लण्डन । दराजमा ४० वर्षसम्म बिर्सिएको अवस्थामा रहेको एउटा साधारण देखिने जीवावशेष अन्टार्कटिका महादेशमा फेला परेको इतिहासकै पहिलो डाइनोसरको हड्डी भएको पुष्टि भएको छ। 

सन् १९८५ मा जेम्स रस टापुबाट उत्खनन गरिएको यो अवशेष त्यतिबेला पहिचान हुन नसकेपछि क्याम्ब्रिजस्थित ब्रिटिश अन्टार्कटिक सर्भे (बास) को भूगर्भ संकलन कक्षको एउटा दराजमा थन्काइएको थियो। 

हालै जीवावशेष विशेषज्ञहरू ले गरेको अध्ययनले यो हड्डी ‘टिटानोसोर’ नामक डाइनोसरको पुच्छरको भएको प्रमाणित गरेको हो। यो प्रजाति पृथ्वीमा अहिलेसम्म हिँडेका डाइनोसरहरू मध्ये सबैभन्दा विशाल समूहमा पर्दछ।

बासका संकलन प्रबन्धक डा. मार्क इभान्सले दशकौँदेखि अन्टार्कटिकाका विभिन्न अभियानबाट ल्याएर राखिएका हजारौँ नमुनाहरू खोतल्ने क्रममा अचानक यसलाई फेला पारेका हुन्। उनले भने, ‘जब तपाईँ यो दराजमा के होला भनेर सोच्न थाल्नुहुन्छ र खोतल्नुहुन्छ, तब कहिलेकाहीँ यस्ता चाखलाग्दा कुराहरू फेला पर्छन्।’ 

भूगर्भविद् डा. माइक थमसनले ९ डिसेम्बर १९८५ को आफ्नो फिल्ड नोटबुकमा यसको एउटा सानो चित्र कोर्दै यसलाई १० सेन्टिमिटर चौडा भएको ‘विशाल सरिसृपको मेरुदण्डको हड्डी’ भनी उल्लेख गरेका थिए। 

सुरुमा उक्त टोलीले यो कुनै समुद्री जीवको हड्डी भएको अनुमान गरेको थियो। तर, इभान्सले देख्ने बित्तिकै यो डाइनोसरकै हड्डी जस्तो भएको र यसको खोज मितिका आधारमा यो महादेशमै भेटिएको पहिलो डाइनोसरको जीवावशेष हुने कुरा महसुस गरे।

इभान्सले यसको स्वतन्त्र पुष्टिका लागि नेचुरल हिस्ट्री म्युजियमका प्राध्यापक पल ब्यारेटलाई बोलाए। ब्यारेटले हड्डीको आकार निकै विशिष्ट भएको बताउँदै भने, ‘मैले यसलाई देख्ने बित्तिकै हामी के कुरासँग जोडिएका छौँ भन्ने थाहा पाइहालेँ, यो टिटानोसोर डाइनोसर नै हो भन्नेमा कुनै शङ्का छैन। यस्तो बनावट र विशेषताको संयोजन यी डाइनोसरहरूमा मात्रै हुन्छ।’ 

विश्वभर अहिलेसम्म टिटानोसोरका १०० भन्दा बढी प्रजाति पहिचान भइसकेका छन्। यी सबै चार खुट्टाले हिँड्ने र लामा गर्धन भएका शाकाहारी जीव थिए। यो समूहका सबैभन्दा ठुला डाइनोसरहरू ११५ फिटभन्दा लामा र ६० टनसम्म तौल भएका हुन्थे।

फेला परेको पुच्छरको हड्डीको आकार अनुसार यो अन्टार्कटिक टिटानोसोर करिब ७ मिटर लामो भएको वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ। प्राध्यापक ब्यारेटका अनुसार यो कि त सानै उमेरको डाइनोसर हुन सक्छ वा आफ्नो समूहको औसत आकारभन्दा सानो जातको वयस्क हुन सक्छ। 

यो जीव आजभन्दा ८ करोड २० लाख वर्षअघि ‘लेट क्रेटासियस’ कालमा बाँचेको थियो, जतिबेला अन्टार्कटिकाको वातावरण आजको जस्तो हिउँले ढाकिएको नभई हरियाली वनजङ्गलले भरिएको थियो। अत्यधिक चिसो र हिउँका कारण अन्टार्कटिकामा जीवावशेष खोज्नु निकै चुनौतीपूर्ण कार्य मानिन्छ।

 लामो समयपछि पहिचान भएको यो हड्डीले अहिले अन्टार्कटिकाको इतिहासमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ। ब्यारेटले थपे, ‘यसले आज हामी बस्न नमिल्ने ठाउँ सोच्ने क्षेत्र कुनै समय जीवहरूका लागि निकै अनुकूल थियो र त्यहाँ विशाल जीवहरू बस्थे भन्ने देखाउँछ।’