काठमाडौँ । सन् २००७ मा दक्षिण अफ्रिकाको मैदानबाट सुरु भएको आईसीसी पुरुष टी–२० विश्वकपले क्रिकेटको परिभाषा मात्र बदलेन, यसले विश्व खेलकुदमा नयाँ ऊर्जा र रोमाञ्च थप्यो । छोटो फम्र्याटको यो विश्वकपले दशौँ संस्करण सन् २०२६ मा आइपुग्दा यसले थुप्रै उतारचढाव, नयाँ कीर्तिमान र ऐतिहासिक क्षणहरू समेटेको छ ।

संयुक्त राज्य अमेरिका र वेस्ट इन्डिजमा गत सम्पन्न २०२४ को संस्करणमा भारतले उपाधि उचालेसँगै धेरै नयाँ रेकर्डहरू बनेका छन् । अब सन् २०२६ मा विश्वकप भारत र श्रीलंकामा आयोजना हुँदैछ । जहाँ नेपाली राष्ट्रिय क्रिकेट टोलीले पनि लगातार तेस्रो पटक विश्वकपमा सहभागिता जनाउँदै छ । हामी एकछिन टी–२० विश्वकपको इतिहास र बनेका रेकर्डहरूको चर्चा गर्नेछौँ ।

२०२४ को ऐतिहासिक विजयः भारतको ११ वर्षपछिको खडेरी अन्त्य

सन् २०२४ को टी–२० विश्वकपको फाइनल खेल क्रिकेट इतिहासकै सबैभन्दा रोमाञ्चक खेलमध्ये एक बन्यो । बार्बाडोसमा भएको फाइनलमा भारतले दक्षिण अफ्रिकालाई ७ रनले पराजित गर्दै दोस्रो पटक विश्वकपको उपाधि आफ्नो पोल्टामा पार्‍यो । सन् २००७ को पहिलो संस्करण जितेको भारतले १७ वर्षपछि पुनः यो सफलता हात पारेको हो ।

यो उपाधि भारतका लागि केवल एउटा ट्रफी थिएन, यो पछिल्लो ११ वर्षदेखि आईसीसी ट्रफी जित्न नसकेको खडेरीको अन्त्य पनि थियो । विराट कोहलीको सानदार ७६ रनको पारी र जसप्रीत बुमराह तथा अर्शदीप सिंहको घातक बलिङको मद्दतले भारत अपराजित रहँदै यो विश्वकप जित्न सफल भयो । यसै खेलसँगै भारतीय क्रिकेटका दुई खम्बा विराट कोहली र रोहित शर्माले अन्तर्राष्ट्रिय टी–२० क्रिकेटबाट सन्यासको घोषणा गरे । 

• टी–२० विश्वकपको इतिहास (२००७–२०२४) :  को कति पटक च्याम्पियन ?

टी–२० विश्वकपको १७ वर्षको इतिहास हेर्दा विश्व क्रिकेटमा शक्ति सन्तुलन फेरबदल भइरहेको देखिन्छ । अहिलेसम्म भारत, वेस्ट इन्डिज र इंग्ल्यान्डले सर्वाधिक २–२ पटक यो उपाधि जितेका छन् ।

सन् २००७ मा क्रिकेटको छोटो ढाँचा टी–२० विश्वकप सुरु भएदेखि नै यस प्रतियोगिताले विश्वभरका क्रिकेटप्रेमीहरूलाई नयाँपन दिएको छ । प्रतियोगिताले प्रत्येक संस्करणमा नयाँ च्याम्पियन जन्माएको छ ।

१. २००७, दक्षिण अफ्रिकाः भारतले रच्यो इतिहास

टी–२० विश्वकपको पहिलो संस्करण दक्षिण अफ्रिकामा आयोजना भएको थियो, जहाँ चिरपरिचित प्रतिद्वन्द्वी भारत र पाकिस्तानबीचको फाइनलले सबैको ध्यान खिच्यो । यो रोमाञ्चक खेलमा भारतले पाकिस्तानलाई ५ रनले हराउँदै इतिहास रच्यो । यो जितले नै विश्वभर इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपीएल) जस्ता टी–२० लिगहरूको जग बसायो र छोटो ढाँचाको क्रिकेटको लोकप्रियता बढ्न थाल्यो ।

२. २००९, इंग्ल्यान्डः पाकिस्तानको पहिलो उपाधि

दुई वर्षपछि इंग्ल्यान्डमा भएको दोस्रो संस्करणमा पाकिस्तानले आफ्नो अघिल्लो फाइनलको हारको बदला लियो । फाइनलमा श्रीलंकालाई ८ विकेटले सहजै हराउँदै पाकिस्तानले आफ्नो पहिलो टी–२० विश्वकप उपाधि उचाल्यो, जुन उनीहरूका लागि ठुलो उपलब्धि थियो ।

३. २०१०, वेस्ट इन्डिजः इंग्ल्यान्डको पहिलो आईसीसी ट्रफी

वेस्ट इन्डिजमा आयोजित २०१० को विश्वकपमा इंग्ल्यान्डले अस्ट्रेलियालाई ७ विकेटले हराउँदै आफ्नो पहिलो आईसीसी ट्रफी जित्ने टोलीको नाम आफ्नो पक्षमा पार्‍यो । यस जितले इंग्ल्यान्डको सीमित ओभरको क्रिकेटमा बढ्दो शक्तिको संकेत दियो ।

४. २०१२, श्रीलंकाः वेस्ट इन्डिजको ‘पावर–हिटिङ’को दबदबा

२०१२ मा आयोजक श्रीलंकाको भूमिमा वेस्ट इन्डिजले क्यारेबियन ‘पावर–हिटिङ’को दबदबा सुरु गर्‍यो । फाइनलमा घरेलु टोली श्रीलंकालाई ३६ रनले हराउँदै वेस्ट इन्डिजले पहिलो पटक टी–२० विश्वकप उपाधि जित्यो र विश्व क्रिकेटमा आफ्नो प्रभावशाली उपस्थिति दर्ता गर्‍यो ।

५. २०१४, बंगलादेशः श्रीलंकाको बदला

बंगलादेशमा आयोजित २०१४ को संस्करणमा श्रीलंकाले अन्ततः आफ्नो सपना पूरा गर्‍यो । फाइनलमा भारतलाई ६ विकेटले हराउँदै श्रीलंकाले २०११ को एकदिवसीय विश्वकप र २०१२ को टी–२० विश्वकप फाइनलमा भोगेको हारको बदला लियो र पहिलो पटक टी–२० विश्वकपको च्याम्पियन बन्यो ।

६. २०१६, भारतः वेस्ट इन्डिजको ऐतिहासिक दोस्रो उपाधि

भारतमा भएको २०१६ को टी–२० विश्वकपले अहिलेसम्मकै सबैभन्दा नाटकीय फाइनलमध्ये एक फाइनल बन्यो । वेस्ट इन्डिजले इंग्ल्यान्डलाई ४ विकेटले हराउँदै दुई पटक टी–२० विश्वकप जित्ने पहिलो टोली बन्यो । यस फाइनलको अन्तिम ओभरमा कार्लोस ब्रेथवेटले बेन स्टोक्सविरुद्ध प्रहार गरेका लगातार चार छक्का अझै पनि क्रिकेटप्रेमीहरूको मानसपटलमा ताजा छन्, जुन क्रिकेट इतिहासकै अविस्मरणीय क्षणहरूमध्ये एक हो ।

७. २०२१, यूएई/ओमान (भारतमा आयोजना)ः अस्ट्रेलियाको पहिलो च्याम्पियनसिप

कोभिड–१९ महामारीका कारण यूएई र ओमानमा सारिएको २०२१ को विश्वकपमा अस्ट्रेलियाले पहिलो पटक टी–२० विश्वकपको च्याम्पियन बन्ने मौका पायो । फाइनलमा न्युजिल्याण्डलाई ८ विकेटले हराउँदै अस्ट्रेलियाले यो प्रतिष्ठित ट्रफी आफ्नो नाममा पार्‍यो ।

८. २०२२, अस्ट्रेलियाः इंग्ल्यान्डको दोस्रो उपाधि

अस्ट्रेलियामा आयोजित २०२२ को विश्वकपमा इंग्ल्यान्डले पुनः उपाधि कब्जा गर्‍यो । फाइनलमा पाकिस्तानलाई ५ विकेटले हराउँदै इंग्ल्यान्डले आफ्नो दोस्रो टी–२० विश्वकप उपाधि जितेर सीमित ओभरको क्रिकेटमा आफ्नो श्रेष्ठता कायम राख्यो ।

९. २०२४, वेस्ट इन्डिज/अमेरिकाः भारतको दोस्रो विश्वकप र दक्षिण अफ्रिकाको सपना अधुरै

वेस्ट इन्डिज र अमेरिकामा संयुक्त रूपमा आयोजना गरिएको सन् २०२४ को संस्करण भारतले जित्यो । फाइनलमा दक्षिण अफ्रिकालाई ७ रनले पराजित गर्दै भारतले दोस्रो पटक टी–२० विश्वकप उपाधि उचाल्यो । यो जितसँगै दक्षिण अफ्रिकाको पहिलो पटक फाइनल पुगेर इतिहास रच्ने सपना भने अधुरै रह्यो, किनभने उनीहरू फेरि पनि आईसीसी प्रतियोगिताको फाइनलमा चुके ।

• टी–२० विश्वकप इतिहासका कीर्तिमानः ब्याटिङमा विराट कोहली र बलिङमा शाकिबको दबदबा

आईसीसी पुरुष टी–२० विश्वकपको १७ वर्षे इतिहासमा केही यस्ता खेलाडीहरू छन्, जसले आफ्नो ब्याटिङ र बलिङमार्फत विश्व क्रिकेटमा राम्रो छाप छोडेका छन् । सन् २००७ देखि २०२४ सम्म आइपुग्दा ब्याटिङतर्फ भारतका विराट कोहली र बलिङतर्फ बंगलादेशका शाकिब अल हसन शीर्ष स्थानमा देखिएका छन् ।

• कोहली शीर्ष स्थानमा

टी–२० विश्वकपको इतिहासमा ब्याटिङतर्फ भारतीय ब्याट्सम्यान विराट कोहलीको एकल वर्चस्व देखिएको छ । उनले ३५ खेलमा ५८.७२ को औसतका साथ कुल १ हजार २९२ रन बनाउँदै आफूलाई शीर्ष स्थानमा सुरक्षित राखेका छन् । कोहली विश्वकप इतिहासमा दुई पटक (२०१४ र २०१६) ‘प्लेयर अफ द टूर्नामेन्ट’ बन्ने एकमात्र खेलाडी समेत हुन् ।

त्यसैगरी, भारतीय कप्तान रोहित शर्माले पनि ब्याटिङमा सानदार रेकर्ड बनाएका छन् । उनी ४७ भन्दा बढी विश्वकप खेल खेल्ने विश्वकै एकमात्र खेलाडी हुन् र १ हजार २२० रनका साथ सर्वाधिक रन बनाउनेको सूचीमा दोस्रो स्थानमा छन् ।

सर्वाधिक रन बनाउने शीर्ष ५ ब्याट्सम्यान (२००७–२०२४) :

१. विराट कोहली (भारत) : १ हजार २९२ रन (उच्च स्कोरः ८९)

२. रोहित शर्मा (भारत) : १ हजार २२० रन (उच्च स्कोरः ९२)

३. महेला जयवर्धने (श्रीलंका) : १ हजार ०१६ रन (उच्च स्कोरः १००)

४. जोस बटलर (इंग्ल्यान्ड) : १ हजार ०१३ रन (उच्च स्कोरः १०१)

५. डेभिड वार्नर (अस्ट्रेलिया) : ९८४ रन (उच्च स्कोरः ८९)

शाकिबको वर्चस्व र स्पिनरहरूको प्रभाव

बलिङतर्फ बंगलादेशका भेट्रान अलराउन्डर शाकिब अल हसनको दबदबा रहेको छ । सन् २००७ देखि २०२४ सम्मका सबै नौवटा संस्करण खेल्ने थोरै खेलाडीमध्येका एक शाकिब ४७ विकेटका साथ विश्वकप इतिहासकै सफल बलर बनेका छन् ।

बलिङ रेकर्डमा स्पिनरहरूको वर्चस्व स्पष्ट देखिन्छ । पाकिस्तानका शाहिद अफ्रिदी ३९ विकेटका साथ दोस्रो स्थानमा छन् भने श्रीलंकाका तीव्र गतिका बलर लसिथ मलिङ्गा ३८ विकेटका साथ तेस्रो स्थानमा छन् । पछिल्लो समय श्रीलंकाका वानिन्दु हसरंगा र अफगानिस्तानका राशिद खानले कम खेलमै धेरै विकेट लिएर नयाँ चुनौती थपेका छन् ।

सर्वाधिक विकेट लिने शीर्ष ५ खेलाडी (२००७–२०२४)

१. शाकिब अल हसन (बंगलादेश) : ४७ विकेट

२. शाहिद अफ्रिदी (पाकिस्तान) : ३९ विकेट

३. लसिथ मलिङ्गा (श्रीलंका) : ३८ विकेट

४. वानिन्दु हसरंगा (श्रीलंका) : ३७ विकेट

५. राशिद खान (अफगानिस्तान) : ३७ विकेट

समग्रमा यी तथ्यांकहरूले टी–२० विश्वकपको इतिहासमा एसियाली खेलाडीहरूको बलियो पकड देखाउँछन् । ब्याटिङमा कोहली र रोहितको जोडी तथा बलिङमा शाकिब, हसरंगा र राशिदजस्ता स्पिनरहरूले यो छोटो ढाँचाको क्रिकेटलाई थप रोचक बनाएका छन् । आगामी संस्करणहरूमा यी कीर्तिमानहरू तोड्न नयाँ पुस्ताका खेलाडीहरूका लागि ठुलो चुनौती रहने देखिन्छ । विशेष गरी श्रीलंकाका वानिन्दु हसरंगा र अफगानिस्तानका राशिद खानले कम खेलमै धेरै विकेट लिएर आधुनिक क्रिकेटमा स्पिनरको महत्वलाई स्थापित गरेका छन् ।

२०२४ को विशेष संस्करण र उदीयमान शक्ति

२०२४ को विश्वकप केवल भारतको जितका लागि मात्र होइन, साना टोलीहरूको उत्कृष्ट प्रदर्शनका लागि पनि चिनिनेछ । अफगानिस्तानले अस्ट्रेलिया र न्युजिल्याण्डजस्ता ठुलो टोलीलाई हराउँदै सेमिफाइनलसम्मको यात्रा तय गर्नु यो विश्वकपको सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि थियो । 

यहाँ सन् २०२४ को टी–२० विश्वकपका उत्कृष्ट बलिङ प्रदर्शन र कीर्तिमानहरूलाई समेटेर तयार पारिएको समाचार रिपोर्ट प्रस्तुत छः

• २०२४ संस्करणका प्रमुख बलिङ रेकर्डहरूः

अफगानिस्तानका बलर फजलहक फारुकीले १७ विकेट लिँदै एकै संस्करणमा सर्वाधिक विकेटको कीर्तिमान बराबरी गरे । त्यस्तै, भारतका अर्शदीप सिंहले १५ विकेट लिँदै भारतका लागि सर्वाधिक विकेट लिने खेलाडीको रेकर्ड बनाए । यता भारतका जसप्रीत बुमराहले १५ विकेट लिँदै सर्वोत्कृष्ट इकोनोमी र ‘प्लेयर अफ द टुर्नामेन्ट’ बन्न सफल भए ।

समग्रमा, सन् २००७ को पहिलो संस्करणमा सहभागी टोलीहरूको तुलनामा २०२४ सम्म आइपुग्दा सहभागी टोलीको संख्या २० पुगेको छ ।

भारत, इंग्ल्यान्ड र वेस्ट इन्डिजले आफूलाई ‘पावर हाउस’को रूपमा स्थापित गरे पनि अफगानिस्तान र अमेरिका जस्ता टोलीहरूको उदयले भारत र श्रीलंकामा हुने टी–२० विश्वकप अझै प्रतिस्पर्धात्मक हुने निश्चित छ ।