काठमाडौँ । काठमाडौँको शान्तिनगर सुकुमबासी बस्ती अहिले पहिले जस्तो छैन। केही समयअघिसम्म टिनका छाना, बाँसका टहरा, साँघुरा गल्ली र मानिसहरूको भीडले भरिएको त्यो ठाउँ अहिले खाली देखिन्छ। कतै भत्किएका बाँसका टुक्रा छन्, कतै च्यातिएका त्रिपाल, कतै पुराना कपडा र भाँडाकुँडा। 

त्यही बस्तीबाट विस्थापित भएका ६४ वर्षीय लालबहादुर लिम्बू आफ्नो परिवार सहित बनेपास्थित सुकुम्बासी होल्डिङ सेन्टरमा बस्दै आएका छन् । उनको अनुहारमा थकान छ, आँखामा पीडा, तर स्वरमा अझै हार नमानेको अडान सुनिन्छ।

“हामी सुकुमबासी हौँ, तर मान्छे पनि हौँ,” उनी बिस्तारै भन्छन्। लालबहादुरको जीवन कुनै साधारण कथा होइन। त्यो संघर्ष, अभाव, प्रेम र आशाको लामो यात्रा हो।

पूर्व सुनसरी जिल्लाबाट उनी २०४७ सालतिर पोखरा पुगेका थिए। गाउँमा कामको अभाव थियो, परिवार पाल्न कठिन हुँदै गएको थियो। त्यसैले नयाँ जीवनको खोजीमा उनी पोखरा लागे। त्यहाँ उनले करिब दश वर्ष बिताए। त्यो समय उनले कुलीको काम गरे। भारी बोक्ने, बजारमा सामान ओसार्ने, दिनभर पसिना बगाउने काम। कहिलेकाहीँ भने उनी पर्खालमा चित्र पनि बनाउँथे। कला उनको मनभित्र लुकेको अर्को संसार थियो, तर पेट पाल्न पहिला श्रम चाहिन्थ्यो।

२०५७ सालमा उनी काठमाडौँ आए। राजधानीले धेरैलाई सपना देखाउँछ, तर सबैलाई ठाउँ दिँदैन। उनी शान्तिनगर सुकुमबासी बस्तीमा पुगे। त्यहाँ बाँसको सानो टहरा बनाए। पानी चुहिने, हावा छिर्ने, साँघुरो कोठा। तर त्यही कोठा उनको परिवारको संसार बन्यो।

उनीसँगै थिइन् उनकी श्रीमती सङ्गीता लिम्बू। सबैले “थापा सारु मगर” भनेर चिन्ने सङ्गीता उमेरले उनीभन्दा निकै कान्छी भए पनि जीवनको दुःख र संघर्ष बराबरी बाँडेकी थिइन्। उनीहरूका दुई सन्तान भए—छोरी नाइमा लिम्बू र छोरा सुशील कुमार लिम्बू।

सुशील अहिले १९ वर्षका छन्। बनेश्वरको एउटा कलेजमा पढ्छन्न्। तर उनी बाबुआमासँग बस्दैनन्। सुकुमबासी बस्तीमा पढ्न उपयुक्त वातावरण नभएकाले उनी आफ्नी ठूलीआमासँग बसेर पढिरहेका छन्। परिवारको सपना छ—सुशीलले राम्रो पढोस्, जीवन बदलोस्।

तर यो परिवारको सबैभन्दा गहिरो कथा नाइमासँग जोडिएको छ। नाइमा जन्मिएदेखि नै बिरामी थिइन्। उनी हिँड्न सक्दिनथिन्। बोल्न पनि सक्दिनथिन्। डाक्टरहरूले उनको शरीरमा मुख्य हड्डीको विकास नभएको बताए। रोगको नाम थियो “आर्टेजिज्म”। त्यो खबरले लालबहादुर र सङ्गीताको संसार हल्लियो। तर लालबहादुर हार मानेनन्।

उनले आफ्नै सानो कोठाभित्र एउटा खाल्डो खने। त्यो खाल्डो कुनै खेल्ने ठाउँ थिएन, त्यो एउटा बाबुको आशा थियो। उनी नाइमालाई घण्टौं त्यहाँ राख्थे ताकि शरीरले सन्तुलन सिक्न सकोस्। पछि उनले एउटा वाकर किने। दिनहुँ छोरीलाई समातेर हिँड्न सिकाउन थाले।

त्यो संघर्ष एक–दुई दिनको थिएन। चार वर्षसम्म लगातार उनीहरूले यही प्रयास गरे। कुलीको काम गरेर कमाएको थोरै पैसाले पोसिलो खाना जुटाए। आफैँ भोकै बसे पनि छोरीलाई राम्रो खाना खुवाए। बिहानदेखि बेलुकासम्म काम गरेर थाकेको शरीर लिएर फर्किएका लालबहादुर फेरि छोरीलाई हिँडाउने अभ्यास गराउँथे।

चार वर्षपछि एउटा दिन आयो, जुन दिन उनीहरूको जीवन बदलियो। नाइमाले पहिलोपटक आफैँ पाइला चालिन्।

सानो कदम थियो त्यो, तर लालबहादुरका लागि संसारकै ठुलो जीत। नाइमा अझै बोल्न सक्दिनन्, तर उनका आँखाले बुबाको माया, संघर्ष र विश्वास सबै व्यक्त गर्छन्।

समय बित्दै गयो। सङ्घर्षबिच पनि परिवारले बाँच्ने आशा छोडेन। २०७९ सालमा लालबहादुरले शान्तिनगरमा बसोबासका लागि आवश्यक कागजी प्रक्रिया पूरा गरे। अब सायद जीवन अलि सुरक्षित होला भन्ने लागेको थियो। तर २०८३ साल वैशाख १२ गते बिहान शान्तिनगरमा डोजर आयो।

त्यो दिन बस्तीभर रुवाबासी थियो। मानिसहरू हतार–हतार सामान बोकेर भागिरहेका थिए। कतै बच्चा रोइरहेका थिए, कतै वृद्धहरू चिच्याइरहेका थिए। डोजरले बाँसका घरहरू एकपछि अर्को गर्दै भत्काउँदै गयो। वर्षौंको दुःखले बनाएका घर केही मिनेटमै माटो भए।

लालबहादुर चुपचाप उभिएर त्यो दृश्य हेरिरहेका थिए। सबैभन्दा पीडादायी कुरा के थियो भने, बस्ती खाली गर्न उनीहरूलाई तीन दिनअघि मात्र सूचना दिइएको थियो।

“हामीलाई कम्तीमा ३५ दिनको समय दिएको भए, आफैँ सफा गरेर, अर्को ठाउँ खोजेर बिस्तारै सर्थ्यौँ,” उनी भक्कानिँदै भन्छन्। “तीन दिनमा कहाँ जाने ? कसरी जाने ? मेरी छोरी चार वर्षमा हिँड्न सिकेकी हो, उसलाई तीन दिनमा कहाँ लैजाने ?” उनको प्रश्नको उत्तर कसैसँग छैन।

अहिले पनि लालबहादुर र सङ्गीता स्थायी घरविहीन छन्। जग्गा छैन, सुरक्षित आश्रय छैन। तर उनीहरू अझै बाँचेका छन्। किनकि उनीहरूलाई जीवनले धेरै पटक ढाले पनि उठ्न सिकाएको छ।

नाइमा अहिले बुबाकै छेउमा उभिन्छिन्। उनी बोल्दिनन्, तर उनको मौन उपस्थिति नै एउटा गहिरो कथा हो। त्यो कथा एउटा बाबुको अथक संघर्षको कथा हो। एउटा आमाको सहनशीलताको कथा हो। एउटा परिवारको कथा हो, जसले अभावमा पनि आशा छोडेन।

शान्तिनगरको धूलोमाथि उभिएका लालबहादुर फेरि एकपटक आकाशतिर हेर्छन्। सायद उनी अझै पनि कुनै सुरक्षित घरको सपना देखिरहेका छन्।