‘ल्याण्ड एण्ड एग्रेरियन क्वेस्चन्सस् एसेज अन ल्याण्ड टेन्योर, एग्रेरियन रिलेसन्स एण्ड पिजेन्ट मुभमेन्ट्स इन नेपाल’, ‘नेपालमा भूस्वामित्व र भूमिसुधार’ तथा ‘इतिहासअघिको इतिहासः सांस्कृतिक उद्विकासको मानवशास्त्रीय वृत्तान्त’, द एग्रेरियन हिस्ट्री अफ नेपालस् द पोलिटिकल इकोनोमी अफ एग्रो–इकोलोजिकल चेन्ज' लगायत आधा दर्जन पुस्तकका लेखक तथा मानवशास्त्री सुरेश ढकाल त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा झन्डै दुई दशकदेखि मानवशास्त्र अध्यापनमा सक्रिय छन् । उनै ढकालसँग चुनावको समाजशास्त्रमा केन्द्रित रहेर रातोपाटीका लागि नरेश ज्ञवालीले गरेको कुराकानीः

• अहिलेको चुनावी परिणामलाई कसरी हेर्नुभएको छ, साथै यसले भावी नेपालको कस्तो चित्र प्रस्तुत गरिरहेको देख्नुहुन्छ ?

शास्त्रीय रूपमा मैले यसलाई ‘इन्ट्रेस्टिङ’ अर्थात् रुचिकर परिणाम आयो भन्ने गरेको छु । यो मत परिणामलाई ‘अपेक्षित’ वा ‘अनपेक्षित’ भनियो भने आफूलाई एउटा पक्षमा उभ्याउन पुगिन्छ । अपेक्षित भनेको तपाईंले चाहेको जस्तो र अनपेक्षित भनेको तपाईंले नचाहेको जस्तो हुन्छ । त्यसैले म यो निर्वाचन परिणामको विश्लेषण गर्दै गर्दा म कुनै पनि पक्षमा उभिन चाहन्नँ ।

मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट यो निकै अभिरुचिपूर्ण परिघटना हो । राजनीतिलाई कहिल्यै पनि सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र वैदेशिक सम्बन्धहरूबाट छुट्याएर हेर्न मिल्दैन । त्यस अर्थमा मैले यसलाई रुचिकर ढङ्गले हेरेको छु । तथापि पूर्वको झापादेखि पश्चिमको डडेलधुरासम्मका आम मतदाताले एउटै पार्टीलाई कसरी मतदान गरे त भनेर हेर्नु झनै रुचिकर छ ।

एउटा कुरा, मैले लामो समयदेखि भन्दै आएको छु– अबको चुनाव पार्टी सङ्गठन वा कार्यकर्ताको जुलुसबाट भन्दा पनि सामाजिक सञ्जालसहितको डिजिटल प्लेटफर्मको उपयोग गरेर लडिँदै छ । त्यसको उपयोग जसले राम्ररी गर्‍यो, उसैले मत परिणामलाई प्रभावित पार्न सकेको देखियो । अघिल्लो चुनावमा मेटाले नेपालबाट कति पैसा कमायो भन्ने रिपोर्टहरू सार्वजनिक भएका थिए । आजका दिनसम्म त्यस्तो रिपोर्ट त सार्वजनिक भएको छैन, तर पक्कै पनि यसपटकको निर्वाचनमा त्यो रकम पहिलेको तुलनामा बढी भएको अनुमान गर्न सकिन्छ ।

सरसर्ती अहिलेको निर्वाचनको मत परिणाम हेर्दा के लाग्छ भने पुराना राजनीतिक दलहरूको अक्षमता, प्रभावहीनता, उनीहरू नसुध्रेको अवस्था, अनि नयाँप्रति अपेक्षा र सँगसँगै जेनजी आन्दोलनपछिको अपेक्षालाई मतदाताहरूले एउटा राजनीतिक दलमा जाहेर गरेका छन् ।

अहिले त झन् सोसल इम्याजिनेसनमार्फत रास्वपालाई नयाँ धर्मजस्तो बनाइएको छ । यसले रास्वपालाई नयाँ धर्मका रूपमा स्थापित गर्ने काम गर्‍यो । धर्म कस्तो हुन्छ भने त्यहाँ प्रश्न हुँदैन, त्यहाँ विश्वास हुन्छ ।

जेनजी आन्दोलनप्रति को संवेदनशील भए र को भएनन् भन्ने कुराहरू डिजिटल संसारमा सबै डेटाहरू हुन् । त्यो डेटालाई स्पष्ट कथ्यका रूपमा रूपान्तरण गरियो । त्यो कथ्य वा भाष्यका माध्यमबाट आम मानिसमा ‘कलेक्टिभ इम्याजिनेसन’को निर्माण गरियो । उदाहरणका रूपमा– ‘हामीले जेनजीहरूको सपना साकार पार्नुपर्छ, जेनजी विरोधी शक्तिहरूलाई निर्वाचनमा सखाप पार्नुपर्छ वा जेनजी आन्दोलनमा गोली चलाउनेहरूलाई देखाइदिनुपर्छ, पुरानाहरूलाई सक्नुपर्छ र नयाँलाई ल्याउनुपर्छ ।’ यस्ता विभिन्न डेटाहरू र सानासाना कथ्यहरूलाई जोडेर एउटा बृहत्तर कथ्य निर्माण गरिएको हुन्छ । जसले त्यस्तो गर्न सक्यो परिणाम उसैको पक्षमा आयो ।

• हिजोका दिनमा चुनावको ‘ब्याटल फिल्ड’ भूगोल हुन्थ्यो भने आजका दिनमा त्यो परिवर्तन भएर सामाजिक सञ्जालको ‘अल्गोरिदम’ र त्यसको ‘इकोच्याम्बर’ हुन गयो भन्न खोज्नुभएको ? अर्थात् यो ‘डिजिटल वारफेयर’ थियो ?

यसलाई म ‘वारफेयर’ वा ‘ब्याटल फिल्ड’ जस्तो ठूलो शब्दमा भन्न चाहन्नँ । त्यस्तो पनि नभनौँ । सजिलो शब्दमा भन्दा डिजिटल युगमा जति सक्षमताका साथ त्यसलाई प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ, त्यसले तपाईंलाई त्यस्तै परिणाम दिन्छ । एउटा बृहत्तर चित्र, कथाको निर्माण, जसले आम मानिसलाई जोड्न सकोस् । यसका साथै आम मानिसको ‘इमोसनल आइडेन्टिफिकेसन’, जसले तपाईंलाई आफ्नो कथा– ‘यत्रो युवा मार्‍यो’, ‘स्कुले केटाकेटीको हत्या गर्‍यो’, ‘अब जेनजीले सरकार चलाउनुपर्छ’ जस्ता भाष्यलाई स्थापित गर्न सकोस् ।

आम मानिसको सोचलाई के कुराले प्रभाव पार्‍यो ? सबैले एउटै खाले कुरा कसरी सोचे ? त्यसको निर्माण कसरी भयो भनेर हामीले हेर्नुपर्छ ।

आफ्नो कुरालाई जनताले बुझ्ने भाषामा कथामार्फत उनीहरूको घरघरमा, कानकानमा पुर्‍याउन सक्नु र त्यस्तो भाष्य निर्माण गर्नु नै अहिलेको मत परिणामको पृष्ठभूमि हो भन्न सकिन्छ । मैले यति भन्दै गर्दा यो सबै हुनुको मूल कारण पुराना राजनीतिक शक्तिहरूको नालायकीपन, अकर्मण्यता र अक्षमताकै परिणाम हो भन्नेमा कुनै शङ्का छैन । तथापि नयाँ भनिएको राजनीतिक दल रास्वपाप्रति अभूतपूर्व मत कसरी आयो त भन्दा यसको पृष्ठभूमिमा मैले भनेको इन्जिनियरिङले काम गरेको छ ।

अहिले त झन् सोसल इम्याजिनेसनमार्फत रास्वपालाई नयाँ धर्मजस्तो बनाइएको छ । यसले रास्वपालाई नयाँ धर्मका रूपमा स्थापित गर्ने काम गर्‍यो । धर्म कस्तो हुन्छ भने त्यहाँ प्रश्न हुँदैन, त्यहाँ विश्वास हुन्छ । रास्वपाका समर्थकहरू विश्वासी जमातजस्ता लाग्छन् । लाखौँलाख विश्वासीको जमात । आम नेपाली जनता, जसले ठूलो विश्वासका साथ सोचीविचारी रास्वपालाई भोट दिने निर्णय गरेका छन्, त्यसको हामीले अवमूल्यन गर्न मिल्दैन । यो रास्वपाका लागि भयङ्कर महत्त्वपूर्ण सफलता हो । यही यथार्थ हो । त्यसैले सबैले यसलाई स्वीकार्नैपर्छ ।

तर आम मानिसको सोचलाई के कुराले प्रभाव पार्‍यो ? सबैले एउटै खाले कुरा कसरी सोचे ? त्यसको निर्माण कसरी भयो भनेर हामीले हेर्नुपर्छ । किनभने निर्णय गर्ने प्रक्रिया विशुद्ध व्यक्तिगत मामिला होइन । त्यो तपाईंको सांस्कृतिक चिन्तन प्रणाली, अनुभव, भूगोल र वस्तुगत परिस्थितिबाट निर्माण हुन्छ । त्यसैले यो विशुद्ध राजनीतिक कुरा मात्र होइन । सामान्य कुरा नै हेर्नुस् न, मानिसहरूको सोच निर्माणका लागि सूचना चाहियो । त्यो सूचना कसले, कसरी प्रभावकारी रूपले आम मानिससम्म पुर्‍याइरहेको छ भन्नेबाटै त्यसको आधारमा सोच निर्माण हुन्छ ।

• कलेक्टिभ इम्याजिनेसन निर्माणमा अन्य राजनीतिक दलहरू कसरी चुके त ?

पहिलो कुरा त बृहत्तर भाष्य निर्माणका लागि सानासाना, टुक्राटुक्रा स्टोरी चाहिन्छन् । साना टुक्राहरूमा छरिएका कथाहरू बृहत्तर भाष्यका कच्चा पदार्थ हुन् । ‘पुरानाले सबै खतम गरे’, ‘अब सबै ठीक हुन्छ’, ‘नेपाल देशलाई नयाँले मात्र बनाउन सक्छन्’ जस्ता कथ्यको ‘क्राफ्टिङ’ गर्ने काम रास्वपाले जति कुशलतापूर्वक गर्‍यो, त्यस्तो गर्न अरूले सकेनन् ।

उहाँले बालेनलाई प्रत्यक्ष रूपमा भोट हाल्ने पनि होइन, तर एउटा ‘इम्याजिनरी हिरो’ निर्माणका त्यस्ता कथाहरूमार्फत उहाँजस्तै मतदातालाई देशैभर प्रभावित पारियो । ‘कलेक्टिभ इम्याजिनेसन’का लागि यस्तो सिम्बोलिक हिरो चाहिन्छ नै ।

तर प्रश्न उठ्छ किन सकेनन् त ? किनभने पुराना भनिएका राजनीतिक दलहरूसँग सपना नै बाँकी रहेनन् । उनीहरूले आम नागरिकलाई यो मेरो पनि सपना हो भनेर देखाउनै सकेनन् र उनीहरूको सपनाले आम मानिसलाई भावनात्मक रूपमा जोड्नै सकेन । यसका साथै कुरा के हो भने, जुन भाष्यको निर्माण गरिन्छ त्यसलाई ‘मल्टिपल टाइम्स’, ‘मल्टिपल वे’ बाट प्रसार गर्नुपर्ने हुन्छ । तर, फेरि पनि निर्वाचनबाट विजयी भएर आएका केही पात्रहरूले संसद्‌को गरिमा र ओजलाई कायम राख्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने प्रश्न छँदै छ ।

• ‘सिम्बोलिक हिरो’को ‘फेस भ्यालु’ले निर्वाचनलाई कत्तिको प्रभावित पारेको देख्नुहुन्छ ?

तपाईंको प्रश्नलाई एउटा रमाइलो कथामार्फत भन्छु– मेरो घरमा साग बेच्न आउने दिदी धेरै दिनपछि आउनुभयो । यतिका दिन कहाँ जानुभएको थियो भन्दा ‘म भोट हाल्न गएकी थिएँ, जिताएर आएँ’ भन्नुभयो । कसलाई जिताउनुभयो भन्दा– ‘म त बालेनलाई जिताउन गएकी थिएँ, बालेनलाई जिताएर आएँ’ भन्नुभयो । अब हेर्नुस्, उहाँले बालेनलाई प्रत्यक्ष रूपमा भोट हाल्ने पनि होइन, तर एउटा ‘इम्याजिनरी हिरो’ निर्माणका त्यस्ता कथाहरूमार्फत उहाँजस्तै मतदातालाई देशैभर प्रभावित पारियो । ‘कलेक्टिभ इम्याजिनेसन’का लागि यस्तो सिम्बोलिक हिरो चाहिन्छ नै ।

• आधिकारिक रूपमा जेनजी आन्दोलनमा रास्वपा सहभागी थिएन तर त्यसको सम्पूर्ण फाइदा रास्वपाले नै लिएको देखियो, यसलाई कसरी हेर्ने ?

जेनजी आन्दोलनका सुरुका अभियानकर्ता वा अवधारणा बनाउनेहरू अहिले पनि बाहिरै छन् । उनीहरू प्रत्यक्ष राजनीतिमा छैनन् । तर त्यो आन्दोलनलाई एउटा महत्त्वपूर्ण अवयव बनाएर रास्वपामा जुन खालको फिक्सनल स्टोरी निर्माण गर्न सक्ने क्षमता छ, त्यसलाई विशेष क्षमता नै मान्नुपर्ने हुन्छ । यसका लागि टिम चाहिन्छ र त्यो टिमले सक्षमतापूर्वक काम गर्‍यो ।

भविष्य कहिल्यै अन्धकार हुँदैन । तर, ती कर्ताहरूले आगामी दिनमा कसरी काम गर्छन् भन्नेमा भर पर्छ । कुनै पनि मुद्दाको एउटा निश्चित जीवन हुन्छ ।

मैले पक्ष-विपक्ष लिएर भनेको होइन, तर जेनजी आन्दोलनका प्रमुख तीनवटा प्रश्नहरू छन् । पहिलो, आन्दोलन हिंसात्मक हुन सक्छ भनेर आयोजकले फर्कौँ भन्दाभन्दै कसले त्यसलाई संसद् भवनसम्म पुर्‍यायो ? दोस्रो, त्यहाँ पुगेका युवायुवतीलाई गोली ठोक्ने आदेश कसले दियो ? तेस्रो, भोलिपल्ट निजी सम्पत्ति, अदालत र सिंहदरबार जलाउने को थिए ? राज्यले गरेको आतङ्क र राज्यविरुद्ध भएको आतङ्क– दुवैका पछाडि को थिए ?

ती घटनाहरूलाई आफ्नो पक्षमा पारेर कथा भन्न सक्नुपर्थ्यो । विद्यालयका बालबालिकालाई त्यस्तो हिंसामा संलग्न गराउनु त अपराध मानिन्छ नि । यो स्टोरीलाई कसले राम्रोसँग भन्न सक्यो, कसको स्टोरी टेलिङ राम्रो छ, कसले इमोसनल्ली कनेक्ट गरायो भन्ने नै प्रमुख कुरा हो । मैले अहिले यो कुरा किन गरिरहेको भने– चुनाव भइसक्यो, जनता खुसी छन्, जित्नेहरू खुसी छन् । तर, यस पछाडिको सामाजिक मनोविज्ञानले कसरी काम गर्छ भन्ने पृष्ठभूमिबारे हामीले धेरै लामो समयसम्म अध्ययन गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।

• यो चुनावमा वामपन्थीहरूको ०४८ सालदेखिको गढ मानिएको भक्तपुरमा नेमकिपाले र बागलुङमा जनमोर्चाले पराजय भोग्नुपर्‍यो, के यसलाई नेपालमा वामपन्थीहरूको अन्त्यतर्फको महत्त्वपूर्ण पानीढलो मान्ने हो ?

भविष्य कहिल्यै अन्धकार हुँदैन । तर, ती कर्ताहरूले आगामी दिनमा कसरी काम गर्छन् भन्नेमा भर पर्छ । कुनै पनि मुद्दाको एउटा निश्चित जीवन हुन्छ । त्यसलाई जीवित राख्न कर्ताहरूको कर्म चाहिन्छ । काम नगरेपछि हुने त्यही हो । भक्तपुरको परिणाम मेरो लागि निकै रुचिकर विषय रह्यो यो निर्वाचनमा । भक्तपुर नगरपालिकाको अध्ययन गर्दा मैले देखेको, त्यहाँ न भ्रष्टाचार छ, न कुशासन, न विकासमा समस्या छ । नेतृत्व पनि संवाद गर्न चाहने खालको छ । तर यो सुनामीले सबैलाई एकै पटक बगाइदियो । भनिन्छ नि, सुनामीले टेस्लाको कारखाना बगाउँदा सानो रिक्साको कारखाना पनि बगाइदिन्छ ।

वामपन्थीहरूको हकमा जनतासँग उनीहरूको लामो समयदेखि संवादहीनता थियो । यसको सबैभन्दा बलियो उदाहरण प्रचण्ड हुन् । हिजोका दिनमा उनी जहाँबाट पनि जित्न सक्ने उम्मेदवार थिए तर आज जित्नैका लागि शरणार्थीका रूपमा रुकुम जानुपर्‍यो । हिजोका दिन माओवादीले सपना देखाउन सकेको थियो, त्यसैले आम मानिसले पनि ज्यान दिन तयार भए । तर आजका दिन त्यही सपना देखाउन नसक्दा प्रचण्डलाई पनि गाह्रो परेको बुझ्न सहज छ । एमाले र अन्य वाम पार्टीहरूको हकमा पनि त्यही भएको हो । सत्तामा बस्दा उनीहरू शासकजस्ता देखिए ।

म राजनीतिलाई घटना र प्रक्रिया दुवैका रूपमा बुझ्छु । यो परिणाम नआएको भए पनि वाम आन्दोलन ओरालो लागिरहेकै थियो । यो एउटा ‘मार्कर’ मात्र हो । मानवशास्त्रमा ‘कल्चरल थ्योरी’ भन्ने एउटा सिद्धान्त छ । माथि चढ्न नसकेपछि त्यसलाई पिँधबाटै सुरु गर्नुपर्छ । बीचबाट त्यसले गति लिन सकिँदैन । त्यसैले नेपालको वाम आन्दोलन सायद झनै पिँधमा पुग्न बाँकी छ ।