । यी प्रयासलाई संस्थागत र दिगो बनाउँदै राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अगाडि बढाउन सकियो भने विज्ञान र नवप्रवर्तन नेपालको आर्थिक रूपान्तरणको शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ ।

विज्ञान र प्रविधिको विकास केवल वैज्ञानिकहरूको जिम्मेवारी मात्र होइन; यो सरकार, निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था, सञ्चारमाध्यम र सम्पूर्ण नागरिकको साझा दायित्व हो । नीति निर्माणदेखि कार्यान्वयन सम्म दीर्घकालीन सोच, राजनीतिक प्रतिबद्धता र पर्याप्त लगानी आवश्यक पर्छ । नेपालसँग प्रतिभाशाली युवा जनशक्ति, सिक्ने क्षमता र नवीन सोचको कमी छैन। आवश्यक छ त केवल उचित अवसर, अनुकूल वातावरण र दूरदर्शी नेतृत्वको ।

विकसित राष्ट्रहरूको सफल अभ्यासबाट प्रेरणा लिँदै विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तनलाई विकासको केन्द्रमा राख्न सके नेपालले पनि समृद्धि, आत्मनिर्भरता र विश्व प्रतिस्पर्धामा सम्मानजनक स्थान हासिल गर्न सक्छ । ज्ञानलाई शक्ति, अनुसन्धानलाई लगानी र नवप्रवर्तनलाई राष्ट्रिय अभियानका रूपमा आत्मसात् गर्न सके ‘समृद्ध नेपाल, सम्मानित नेपाली’को राष्ट्रिय आकाङ्क्षा पूरा गर्न धेरै समय कुर्नुपर्ने छैन । विज्ञान र प्रविधिको उज्यालो यात्रामा अघि बढ्ने साहस, प्रतिबद्धता र दूरदृष्टिले नै नेपालको भविष्यलाई थप उज्ज्वल, समुन्नत र समृद्ध बनाउन सक्छ ।