हरियो डाँडामाथि हलो जोत्ने साथी
हो हो माले हो हो, हो हो तारे हो हो 

जनकविकेशरी धर्मराज थापाको यो गीत नसुन्ने सायदै होलान् । वर्षौं पहिले बनेको यो गीत हरेक असारमा यदाकता भए पनि सुनिन्छ । 

सदबहार यो गीतभित्र असारको मर्म लुकेको छ । यो मात्र होइन, ‘रिमिमा झिमी पानी है पर्‍यो असारे मासैमा’ र ‘सिमसिमे पानी परेको वेला केही छैन ओत लाग्ने’ जस्ता असारका मर्ममा तयार भएर गुञ्जँदै आएका थुप्रै गीत छन् । 

कृषिप्रधान हाम्रो देशमा असारलाई कृषि सुरुवातको महिना मानिन्छ । ‘मानो खाएर मुरी उब्जाउने’ महिनाको रूपमा परिचित असारमा नाचगानसहित रमाएर काम गरियो भने उब्जनी प्रसस्तै हुने आम विश्वास छ । गीतका शैली भने ठाउँअनुसार फरक–फरक छन् । 

तर पछिल्लो समय असारका गीतसंगीत हराउन थालेका छन् । यदाकदा सुनिन थालेका छन्, तर अधिकांश ठाउँहरूमा यस्ता गीत बज्न छाडेका छन् । र नयाँ गीतहरू पनि बन्न छाडेका छन् । पछिल्लो समय संगीतको बजार फस्टाएको समय यस्ता गीतसंगीत झन् धेरै बन्नुपर्ने हो । तर बन्न सकिरहेको छैन । 

किन बन्न छाडे असारे गीत ?

आजभोलि गाउँबस्ती खाली र उजाड हुन थालेका छन् । र जनशक्ति नहुँदा खेतबारीहरू पनि बाँझै राख्न थालेका छन् । यस्तो अवस्थामा असारे भाका बोकेका लोकसंस्कृति झल्काउने गीतहरू हराउँदै जान थालेकोमा वरिष्ठ लोकगायक तथा संगीतकार नारायण रायमाझी चिन्ता व्यक्त गर्छन् । 

‘अब ट्याक्टरले जोत्ने, मेसिनले रोप्ने, मेसिनले काट्ने जमाना आयो । गाउँमा पनि गोरु पाल्नै छाडिसके,’ रायमाझी भन्छन्, ‘पहिलेजस्तो हली बाउसे रोपारे खेताला हुँदैनन् ।’ साथै कलाकारले व्यावसायिक गीतसंगीतमा जोड दिँदा पनि यस्ता गीतहरू बन्न नसकेका उनको बुझाइ छ । 

पहिल्यैदेखि असारे गीतसंगीतलाई प्राथामिकतामा राख्दै आएका रायमाझीले गत वर्ष ‘आलीको छेउमा’ बोलको गीत ल्याएका थिए । यो वर्ष भने विभिन्न कामको व्यस्तताले गीत ल्याउन नससकेको उनको भनाइ थियो । 

गायक तथा संगीतकार शिशिर योगी असारे गीत ‘सिजनेबल’ भएकाले कलाकारहरू लगानी गर्न डराउने तर्क गर्छन् । ‘सिजनेबल गीत सधैँ सुन्न पनि मिल्दैन,’ योगी भन्छन्, ‘खर्च अन्य गीतजस्तै हो । लगानी उठ्ने चान्स कमै हुन्छ ।’ 

गीतसंगीत व्यावसायिक बन्न थालेकाले पनि असारे गीत हराउन पुगेको योगीको पनि तर्क छ । 

संस्कृतिसँग जोडिएका अन्य गीत पनि हराउन थाले

असारे गीत मात्र होइन, नेपालमा थुप्रै चाडपर्वका गीत छन् । जो विस्तारै हराउँदै जान थालेका छन् । यसलाई जोगाउनु स्रष्टाहरूको दायित्व हो । तर स्रष्टाहरू बचाउने दायित्व राज्यले नलिएसम्म यस्ता खालका गीतसंगीत जोगाउन गाह्रो पर्ने गायक योगी बताउँछन् ।

‘स्रष्टालाई बचाइदिनुपर्छ भन्ने दायित्व राज्यको छैन । कुरा त्यहाँ छ । स्रष्टा कुन अवस्थामा कसरी बाँचेका छन् भन्ने राज्यलाई मतलब नै छैन,’ उनी भन्छन्, ‘एउटा स्रष्टालाई पेट पाल्न र परिवार पाल्न व्यवसायमा जोड दिनुपर्छ भने यस्तोमा लगानी किन गर्छ ? संस्कृति संस्कारतिर कसरी धान्न सक्छ ?’ 

स्रष्टाहरूमा यस्ता गीतहरू बनाउनुपर्छ भन्ने चेत भए पनि आफूहरूको पनि बाध्यता रहेको उनले गुनासो गरे । यस्तै गीतकार लोकराज अधिकारी पनि गीतमा व्यावसायिकता हाबी हुँदै गएकाले असारे गीत बन्न छाडेको बताउँछन् । ‘सबैभन्दा पहिलो कुरा त अहिले गीतसंगीत कल्चरभन्दा पनि व्यावसायिक बढी बन्न थाले,’ अधिकारी भन्छन्, ‘यहाँ पहिले कसरी कमाउने भन्नेमै सबैको जोड हुन थाल्यो । बिस्तार बिस्तारै संस्कृति पर्वका गीतहरू कम बन्न थाले ।’ 

असार संस्कृतिलाई पुस्तान्तरण गर्न नसक्नु पनि यस्ता गीत हराउनुको कारण भएको उनको ठम्याइ छ । अधिकारी थप्छन् ‘राज्यले पनि यसलाई संरक्षण गर्नुपर्छ, पुस्तान्तरण गर्नुपर्छ भन्नेतिर लागेन ।’
गायक तथा संगीतकार चिरिञ्जीवी भण्डारीको पनि यस्तै तर्क छ । ‘व्यवसायिक नभए पनि फाट्टफुट्ट बनिरहेका थिए,’ भण्डारी थप्छन्, ‘त्यसमा पनि विकृति छाउन थाल्यो । युवायुवतीले असारको गीत बजाएर जथाभावी हिलो छ्यापेर विकृत बनाउन थाले ।’ 

वर्षाैँदेखि चलिआएको परम्परा हराउँदै जान थालेकाले पनि नयाँ गीत बन्न नसकोका उनको बुझाइ थियो । 

कला संस्कृतिप्रति नयाँ पुस्तामा चेत हुन छाड्नु पनि अर्को कारण भएको बताए । ‘त्यस्ता कार्यक्रमहरू पनि हुन छोडे । जुन भाकाहरू पहिला गाइन्थ्यो, ती लोप हुँदै गए ।’ गीतकार नेत्र अर्याल पनि लगानीकै कारण असारे गीत बन्न छाडेको बताउँछन् । ‘म गीत लेख्छु । गीत लेख्न लगाउनेले असारे गीत लेख्नुपर्यो भन्दैनन् । उनीहरू यस्ता गीतमा व्यावसायिकता देख्दैनन्,’ अर्याल थप्छन्, ‘आफै बनाउन फुर्सद, लगानीजस्ता धेरै कुरा आउछ ।’ 

के हो असारे गीत ?

रोपाइको वेला खेतको गह्रा, आलीमा घन्किने गीत हो– असारे गीत । जसलाई कतै कतै ‘बाली गीत’ पनि भनिन्छ । असारे गीतलाई पूर्वी भेगमा ‘रसिया’, पश्चिमाञ्चलतिर ‘काँठेभाका’ समेत भनिन्छ । थारू समुदायले रोपाइँका वेला गाइने गीतलाई ‘सजना’ भन्ने गर्छ । यसरी देशको भौगोलिक विविधताअनुसार फरक–फरक तरिकाले असारे गीतलाई चिनिन्छ । ठाउँअनुसार असारे गीतका भाका पनि फरक छन् । तर जहाँ जे भने पनि यो खेतबारीकै गीत हो । 

कतिपयले यस्ता विषयमा मायाप्रेम समेत मिसाउँछन् । रोपाइमा थाकेका बाउसे र रोपाहारहरू एकअर्कामा हिलो छ्यापाछ्याप गरी असारे गीत गाउँदै दुःख कष्ट बिर्सन खोज्छन् । जसले थकाइ बिर्साउँदै आनन्द दिन्छ । खेतका गह्रा, खोलानाला र झरीसँगै असारे भाका खुल्छ । गीतले थकित वातावरणलाई आनन्ददायी र रोचक बनाइदिन्छ ।

असारे गीतमा खेतीबाली, हिलो, रोपाहार, बाउसे, हलोजुवा, गोरुका अलावा मौसमलगायत विषय बढी प्रयोग हुन्छन् । कतिपय गीतमा भने व्यंग्य पनि मिसाइएको हुन्छ ।