भ्लादिमिर इल्यीच उल्यानोभ ‘लेनिन’ ले एउटा यस्तो क्रान्तिको नेतृत्व गरे, जसले शताब्दीयौँदेखि चल्दै आएको निरङ्कुश शासनलाई उखेलेर फाल्ने काम मात्र गरेन, ‘विश्वको पहिलो समाजवादी राज्य’ स्थापनासमेत गर्‍यो ।

बोल्सेभिक आन्दोलनका नेताका रूपमा उनले मार्क्सवादी सिद्धान्तलाई व्यावहारिक राजनीतिक कर्मसँग जोडिदिए । त्यसैको परिणामस्वरूप उनको प्रभाव मृत्युपश्चात् पनि दशकौँसम्म कायमै रह्यो ।

प्रान्तीय विश्वविद्यालयको विद्यार्थीदेखि निर्वासित जीवन हुँदै प्रखर सिद्धान्तकार तथा अन्ततः राज्यप्रमुखसम्म बन्न पुगेका लेनिनको जीवन सहज र सरल रहेन । उनको जीवनयात्रा दृढ राजनीतिक विश्वास एवं चतुर रणनीतिबाट प्रेरित अविराम सङ्घर्ष र अथक प्रयासको मनमोहक कथाजस्तो छ ।

• बाल्यकाल

लेनिनको जन्म सन् १८७० को अप्रिल २२ मा भोल्गा नदीको तिरमा रहेको सिम्बिस्र्क सहरमा भएको हो । यस सहरको नाम पछि गएर उल्यानोभ्स्क राखियो ।

उनका बुबा इल्या उल्यानोभ सरकारी विद्यालयका निरीक्षकका रूपमा काम गर्थे । ‘जार’ सरकारअन्तर्गत काम गर्नका लागि उनले खानदानी रूपमै कुलीन दर्जा हासिल गरेका थिए । उनकी आमा मारिया अलेक्जान्ड्रोभना ब्ल्याङ्क औसत प्रकारको मिश्रित पारिवारिक पृष्ठभूमिबाट आएकी थिइन् । मारियाको पुर्ख्यौली भने जर्मन र यहुदीसँग जोडिन्थ्यो ।

लेनिनको परिवारले पढाइलेखाइलाई ठूलो महत्त्व दिएको थियो । परिवारका सबै ६ जना बच्चाहरूलाई नै मिहिनेतसाथ पढ्न प्रोत्साहित गरिएको थियो । लेनिनले बाल्यकालमै ल्याटिन र ग्रिकजस्ता शास्त्रीय भाषाहरूमा आफ्नो प्रतिभा प्रस्तुत गरिसकेका थिए ।

सन् १८८७ मा भएको एउटा घटनाले उनीहरूको जीवनमा महत्त्वपूर्ण मोड ल्याइदियो । लेनिनका जेठा दाजु अलेक्जेन्डर उल्यानोभ ‘पिपल्स विल’ नामको क्रान्तिकारी समूहका सदस्य थिए । उनी तत्कालीन जार अलेक्जेन्डर तृतीयको हत्या गर्ने षड्यन्त्रमा भाग लिएको आरोपमा पक्राउ परे र उनलाई मृत्युदण्ड दिइयो ।

दाजुलाई मृत्युदण्ड दिनुभन्दा अघिल्लो वर्ष मात्र उनीहरूका बुबाको मृत्यु भएको थियो । दाजुलाई दिइएको मृत्युदण्डले लेनिनलाई गहिरो भावनात्मक आघात पुर्‍यायो । त्यतिबेला उनी केवल १७ वर्षका थिए । लेनिन बिस्तारै रुसमा कायम रहेको राजतन्त्रको वैधानिकतामाथि प्रश्न उठाउन थाले र विविध प्रकारका धार्मिक विश्वासलाई अस्वीकार गर्न थाले ।

लगत्तै उनी कानुन अध्ययन गर्न काजान विश्वविद्यालयमा भर्ना भए । विद्यार्थीहरूले सञ्चालन गरेको विरोध कार्यक्रममा संलग्न भएको भन्दै उनलाई त्यहाँबाट निष्कासन गरियो । पछि उनलाई सेन्ट पिटर्सबर्ग विश्वविद्यालयमा बाहिरी रूपमै आफ्नो अध्ययन पूरा गर्न अनुमति दिइयो । तर, त्यसपछिका केही वर्षसम्म उनीमाथि प्रहरी निगरानी भने जारी राखियो ।

सन् १८९० को दशकको सुरुवाततिर लेनिनले कानुनको अध्ययन पूरा गरिसकेका थिए । साथै, छोटो समयका लागि कानुनी सहायकका रूपमा कामसमेत गरेका थिए । त्यही समयमा उनले राजनीतिक साहित्य, त्यसमा पनि विशेष गरी कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सका कृतिहरू पढ्न थालेका थिए ।

बिस्तारै उनले आर्थिक सिद्धान्तको अध्ययन गरे । राजनीतिक निबन्धहरू लेख्न थाले । गोप्य समाजवादी समूहहरूसँग आफ्नो सञ्जाल विस्तार गर्न थाले । बिस्तारै उनको रुचि शैक्षिक गतिविधिभन्दा पनि क्रान्तिकारी योजनाहरूतर्फ सर्न थाल्यो ।

• कट्टर राजनीतिक कार्यकर्ता

सन् १८९३ मा सेन्ट पिटर्सबर्गमा बस्न थालेपछि लेनिनको सम्बन्ध मार्क्सवादी बुद्धिजीवीहरूसँग बढ्न थाल्यो । त्यसबेला उनी प्रतिबन्धित छलफल समूहहरूमा सामेल हुन थाले । त्यस्ता छलफलहरूमा प्रायःजसो बुद्धिजीवीहरू सहभागी हुने गर्थे, जहाँ आर्थिक शोषण र निरङ्कुशतामाथि केन्द्रित रहेर बहस हुन्थ्यो ।

बिस्तारै लेनिनले भूमिगत पत्रिकाहरूमा आफ्ना लेख छाप्न थाले र मार्क्सवादी सिद्धान्तमा आधारित राजनीतिक आन्दोलनको वकालत गर्न थाले ।

उनले सन् १८९५ मा श्रमिक मुक्तिका लागि भन्दै सङ्घर्ष सङ्गठनको स्थापना गरे । त्यसको नाम ‘युनियन अफ स्ट्रगल फर द इमान्सिपेसन अफ वर्किङ क्लास’ थियो । उनको लक्ष्य छरिएर रहेका समाजवादी समूहहरूलाई राज्यसत्ताको दमनको सामना गर्न सक्ने क्रान्तिकारी शक्तिमा एकताबद्ध गर्नु थियो ।

उनका राजनीतिक गतिविधि सधैँ गोप्य रहन सम्भव थिएन । सरकारी गुप्तचर प्रहरी ‘ओख्राना’ को ध्यानाकर्षण हुन थालिहाल्यो । आखिर क्रान्तिकारी सङ्गठनमा संलग्न भएको कारण सन् १८९५ को अन्त्यमा उनी गिरफ्तार भए ।

जेलमा एक वर्षभन्दा बढी समय बिताएपछि उनलाई दुर्गम साइबेरियाली गाउँ शुशेन्स्कोयेमा आन्तरिक निर्वासनको सजाय सुनाइयो । त्यहाँ उनी सन् १८९७ देखि सन् १९०० सम्म निर्वासित रहे ।

निर्वासनको अवधिमा उनले क्रान्तिकारी आन्दोलनमै भेट भएकी प्रखर र प्रतिबद्ध मार्क्सवादी नादेज्दा क्रुप्स्कायासँग विवाह गरे । निर्वासनका दौरान पनि उनले लेख तथा सैद्धान्तिक निबन्धहरू लेख्ने काम जारी नै राखे । त्यस समयका उनका रचनाहरूले रुसी समाजवादी आन्दोलनभित्र भविष्यको राजनीतिक बहसको जग बसाल्दै थिए ।

सन् १८९९ मा उनले ‘द डेभलपमेन्ट अफ क्यापिटालिजम इन रसिया’ (रुसमा पुँजीवादको विकास) नामक पुस्तक प्रकाशित गरे । जसमा सामन्ती संरचनाहरूको निरन्तरताको आलोचना गर्दै ग्रामीण क्षेत्रमा पुँजीवादी सम्बन्धहरूले जरा गाडेको तर्क गरिएको थियो । त्यो एउटा महत्त्वपूर्ण आर्थिक कृति थियो ।

निर्वासनको अवधि पूरा गरेपछि लेनिन रुस छाडेर अन्यत्र निस्किए । उनले विदेशबाटै आफ्ना क्रान्तिकारी गतिविधिहरू व्यवस्थित गर्न थाले । सन् १९०० मा उनले पश्चिमी युरोपमा प्रकाशित हुने मार्क्सवादी पत्रिका ‘इस्क्रा’ (द स्पार्क) सुरु गर्न सघाए । साथै, रुसमा क्रान्तिकारी विचारहरू फैलाउन गोप्य रूपमा त्यस्ता अखबारहरू पठाउन थाले ।

‘इस्क्रा’ मार्फत उनले आन्दोलनभित्र व्यापक अनुशासन र केन्द्रीय नेतृत्व हुनुपर्ने धारणा राख्न थाले । उनको त्यो धारणा पार्टी निर्माण र आगामी विकासमा एउटा प्रमुख मुद्दा बन्ने निश्चित थियो ।

• सन् १९१७ भन्दा अगाडि

सन् १९०३ मा रुसी सामाजिक जनवादी श्रम पार्टी (रसियन सोसल डेमोक्र्याटिक लेबर पार्टी) को दोस्रो महाधिवेशन भयो । महाधिवेशन सुरुमा बेल्जियमको राजधानी ब्रसेल्समा भएको थियो भने पछि बैठक लन्डनमा सर्‍यो । महाधिवेशनमा विविध मतहरूबिच तिक्त विभाजन देखियो । लेनिनले बोल्सेभिक समूह गठन गरे, जसले पेसेवर क्रान्तिकारीहरू कठोर रूपमा सङ्गठित हुने खालको पार्टी हुनुपर्ने माग गर्‍यो ।

उनले मेन्सेभिकहरूको अडानलाई अस्वीकार गरे । जुलियस मार्तोभले अगुवाइ गरेको मेन्सेभिक समूहले विस्तारित नेतृत्वसहितको अधिक समावेशी पार्टीको पक्षमा अडान राखेको थियो ।

बोल्सेभिक र मेन्सेभिकबिचको यस्तो विभाजनले आगामी सङ्घर्षका लागि बाटो खोल्यो र क्रान्तिकारी आन्दोलनको सङ्गठनात्मक संरचनालाई पनि नयाँ आकार दियो ।

सन् १९०५ मा रुसमा भएको रक्तपातपूर्ण घटना (जसलाई पछि ‘ब्लडी सन्डे’ भनेर चिनियो) लगत्तै सुरु भएको आन्दोलन बिस्तारै आम हड्ताल र किसान विद्रोहमा परिणत भयो । तर, त्यो आन्दोलन दमनमा परेर असफल भयो । सन् १९०५ को क्रान्तिको असफलताले लेनिनको 'सशस्त्र विद्रोह र केन्द्रीकृत क्रान्तिकारी नेतृत्वको आवश्यकता' माथिको विश्वासलाई अझै पुष्टि गरिदियो ।

सन् १९०५ को क्रान्तिले रुसी संसद् ‘डुमा’ को सिर्जनाजस्ता केही सुधारहरू त ल्यायो, तर लेनिन भने त्यस्ता सुधारले साँच्चिकै परिवर्तन ल्याउन सक्दैनन् भन्ने कुरामा विश्वस्त थिए । क्रान्तिका वर्षहरूमा ‘सेन्ट पिटर्सबर्ग सोभियत’ अर्थात् श्रमिकहरूको नेतृत्वको राजनीतिक सङ्गठनको नयाँ मोडेल छोटो समयका लागि लियोन ट्रोत्स्कीको अध्यक्षतामा चलेको थियो ।

लेनिनले जेनेभा, पेरिसलगायत अन्य सहरहरूमा निर्वासित हुँदा पनि बोल्सेभिकहरूको नेतृत्व गरिनै रहे । त्यस दौरान उनले विभिन्न राजनीतिक कृतिहरू लेखे र अन्य मार्क्सवादी विचारकहरूसँग बहसमा संलग्न भए ।

पहिलो विश्वयुद्धको समयमा लेनिनले जारी युद्धलाई साम्राज्यवादी शक्तिहरूबिचको टकरावका रूपमा तर्क गरे । विश्वयुद्धमा सामेल भएका युरोपेली मुलुकहरूलाई त्यहाँभित्रका समाजवादी दलहरूले समर्थन गरेको विषयलाई लिएर लेनिनले कडा आलोचना गरे ।

सन् १९१६ मा उनको कृति ‘इम्पेरियलिज्मः द हाईएस्ट स्टेज अफ क्यापिटालिजम’ प्रकाशित भयो । जसमा उनले वैश्विक अर्थतन्त्रको विश्लेषण गर्दै औपनिवेशिक विस्तार र एकाधिकारले कसरी युद्ध निम्त्यायो भन्नेबारे विस्तारमा व्याख्या गरेका थिए ।

आफ्नो अडानकै कारण उनलाई धेरै साथी समाजवादीहरूले छाडे र उनी एक्लिँदै गए । तथापि, अन्य देशहरूमा क्रान्तिका लागि समर्थन र वर्गसङ्घर्षको आवश्यकतासम्बन्धी उनको धारणा र सक्रियता थप दृढ हुँदै गयो ।

• फेब्रुअरी क्रान्ति

सन् १९१७ मा पेट्रोग्राडमा फेब्रुअरी क्रान्ति सुरु भयो । खाद्यान्न अभाव तथा विश्वयुद्धमा रुसी सेनाको असफलतालाई लिएर हड्ताल र व्यापक विरोध प्रदर्शनहरू द्रुत गतिमा बढ्न थाले । आन्दोलनकै क्रममा जारले राजीनामा दिए । उदारवादी र मध्यम (मोडरेट) समाजवादी नेताहरूको नेतृत्वमा अस्थायी सरकार बन्यो ।

त्यसैबेला कामदार तथा सैनिकका प्रतिनिधिहरू मिलेर बनेको पेट्रोग्राड सोभियतले पनि आफ्नो अधिकार दाबी गर्न थाल्यो । फलतः देशमा दोहोरो शक्तिकेन्द्रको अवस्था सिर्जना भयो । त्यतिबेला स्विट्जरल्यान्डको जुरिचमा निर्वासनमा रहेका लेनिनले पनि विद्रोहको बारेमा थाहा पाए र तत्कालै रुस फर्किने योजना बनाउन थाले ।

त्यसैबेला जर्मनीलाई रुसमा अस्थिरता बढाएर पूर्वी मोर्चालाई थप अस्थिर पार्दै रुसलाई विश्वयुद्धमा कमजोर पार्नु थियो । त्यही आशामा जर्मनीले लेनिनलाई आफ्नो मुलुक तथा स्विडेनमा सुरक्षा दिएर रुस फर्किने रेलमा यात्रा गर्न सघायो ।

उनी सन् १९१७ को अप्रिल ३ मा पेट्रोग्राडको फिनल्यान्ड स्टेसन आइपुगे । त्यहाँ बोल्सेभिक समर्थकहरू तथा पार्टीका सदस्यहरूको ठूलो भिडले उनलाई स्वागत गर्‍यो ।

रुस पुगेको केही समयपछि नै उनले ‘अप्रिल थेसिस’ प्रस्तुत गरे । थेसिसमा उनले युद्धको अन्त्य, सबै भूमिमा राज्यको नियन्त्रण र सोभियतहरूलाई शक्ति दिनुपर्ने माग गरे । साथै, तत्कालीन समयमा विद्यमान प्रहरी, सेना र कर्मचारीतन्त्रको विघटन हुनुपर्ने मागसमेत राखे ।

त्यस समय बहाल रहेको अस्थायी सरकारलाई बुर्जुवा शासनको निरन्तरताका रूपमा निन्दा गर्दै उनले समाजवादी राज्य स्थापना गर्न दोस्रो क्रान्तिको आवश्यकता औँल्याए । यस्ता कट्टर मागहरूले समाजवादी आन्दोलनलाई विभाजित गरिदिए । तथापि, नयाँ सरकारले रुसको सङ्कट समाधान गर्ने मामिलामा मजदुर, किसान र सैनिकहरूको विश्वास धर्मराउँदै गयो । त्यस्तो पङ्क्तिले लेनिन र उनको पार्टीलाई समर्थन बढाउन थाल्यो ।

• अक्टोबर क्रान्ति

सन् १९१७ को मध्यसम्म पुग्दा बोल्सेभिकहरूले रुसमा बनेका सोभियतहरूमा व्यापक मात्रामा प्रभाव बढाइसकेका थिए । सोभियतहरूमा लेनिनले आह्वान गरेको दोस्रो क्रान्तिप्रतिको समर्थन बढ्दै गएको थियो ।

जुलाई महिनामा अस्थायी सरकारविरुद्ध विद्रोह भयो तर असफल भयो । त्यसपछि गिरफ्तारीबाट बच्न लेनिन फिनल्यान्ड भागे । तर पनि सो अवधिमा उनले चिठी एवं गोप्य बैठकहरूमार्फत पार्टी गतिविधिलाई निर्देशित गर्न भने जारी नै राखे ।

क्रान्तिका लागि धेरै पर्खिंदा प्रतिद्वन्द्वी समूहहरूलाई सत्ता सुरक्षित गर्ने मौका मिल्छ भन्ने कुरामा विश्वस्त हुँदै उनले तत्काल कारबाही थाल्नुपर्ने कुरामा जोड दिए । लगत्तै सन् १९१७ अक्टोबर महिनाको २४ र २५ तारिखमा बोल्सेभिकहरूले पेट्रोग्राडबाट होसियारीसाथ योजनाबद्ध सशस्त्र विद्रोहको थालनी गरे ।

बोल्सेभिकप्रति वफादार ‘रेड गार्ड’ हरू तथा युद्धबाट फर्केका सिपाहीहरूले पुलहरू, सरकारी भवनहरू तथा टेलिग्राफ कार्यालयलाई नियन्त्रणमा लिइहाले । अर्को दिन बिहानसम्म उनीहरूले त्यसबेलाको रुसको शीतकालीन दरबारमा आक्रमण गरिसकेका थिए ।

उनीहरूले केही घण्टामै अस्थायी सरकारका मन्त्रीहरूलाई गिरफ्तार गरे । त्यसबेला अस्थायी सरकारको नेतृत्व अलेक्ज्यान्डर केरेन्स्कीले गरिरहेका थिए । केही समयमै सोभियतहरूको बैठक बसेर शक्ति सोभियतहरूलाई हस्तान्तरण गर्ने कदमको अनुमोदन गर्‍यो । साथै, लेनिनको अध्यक्षतामा जनकमिसार परिषद् अर्थात् ‘सोभनारकोम’ गठन गर्‍यो ।

नयाँ सरकारले शान्ति र भूमि तथा उत्पादनको क्षेत्रमा तत्काल कामदारहरूको नियन्त्रण हुने आदेश जारी गर्‍यो । त्यही घोषणा लगत्तै रुसी समाज रूपान्तरणको कदम सुरु भयो, जसले पछि गएर वैश्विक राजनीतिक व्यवस्थामानै ठूलो हेरफेर ल्यायो ।

• सत्तामा लेनिन

सोभियत सरकारको नेताका रूपमा लेनिनले ठूलो परिवर्तन र उथलपुथलको नेतृत्व गरे । सन् १९१८ को मार्च ३ मा ‘ब्रेस्ट–लिटोभ्स्क’ को सन्धि भयो । सन्धिले पहिलो विश्वयुद्धमा रुसको संलग्नता अन्त्य गरिदियो । त्यसका अलावा युक्रेन, फिनल्यान्ड, पोल्यान्ड तथा बाल्टिक राज्यहरूलगायतका ठूला क्षेत्रहरू रुसले गुमाउनुपर्‍यो । रुसलाई आफ्नो जनसङ्ख्याको लगभग एक तिहाइ, उद्योगको लगभग आधा तथा कोइला खानीहरूको नौ-दशांश भाग क्षति भयो ।

सन्धि व्यापक रूपमा अलोकप्रिय भयो । तथापि, शक्ति सुदृढीकरण तथा क्रान्तिको रक्षाका लागि यस्तो सन्धि गर्नैपर्नेमा लेनिन दृढ विश्वास गर्थे । त्यतिबेला रुस गृहयुद्धमा थियो । लियोन ट्रट्स्कीले सङ्गठित गरेको ‘लाल सेना’ ले ‘श्वेत सेना’ विरुद्धको युद्ध लडेको थियो । श्वेत सेनामा राजतन्त्रवादी, राष्ट्रवादी तथा बेलायत, फ्रान्स, अमेरिका र जापानजस्ता मुलुकका विदेशी हस्तक्षेपकारीहरू सामेल भएका थिए ।

अर्थतन्त्रलाई नियन्त्रण गर्न एवं सेनालाई आपूर्ति कायम राख्न लेनिनले ‘युद्ध साम्यवाद’ (वार कम्युनिज्म) लागू गरे । त्यसअन्तर्गत किसानहरूबाट अन्न लिने, अनिवार्य श्रम गर्नुपर्ने तथा उद्योगमा राज्यको नियन्त्रण हुनेलगायतका व्यवस्था थिए ।

युद्ध साम्यवादको नीतिले भोकमरी, विद्रोह र आर्थिक दुरावस्था निम्त्याउन थाल्यो । यी सबै समस्यासँग जुध्दै बोल्सेभिकहरूले अन्ततः सन् १९२१ सम्ममा गृहयुद्धमा जित हासिल गरे ।

गृहयुद्धले ‘चेका’ नामको बोल्सेभिक गोप्य प्रहरीको नेतृत्वमा राजनीतिक दमनको अभियानलाई पनि जन्म दियो, जसलाई ‘रेड टेरर’ अर्थात् ’लाल आतङ्क’ भन्ने गरिन्छ । त्यसबेला हजारौँ साँच्चिकै अथवा शङ्कास्पद विरोधीहरूलाई जेल हालियो, धेरैलाई मृत्युदण्ड दिइयो । राजनीतिक बहुलवाद हराएर गयो ।

सन् १९१८ को जुलाईमा जार अर्थात् निष्कासित राजाहरूको रोमानोभ परिवारका सबै सदस्यलाई बोल्सेभिक सेनाहरूले मृत्युदण्ड दिए । लाल आतङ्क भने त्यसको हप्ता दिनपछि मात्रै आधिकारिक रूपमा सुरु भएको थियो । मृत्युदण्डलाई राजनीतिक हिंसाको व्यापक अभियानसँग जोडेर हेर्ने गरिएको छ ।

गृहयुद्ध समाप्त भएपछि सन् १९२१ को मार्चमा लेनिनले ‘नयाँ आर्थिक नीति’ (न्यु इकोनोमिक पोलिसी) प्रस्तुत गरेका थिए । यस नीतिले सीमित मात्रामा निजी व्यापार तथा बजारजन्य गतिविधिलाई अनुमति दिएको थियो । त्यस्तो निजी अर्थतन्त्र र खुलापन विशेष गरी कृषि क्षेत्रमा अझै बढी थियो ।

नयाँ आर्थिक नीतिले युद्ध साम्यवादको समयमा अभ्यास भएको जबर्जस्ती अन्न अधिग्रहण गर्ने नीतिलाई निश्चित करले प्रतिस्थापन गर्‍यो । त्यसपछि किसानहरू आफ्नो अतिरिक्त उत्पादन बेच्न पाउने भए । खाद्य उत्पादनमा देखिएको कमी र रुसी समाजमा फैलिँदो अशान्ति बढ्नबाट रोक्न यस्तो प्रावधान लागू गरिएको थियो । तर, त्यस्तो नीतिले कम्युनिस्ट पार्टीभित्र धेरैलाई असन्तुष्ट बनाएको थियो ।

• निधन

सन् १९२२ को मे महिनामा लेनिनलाई लगातार ‘स्ट्रोक’ भयो । त्यसले उनको बोली र क्रियाशीलता दुवैमा गम्भीर असर गर्‍यो ।

स्ट्रोकलगत्तै छोटो समयका लागि उनी राजनीतिक गतिविधिमा फर्किएका थिए । त्यसबेला उनले जोसेफ स्टालिनको बढ्दो प्रभावविरुद्ध खबरदारी गर्ने पत्र तथा मेमोहरू पनि लेखेका थिए । उनको स्वास्थ्य अवस्था झन्-झन् बिग्रिँदै गयो ।

सन् १९२२ को डिसेम्बरदेखि सन् १९२३ को जनवरीबिच लेखिएको आफ्नो बयानमा उनले स्टालिनको आचरणको आलोचना गरेका छन् र उनलाई महासचिव पदबाट हटाउन सिफारिससमेत गरेका छन् । तर, पार्टी नेताहरूले उनको आग्रह उल्लेखित कागजात नै दबाए ।

सन् १९२३ को मार्चसम्म पुग्दा त उनी राज्यको मामिला वा पार्टी नेतृत्वमा सहभागी हुन पूर्ण रूपमा असमर्थ भइसकेका थिए । जीवनका अन्तिम महिनाहरू उनले मस्कोबाहिर रहेको गाउँ गोर्कीमा बिताएका थिए । त्यहाँ उनी आफ्नी श्रीमती क्रुप्स्काया तथा डाक्टरहरूको हेरचाहमा बसेका थिए ।

सन् १९२४ को २१ जनवरीमा ५३ वर्षको उमेरमा लेनिनको निधन भयो । उनको निधनको खबरले सङ्घभरि व्यापक शोकको माहोल बनायो । सोभियत सरकारले उनको मृत शरीरको संरक्षण गर्ने निर्णय गर्‍यो र त्यसका लागि उनको शवलाई ‘रेड स्क्वायर’मा विशेष रूपमा बनाइएको समाधिस्थलमा राखियो ।

लगत्तै सन् १९२४ को २६ जनवरीमा उनको सम्मानमा पेट्रोग्राड सहरको नाम फेरेर आधिकारिक रूपमै लेनिनग्राड राखियो ।

लेनिनको निधनपश्चात् उनका कृतिहरू तथा उनको छविको दुरुपयोग हुन थाल्यो । लेनिनको मूल दृष्टिकोणभन्दा भिन्न नीति र कार्यक्रमहरूको औचित्य पुष्टि गर्न पनि उनका रचनाहरूको प्रयोग हुन थाल्यो । लेनिनको नाम एक प्रकारको राजनीतिक प्रतीक बन्न पुग्यो ।

घटनाक्रमहरूमा यी तमाम नागबेली मोडहरूका बाबजुद आज पनि लेनिनलाई संसारले सम्झिरहेको छ । उनले नेतृत्व गरेको क्रान्तिले पुरानो व्यवस्था उल्ट्याइदिएको थियो । साथै, रुस मात्रै नभएर विश्वभर २०औँ शताब्दीलाई नै प्रभाव पार्ने नयाँ राजनीतिक मोडेल सिर्जना गरेको थियो ।

(हिस्टोरी स्किल्सबाट)