तपाईंले कुनै न कुनै बेला घाँटी दुख्ने वा खसखस हुने अनुभव पक्कै गर्नुभएको होला। धेरै पटक यसले गर्दा केही निल्न गाह्रो हुन्छ र बोल्न समेत मुस्किल पर्छ। 

प्रायः हामी यसलाई सामान्य खसखस ठानेर बेवास्ता गर्छौँ। तर कतिपय अवस्थामा यसको पछाडि ‘टन्सिलाइटिस’ को समस्या हुन सक्छ।

टन्सिल हाम्रो शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली (इम्युन सिस्टम) को एक महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। यसले बाहिरबाट आउने ब्याक्टेरिया र भाइरसलाई रोक्ने काम गर्छ। तर जब टन्सिलमै सङ्क्रमण हुन्छ, तब सुन्निने र दुख्ने जस्ता समस्या सुरु हुन्छन्। यसैलाई टन्सिलाइटिस भनिन्छ।

यदि समयमै उपचार भएन भने टन्सिलाइटिसले गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ। तथापि, सही जानकारी र समयमै सही कदम चाल्दा यसबाट चाँडै राहत पाउन सकिन्छ।

टन्सिल के हो ?

टन्सिल घाँटीको पछाडि दुवै छेउमा हुने दुई साना नरम तन्तु हुन्। यी हाम्रो शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीका हिस्सा हुन्। 

यिनको मुख्य काम मुख र नाकको बाटो भएर शरीरमा प्रवेश गर्ने ब्याक्टेरिया र भाइरसलाई रोक्नु हो। टन्सिलले सङ्क्रमणसँग लड्न शरीरलाई मद्दत गर्छन् र हामीलाई बिरामी हुनबाट बचाउँछन्।

टन्सिलाइटिस के हो?

टन्सिलाइटिस त्यो अवस्था हो, जब टन्सिलमा सङ्क्रमण हुन्छ। यसका कारण टन्सिल सुन्निन्छ र रातो हुन्छ। साथै दुखाइ पनि हुन्छ।

टन्सिलाइटिस हुँदा घाँटीमा कडा खसखस हुने, निल्न गाह्रो हुने र ज्वरो आउन सक्छ। कहिलेकाहीँ टन्सिलमा सेतो दाग पनि देखिन्छ। यो समस्या भाइरस वा ब्याक्टेरिया दुवैका कारण हुन सक्छ।

टन्सिलमा भाइरस वा ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमण हुँदा यो समस्या देखिन्छ। धेरैजसो मामिलामा रुघाखोकी वा फ्लु जस्ता भाइरल इन्फेक्सन यसको कारण हुन्छन्। केही मामिलामा यो ‘ग्रुप-ए स्ट्रेप्टोकोकस’ ब्याक्टेरिया (सामान्यतया घाँटी र छालामा पाइने ब्याक्टेरिया) का कारण हुन्छ। यो ब्याक्टेरिया अक्सर संक्रमित व्यक्तिको सम्पर्कमा आउँदा फैलिन्छ।

यसका लक्षणहरू के-के हुन्?

टन्सिलाइटिस हुँदा घाँटी र टन्सिलसँग सम्बन्धित केही समस्याहरू देखिन्छन्, जसले हाम्रो दैनिक जीवनलाई प्रभावित गर्छन्।

टन्सिलाइटिसका प्रमुख लक्षण

• घाँटीमा तीव्र दुखाइ / खसखस

• निल्दा दुखाइ /अप्ठ्यारो हुनु

• टन्सिल सुन्निने/रातो हुने

• टन्सिलमा सेतो दाग देखिनु

• ज्वरो आउनु

• घाँटीको वरिपरि सुन्निने

• आवाज भारी हुनु

• थकान/कमजोरी महसुस हुनु

• बच्चाहरूमा पेट दुख्ने/बान्ता हुने

के टन्सिलाइटिस एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्न सक्छ?

हो, टन्सिलाइटिस गराउने भाइरस र ब्याक्टेरिया धेरै संक्रामक हुन्छन्। यी धेरै तरिकाले फैलिन सक्छन्:

• बिरामी व्यक्तिको सम्पर्कबाट

• खोक्दा वा हाछ्युँ गर्दा

• नजिक बस्दा

• चुम्बन गर्दा

• खाना / पेय पदार्थ जुठो खाँदा

• सामानहरू साझा गर्दा

• फोहोर हातले नाक/मुख छुँदा

टन्सिलाइटिस धेरैजसो बालबालिका र किशोरकिशोरीहरूमा हुन्छ। यसबाहेक स्कुल-अफिस जाने वा भिडभाड भएको ठाउँमा बस्ने मानिसहरू पनि यसबाट प्रभावित हुन्छन्, किनकि यहाँ सङ्क्रमण छिटो फैलिन्छ। पहिलेदेखि बिरामी वा कमजोर रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता भएका मानिसहरूमा यसको जोखिम बढी हुन्छ।

यसलाई बेवास्ता गर्दा धेरै समस्याको जोखिम हुन सक्छ। टन्सिलको वरिपरि पीप जम्न सक्छ, जसले गर्दा फोका बन्छ र मुख खोल्न वा निल्न तीव्र दुखाइ हुन्छ। यसका अलावा श्वास फेर्न गाह्रो हुने र निद्रामा घुर्ने समस्या हुन सक्छ। बारम्बार समस्या हुँदा टन्सिलमा ‘स्टोन’ (पथरी) बन्न सक्छ।

यदि टन्सिलाइटिसको कारण ब्याक्टेरियल इन्फेक्सन हो र समयमै उपचार गरिएन भने सङ्क्रमण शरीरका अन्य अंगसम्म पनि पुग्न सक्छ। जस्तै– जोर्नी दुख्ने र सुन्निने, मिर्गौला सुन्निने र स्कार्लेट फिभरजस्ता गम्भीर अवस्थाहरू आउन सक्छन्।

टन्सिलाइटिसको घरेलु उपचार

डाक्टरको सल्लाहका साथसाथै केही घरेलु उपायले लक्षणहरू कम गर्न मद्दत गर्छन्:

• मनतातो पानीमा नुन राखेर कुल्ला गर्ने।

• दिनमा १-२ पटक बाफ लिने।

• अदुवा पानीले कुल्ला गर्ने।

• मनतातो पानी / काँढा / सुप पिउने।

• मह र अदुवाको रस लिने।

• अदुवा राखेको तातो चिया पिउने।

कसरी बच्ने ?

टन्सिलाइटिसबाट पूर्ण रूपमा बच्न गाह्रो छ, किनकि यो निकै संक्रामक हुन्छ। तर, सही सरसफाइ र केही सावधानी अपनाएर यसको खतरालाई धेरै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ।

• सरसफाइ कायम राख्ने।

• फोहोर हातले मुख र नाक नछुने।

• बिरामी मानिसहरूबाट टाढा रहने।

• खोक्दा-हाच्छ्युँ गर्दा मुख छोप्ने।

• अरूको सामान प्रयोग नगर्ने।

• हरेक ३ महिनामा टुथब्रस फेर्ने।

• खाना जुठो साझा गरेर नखाने ।

• फ्रिजको धेरै चिसो खाना नखाने।

• जंक फुड र बासी खाना नखाने।

• सधैँ पोसिलो आहार लिने।

• ७-८ घण्टा राम्ररी सुत्ने।

• धूम्रपान बिल्कुल नगर्ने।

टन्सिलाइटिस पत्ता लगाउन कुन जाँच गरिन्छ?

यसका लागि डाक्टरले सबैभन्दा पहिले घाँटीको जाँच गर्छन् र लक्षणहरूका बारेमा सोध्छन्। सङ्क्रमण भाइरल हो वा ब्याक्टेरियल भन्ने पत्ता लगाउन घाँटीबाट ‘कटन स्वाब’ लिएर परीक्षण गरिन्छ। यसैका आधारमा थप उपचार तय गरिन्छ।

टन्सिलाइटिसको उपचार के हो?

यसको उपचार कारणमा निर्भर हुन्छ। यदि कारण भाइरस हो भने, धेरैजसो अवस्थामा आराम गर्ने, झोलिलो खानेकुरा खाने र पेनकिलर लिँदा यो आफैँ ठिक हुन्छ। 

यदि कारण ब्याक्टेरिया हो भने डाक्टरले एन्टिबायोटिक औषधि दिन्छन्। यसको कोर्स पूरा गर्नु अत्यन्त जरुरी हुन्छ। यसका साथै ज्वरो र दुखाइको औषधि दिइन्छ। गम्भीर अवस्थामा टन्सिल निकाल्ने शल्यक्रियाको सल्लाह पनि दिन सकिन्छ।

टन्सिलाइटिस सामान्यतया ३ देखि ४ दिनमा ठिक हुन थाल्छ। करिब एक हप्तामा यो पूर्ण रूपमा निको हुन्छ। यदि यो ब्याक्टेरियल हो भने ७ देखि १० दिन लाग्न सक्छ।

कस्तो अवस्थामा डाक्टरलाई देखाउने ?

केही विशेष अवस्थामा तुरुन्त मेडिकल सल्लाह लिनुपर्छ। जस्तै:

• यदि लगातार उच्च ज्वरो आएमा।

• निल्न धेरै गाह्रो भएमा।

• श्वास फेर्न ज्यादा समस्या भएमा।

• मुख खोल्दा दुख्ने वा च्यापिने भएमा।

• टन्सिलमा धेरै सुन्निने वा पीप देखिएमा।

• बच्चाहरूलाई लगातार बान्ता हुने वा पेट दुख्ने समस्या भएमा।