काठमाडौँ । विश्व महामारीको युगबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुन नपाउँदै अर्को भाइरस हन्ता भाइरसको चर्चा सुरु भएको छ। 

भर्खरै आन्ध्र महासागरमा एउटा क्रुज पानीजहाजमा यस भाइरसका कारण ३ जनाको मृत्यु भएको खबरले स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूलाई सतर्क गराएको हो। 

यो भाइरस मुसाबाट सर्छ र यसको मृत्युदर निकै उच्च छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) को हालैको ‘डिजिज आउटब्रेक न्युज’ र विशेषज्ञहरूका अनुसार अर्जेन्टिनाबाट दक्षिण अफ्रिका जाँदै गरेको क्रुज जहाज ‘एमभी होनिडस’ मा यो सङ्क्रमण फैलिएको थियो र यसमा ३ यात्रुले ज्यान गुमाए। 

त्यसोभए यो भाइरस के हो, कति खतरनाक छ र बच्ने उपाय के हो भन्नेबारे जानौं।

हन्ता भाइरस मुख्यतया मुसा को माध्यमबाट सर्ने भाइरसहरूको एउटा परिवार हो। यो कुनै नयाँ भाइरस होइन तर यसको घातकताले यसलाई डरलाग्दो बनाउँछ। 

यसले मानिसको फोक्सो वा मिर्गौलामा प्रत्यक्ष आक्रमण गर्छ। फोक्सोमा सङ्क्रमण हुँदा सास फेर्न लगभग असम्भव हुन्छ र बिरामीको मृत्युसमेत हुन सक्छ।

यो मुसाबाट मानिससम्म कसरी पुग्छ?

यो भाइरस हावाको माध्यमबाट सर्छ र यसलाई ‘एरोसोल’ प्रक्रिया भनिन्छ। सङ्क्रमित मुसाको दिसा, पिसाब वा र्‍याल सुकेर धुलोको कणमा मिसिएपछि त्यो हावामा उड्न थाल्छ। 

कुनै व्यक्तिले त्यो हावामा सास फेर्दा भाइरस सीधै उसको फोक्सोमा पुग्छ। यसका साथै, सङ्क्रमित सतहलाई छोएर मुख वा नाकमा हात लग्दा पनि यो सर्न सक्छ।

राहतको कुरा के छ भने हन्ता भाइरस सामान्यतया एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्दैन। यो केवल मुसाको प्रत्यक्ष सम्पर्क वा उनीहरूको दूषित वातावरणमा बस्नाले मात्र हुन्छ। 

यद्यपि, दक्षिण अमेरिकामा पाइने ‘एन्डिस’ स्ट्रेनमा मानिसबाट मानिसमा सर्ने केही दुर्लभ घटना देखिएका छन्, तर हालका घटनाहरू मुसासँगै सम्बन्धित छन्।

हन्ता भाइरसका सुरुवाती लक्षणहरू के-के हुन्?

यसका लक्षणहरू सुरुमा सामान्य फ्लूजस्तै देखिन्छन् र यसले मानिसमा भ्रम पैदा गर्न सक्छन्:

• उच्च ज्वरो आउनु र जाडो हुनु।

• हात-खुट्टा र ढाडको मांसपेशीमा अत्यधिक दुख्नु।

• टाउको दुख्नु, रिङ्गटा लाग्नु र थकान महसुस हुनु।

• पेट दुख्नु, बान्ता हुनु वा पखाला लाग्नु ।

सङ्क्रमणको ४ देखि १० दिनपछि ‘हन्ता भाइरस पल्मोनरी सिन्ड्रोम’ (एचपीएस) का लक्षणहरू देखिन्छन्:

• फोक्सोमा पानी जम्नु।

• सास फेर्न धेरै गाह्रो हुनु (छातीमा कोही बसेको जस्तो महसुस हुनु)।

• खोकी लाग्नु र रक्तचाप कम हुनु।

• मिर्गौलाले काम गर्न छोड्नु ।

यसको मृत्युदर कति छ?

हन्ता भाइरसलाई निकै घातक मानिन्छ। सीडीसीका अनुसार हन्ता भाइरस पल्मोनरी सिन्ड्रोमको मृत्युदर ३८% देखि ४०% को बीचमा छ। अर्थात् यदि १० जना यसबाट गम्भीर रूपमा बिरामी भए भने तीमध्ये ४ जनाको ज्यान जाने खतरा रहन्छ।

हालसम्म हन्ता भाइरसको कुनै विशेष उपचार, औषधि वा खोप उपलब्ध छैन। उपचार पूर्ण रूपमा ‘सपोर्टिभ केयर’ मा निर्भर हुन्छ। बिरामीलाई अस्पतालमा अक्सिजन सपोर्ट, भेन्टिलेटर वा ‘ईसीएमओ’ मेसिनमा राखिन्छ र यसले उसको फोक्सोलाई काम गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। जति चाँडो चिकित्सकीय सहायता प्राप्त हुन्छ, बाँच्ने सम्भावना त्यति नै बढी हुन्छ।

आफूलाई कसरी बचाउने?

रोकथाम नै यसको एकमात्र उपचार हो। मुसा भित्र पस्न नपाऊन् भनेर घरको भित्ता वा ढोकाका प्वालहरू टाल्नुहोस्। 

भान्सा र खानेकुरालाई सधैं छोपेर वा हावा नछिर्ने बट्टामा राख्नुहोस्। यदि तपाईं कुनै पुरानो कोठा वा कबाडीखाना सफा गर्दै हुनुहुन्छ भने मास्क र पन्जा पक्कै लगाउनुहोस्। मुसाको दिसामा कुचो लगाउनुको सट्टा त्यसमा ब्लिच वा कीटनाशक औषधि छर्कनुहोस् र यसो गर्दा धुलो उड्न पाउँदैन।

मास्क र स्यानिटाइजर कति प्रभावकारी छन्?

हन्ता भाइरसको बाहिरी तह निकै कमजोर हुन्छ। यसलाई साबुन, डिटर्जेन्ट वा अल्कोहल भएको स्यानिटाइजरले सजिलै नष्ट गर्न सकिन्छ। मास्क लगाउनाले हावामा रहेका सङ्क्रमित धुलोका कणहरू फोक्सोसम्म पुग्न पाउँदैनन्।

• डाक्टरलाई कहिले सम्पर्क गर्ने?

यदि तपाईं मुसा भएको कुनै ठाउँमा जानुभएको छ र त्यसको केही दिनपछि तपाईंलाई ज्वरो आउने, शरीर दुख्ने र सास फेर्न गाह्रो महसुस भइरहेको छ भने ढिला नगरी डाक्टरकहाँ जानुहोस् र उनीहरूलाई मुसाको सम्पर्कमा आएको कुरा अवश्य बताउनुहोस्।

एउटा राहतको कुरा छ र त्यो हो कुकुर, बिरालो वा गाईभैँसी जस्ता घरपालुवा जनावर हन्ता भाइरसबाट सङ्क्रमित भएर यसलाई मानिसमा फैलाउँदैनन्। यो भाइरस केवल विशेष प्रजातिका जङ्गली मुसाहरू (जस्तै डियर माइस वा राइस र्‍याट) मा मात्र पाइन्छ। 

यद्यपि, बिरालो वा कुकुरले सिकार गर्ने क्रममा सङ्क्रमित मुसालाई घरभित्र ल्याउन सक्छन् र यसले गर्दा घरका सदस्यहरू यसको सम्पर्कमा आउने जोखिम बढ्छ। त्यसैले आफ्ना घरपालुवा जनावरहरूको सरसफाइमा पनि ध्यान दिनुहोस्।

• के हन्ता भाइरस ‘फुड पोइजनिङ’ जस्तो हुन सक्छ?

हन्ता भाइरसका सुरुवाती लक्षणहरू जस्तै पेट दुख्ने, बान्ता हुने र पखाला लाग्ने समस्याले अक्सर मानिसहरूमा ‘फुड पोइजनिङ’ को भ्रम पैदा गर्छ। 

तर फरक के छ भने फुड पोइजनिङ सामान्यतया केही घण्टा वा १-२ दिनमा निको हुन्छ भने हन्ता भाइरसको अवस्थामा पेटको समस्यासँगै उच्च ज्वरो आइरहन्छ र केही दिनपछि सास फेर्न गम्भीर समस्या सुरु हुन्छ। यदि पेट खराब हुनुका साथै सास फुल्न थाल्यो भने यसलाई साधारण फुड पोइजनिङ सम्झिने गल्ती नगर्नुहोस्।

याद राख्नुहोस्, हन्ता भाइरस पक्कै पनि एउटा खतरनाक रोग हो तर यो कोरोना जस्तो विश्वभर एकैसाथ फैलिँदैन। यसले ती क्षेत्रहरूमा मात्र खतरा निम्त्याउँछ जहाँ सरसफाइको कमी छ र मुसाको सङ्ख्या बढी छ। सही जानकारी र थोरै सावधानीले हामीलाई यस ज्यानमारा भाइरसबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित राख्न सक्छ।

(अस्वीकरण: यस लेखमा दिइएका जानकारी र सूचनाहरू सामान्य मान्यताहरूमा आधारित छन्। यी कुराहरूलाई व्यवहारमा लागू गर्नुअघि सम्बन्धित विशेषज्ञसँग सम्पर्क गर्नुहोस्।)