‘गंगा जमना’ निर्माताका रूपमा दिलीप कुमारको पहिलो फिल्म थियो, तर यो फिल्म बनाएपछि उनको अनुभव यति खराब भयो कि उनले फेरि फिल्म बनाउन कान समाते । त्यतिबेला बिवी केसकर सूचना तथा प्रसारण मन्त्री थिइन् । उनको मातहतमा रहेको सेन्सर बोर्डमा चलचित्र ‘गंगा जमना’ देखाउँदा २ सय ५० कट गर्न सिफारिस गरेको थियो ।

फिल्ममा अत्यधिक अश्लीलता र हिंसा देखाइएको बताइयो । दिलीप कुमारले सेन्सर बोर्डलाई लाखौं स्पष्टीकरण दिए तर उनीहरु आफ्नो निर्णय बदल्न तयार भएनन् । उनले सेन्सर बोर्डलाई १२० पृष्ठको ज्ञापनपत्र पनि दिए तर उनीहरुले त्यो हेर्नसमेत आवश्यक ठानेनन् ।

मेघनाद देसाईले दिलीप कुमारको जीवनीमा लेख्छन्, ‘सेन्सर बोर्डले फिल्मको मृत्युको दृश्यमा आपत्ति जनाएको थियो जसमा एक चोरलाई महात्मा गान्धीले नाथुराम गोडसेबाट गोली खाएपछि भनेका अन्तिम शब्दहरू भनिरहेको देखाइएको थियो । जब कुनै विकल्प थिएन भने, उनले प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको सहयोग लिने निर्णय गरे ।’

केसकरलाई नेहरू मन्त्रिपरिषद्बाट हटाइयो

उनकी छोरी इन्दिरा गान्धीले नेहरूसँग दिलीप कुमारको १५ मिनेटको भेटको व्यवस्था गरिन् । यस भेटमा दिलीप कुमारले नेहरूलाई आफ्नो समस्या मात्रै सुनाएनन् सेन्सर बोर्डको सम्पूर्ण कार्यप्रणालीमा पनि धेरै प्रश्न उठाए ।

उनले नेहरूलाई सेन्सर बोर्डले तानाशाहको रूपमा काम गरिरहेको  र उनीहरु आफ्नो विचार विपरीत कुनै पनि तर्क सुन्न तयार नभएको पनि बताए ।

नेहरूसँग १५ मिनेटसम्मको हुने भनिएको भेटघाट डेढ घण्टासम्म चल्यो । नेहरूको हस्तक्षेपले सेन्सर बोर्डले फिल्म पास गर्यो । त्यसको केही समयपछि बिवी केसकरलाई मन्त्रिपरिषद्बाट हटाइयो र उनको राजनीतिक करियर समाप्त भयो ।

केसकरले सामान्य जनतालाई शास्त्रीय संगीतमा परिचिय गराएको र अल इन्डिया रेडियोमा सङ्गीतको अखिल भारतीय कन्सर्ट सुरु गरेको भनेर अत्यधिक प्रशंसा गरिएको थियो तर त्यहि केसकरले आकाशवाणीमा फिल्म सङ्गीत र क्रिकेट कमेन्ट्रीमा प्रतिबन्ध लगाएका थिए । उनी हट्ने बित्तिकै यी प्रतिबन्ध पनि हटाइए ।

‘मदर इन्डिया’ को जवाफ थियो ‘गंगा जमना’

वास्तवमा दिलीप कुमार महबूब खानले आफ्नो भाइ नासिर खानलाई राजेन्द्र कुमारले आफ्नो फिल्म ‘मदर इन्डिया’ मा गरेको भूमिका दिन चाहेका थिए । नासिर खानले केही पाकिस्तानी फिल्ममा हात हालेर बम्बईमा आफ्नो करियर सुरु गर्न खोजिरहेका थिए ।

महबूब खानले दिलीप कुमारको यो अनुरोधलाई अस्वीकार गरे र यसले उनीहरूको सम्बन्धलाई चिसो बनायो । पहिलो पटक दिलीप कुमारको दिमागमा ‘गंगा जमना’ बनाउने आइडिया आयो । अन्तिममा, दिलीप कुमारले आफ्नै फिल्म ‘गंगा जमना’ मा आफ्ना भाइ नासिर खानलाई ठूलो भूमिका दिए ।

त्रिनेत्र र अंशुला बाजपेयीले दिलीप कुमारको जीवनी ‘दिलीप कुमार पियरलेस आइकन इन्स्पायरिङ जेनेरेसन’ मा लेख्छन्, ‘दिलीप कुमारले हामीलाई ‘गंगा जमना’ बनाउने प्रेरणा पुरानो वालेस बेरी वेस्टर्नबाट पाएको बताए ।’

यो फिल्मको अन्त्यमा पिता आफ्नै छोरालाई मार्न बाध्य हुन्छन् । ‘गंगा जमना’ मा बाबु र छोराको साटो कान्छो र जेठो दाजुभाइलाई देखाइएको छ, जसमा नासिर खानले असल भाइ (पुलिस इन्स्पेक्टर) र दिलिप कुमारले एक खराब भाइ (डाकू) को भूमिका निभाएका छन् । फिल्म ‘गंगा जमना’ महबूब खानको फिल्म ‘मदर इन्डिया’ को जवाफ थियो भन्ने कथा चर्चित छ ।

शापूरजी मिस्त्रीले दिलीप कुमारलाई खाली दिए

प्रसिद्ध उद्योगपति शापूरजी मिस्त्री र पल्लोनजी मिस्त्रीले आफ्नो पैसा ‘गंगा जमना’ मा लगानी गरेका थिए ।

त्रिनेत्रा र अंशुला बाजपेयी लेख्छन्, ‘फिल्म बन्नु अघि शापुरजीले दिलीप कुमारलाई दुईवटा चेक बुक दिए । उनले  भने, ‘एउटा चेक बुक फिल्म निर्माणसँग सम्बन्धित खर्चका लागि हो र अर्को चेक बुक फिल्ममा तपाईंको पारिश्रमिकको लागि हो । यसको हरेक चेकमा तपाईंले जति चाहनुहुन्छ त्यति रकम लेख्न सक्नुहुन्छ ।’’

‘यी सबै चेक खाली छन् र हरेकमा मेरो हस्ताक्षर छ । जब फिल्म रिलिज भयो र सुपरहिट बन्यो दिलिप कुमारले शापुरजी लाई उनले दिएको दुबै चेकबुक फिर्ता दिए । उनले निर्माणको कामका लागि दिइएको पहिलो चेकबुकबाट केही चेकमात्रै प्रयोग गरिएको थियो र अर्को चेकलाई चलाइएकै थिएन । यो देखेपछि शापुरजी भावुक भए र उनले दिलिप कुमारलाई अँगालो हाले ।’

दिलीपका भाइले उनले डाँका​को भूमिका निभाउन् भन्ने चाहेका थिएनन्

दिलीप कुमारले आफ्नो आत्मकथा ‘द सब्सटेन्स एन्ड द स्याडो – एन अटोबायोग्राफी’ मा लेखेका छन्, ‘शापुरजीले मबाट ‘गंगा जमना’ को कथा सुनेपछि उनले फिल्मको सफलतामा कुनै शङ्का नभएको तर मेरो भाइ नासिरले भने मैले डाकूको भूमिका निभाउने विचार राम्रो नभएको विश्वास गरे ।’

‘मैले दुष्ट जग्गाधनीसँग बदला लिन डाँकाको संगत गरेको कुरा दर्शकलाई मन नपर्ने कुरामा उनले जोड दिए । म यो फिल्म मेरो भाइ नासिरको पुनरागमनको लागि बनाइरहेको थिएँ । उनले मलाई पटक–पटक यो भूमिका आफ्नो लागि लेखेर गल्ती गरिरहेको बताए तर मैले आफ्नो स्क्रिप्ट परिवर्तन गरिनँ,’ उनले लेखेका छन् ।

यस फिल्मको सफलतामा शापूरजी पूर्णतया ढुक्क भएकाले मैले फिल्ममा डाँकुको भूमिका निर्वाह गर्ने निर्णय गरेँ । जब यो फिल्म अन्ततः रिलिज भयो, यो फिल्म हेर्न दर्शकहरूको  ओइरो लाग्यो ।’