सुन्दर र आकर्षक कपालको रहस्य तपाईंको कपालको प्रकारदेखि काइँयोको बनावटसम्म निर्भर हुन्छ।

कपाल कसरी राख्ने भनेर निर्णय गर्न सक्ने उमेर भएदेखि नै मेरो कपाल कम्मरसम्म लामो र सीधा छ। हुर्कने क्रममा मैले मौका पाउनेबित्तिकै कपाल कोर्थेँ: बिहान उठ्नेबित्तिकै, बाथरुम जाँदा, र गृहकार्यबाट विश्राम लिँदा समेत।

म १८ औँ शताब्दीकी अस्ट्रियाकी साम्राज्ञी सिसीलाई सम्झँदै कपाल कोरिरहन्थेँ। उनको कपाल म जस्तै खैरो र सीधा थियो, तर कुर्कुच्चासम्म छुने लामो थियो। उनी हरेक रात १०० पटक ब्रस गरेर आफ्नो कपाल स्वस्थ राख्थिन् भन्ने सुनिन्थ्यो। 

(यो लेख तयार पार्ने क्रममा विश्वभरिका हजुरआमाहरूले सुनाउँदै आएको यो कुरा एउटा भ्रम मात्र हो भन्ने थाहा नपाउन्जेल म यसलाई पूर्ण रूपमा विश्वास गर्थेँ। यो थाहा पाउँदा मलाई निकै निराशा लाग्यो।)

अहिले म ठूली भएँ, नुहाउँदा मात्र कपाल राम्ररी कोर्छु, त्यति नै हो। तर मलाई जहाँसम्म लाग्छ, मेरो कपाल अझै पनि उस्तै देखिन्छ र उस्तै महसुस हुन्छ।

यसको कारण के हो भने, भिक्टोरियन युगका कथाहरूमा केही सत्यता भए तापनि कपाल कति कोर्ने भन्ने विज्ञान अझै जटिल छ। भौतिकशास्त्रीदेखि हेयरड्रेसरसम्म सबै यसलाई सुल्झाउने प्रयासमा छन्। यसको जवाफ तपाईंको कपालको प्रकार, ब्रसको प्रकार, तपाईंको दिनचर्या र अन्य कुराहरूमा भर पर्छ। त्यसैले कपाल कोर्ने सही तरिका थाहा पाउन अगाडि पढ्नुहोस्।

• इतिहासमा ब्रस

काइँयो, हेयरब्रस र कपाल स्याहार्ने चलन प्रागैतिहासिक कालदेखि नै चल्दै आएको छ। ‘द हेयर हिस्टोरियन’ की संस्थापक रचेल गिब्सन भन्छिन्, ‘मानिसहरूले सधैँ सरसफाइ र सजावटका लागि आफूसँग भएका सामग्रीहरू प्रयोग गरेर औजारहरू बनाउँदै आएका छन्। त्यसैले इतिहासभरि नै विश्वव्यापी रूपमा कपाल कोर्नु महत्त्वपूर्ण हुनुपर्छ।’

१०० पटक कपाल कोर्ने विचार भिक्टोरियन युगबाट सुरु भएको हुन सक्छ। गिब्सनका अनुसार त्यस समयको सामाजिक अपेक्षाका कारण महिलाहरूको कपाल धेरै लामो हुन्थ्यो। यसलाई उनीहरूको ‘शिरको ताज’ मानिन्थ्यो र यो उनीहरूको नारीत्व र महत्त्वको अभिन्न अङ्ग थियो।

कपाल स्याहार्ने दिनचर्यामा सामान्यतया कपालको अल्झाइ फुकाउन काइँयो प्रयोग गर्ने, फोहोर, धुलो र जुम्रा निकाल्ने काम समावेश हुन्थ्यो। त्यसपछि कपाललाई नरम बनाउन र प्राकृतिक तेल फैलाउन प्राकृतिक रौँ (प्रायः जङ्गली बदेलको रौँ) बाट बनेको हेयरब्रसले कोर्ने गरिन्थ्यो।

गिब्सन भन्छिन्, ‘कुलीन भिक्टोरियन महिलाहरूसँग झरेका कपालबाट लुगा जोगाउन आकर्षक पछ्यौरा हुन्थ्यो। उनीहरू ती झरेका कपाललाई भाँडोमा जम्मा गर्थे र पछि कपालको ढाँचा र भोल्युम बढाउन ‘डेड हेयर डोनट्स’ (झरेका कपालको जुरो) बनाउँथे।’

सन् १८९८ मा अमेरिकाको ओहायोकी अफ्रिकी-अमेरिकी हेयरड्रेसर लिडा न्युम्यानले कृत्रिम रौँ भएको पहिलो हेयरब्रसको आविष्कार गरिन्। यसले हेयरब्रसलाई सस्तो र उत्पादन गर्न सजिलो बनाएर उद्योगमै क्रान्ति ल्यायो। यसले समग्रमा कपाल कोर्ने कामलाई सामान्य बनायो। तर यसको साथसाथै गलत जानकारीहरू पनि फैलिन थाले।

• कपालको जटिल भौतिक विज्ञान

धेरै कपाल कोर्दा कपाल छिटो बढ्छ भन्ने धारणालाई नै हेरौँ। सन् २०२५ को एउटा सर्वेक्षणमा ४६ प्रतिशतभन्दा बढी उत्तरदाताहरू यस दाबीमा विश्वास गर्थे। तर अमेरिकाको क्यालिफोर्नियास्थित हेयर सलुनकी सञ्चालिका निक्की कोर्जिनका अनुसार यो एउटा भ्रम मात्र हो। कोर्जिन भन्छिन्, ‘धेरै कोरेर कपाल छिटो बढाउन सकिँदैन।’

कपाल स्याहार्दा हुने क्षतिको सही परीक्षण गर्न सुत्र बनाएका वैज्ञानिकहरूको सुझाव अनुसार धेरै कोर्नाले उल्टै कपाललाई हानी पुग्ने र झर्ने समस्या हुन सक्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूको एउटा टोलीले कपालका दुईवटा त्यान्द्रा एकआपसमा अल्झिएर गाँठो पर्दा र तिनलाई फुकाउन तान्दा के हुन्छ भनेर परीक्षण गर्‍यो। धेरै कोर्नाले कपाल भित्रैबाट टुट्न थाल्यो, विशेषगरी हाँगा फाट्ने समस्या भएकाहरूमा। स्वस्थ कपालमा कम असर परे तापनि बारम्बारको दबाबपछि यो पनि टुट्न थाल्यो, जसमा बाहिरबाट भित्रतिर धाँजा फाट्न सुरु भयो।

आयरल्यान्डको ट्रिनिटी कलेज डब्लिनका इन्जिनियरिङका प्राध्यापक तथा अध्ययनका लेखक डेभिड टेलर भन्छन्, ‘हाम्रो विचारमा हाँगा फाट्नुको मुख्य कारण यही हो। किनभने त्यस्तो अवस्थामा कपाल धेरै बाङ्गिएको हुनाले सामान्य अवस्थाभन्दा धेरै दबाब महसुस गर्छ। वास्तवमा हामी जति धेरै कोर्छौं, त्यति नै क्षति हुने सम्भावना बढी हुन्छ। तर यो कोर्ने सङ्ख्याभन्दा पनि कोर्दा प्रयोग गरिने बलमा निर्भर गर्छ।’

कपाल टुट्ने समस्याको विभिन्न तथ्याङ्कीय विश्लेषणमा टीआरआई प्रिन्स्टन नामक कपाल अनुसन्धान संस्थाका ट्रेफर इभान्सले पनि बारम्बार कोर्नाले ‘सञ्चित थकान क्षति’ हुने देखाएका छन्।

तर उनका अनुसार प्रयोगशालाका नतिजाहरूले वास्तविक संसारको प्रभावलाई पूर्ण रूपमा जनाउँदैनन्। इभान्स भन्छन्, ‘धेरैजसो मानिसहरूका लागि रासायनिक र ताप उपचार (हिट ट्रिटमेन्ट) को तुलनामा कपाल कोर्दा हुने असर अत्यन्तै नगण्य हुन्छ। धेरैजसोका लागि कपाल कोर्दा हुने क्षति खासै महत्त्वपूर्ण हुँदैन। यो क्षतिको महासागरमा केही थोपा मात्र हो।’

• ब्रस गर्नुका लुकेका फाइदाहरू

कोर्जिन भन्छिन्, ‘हल्का र ध्यानपूर्वक कपाल कोर्नु हानिकारक होइन। समस्या कोर्नुमा होइन, तपाईं कसरी कोर्नुहुन्छ भन्ने कुरामा छ।’

नियमित रूपमा कपाल कोर्नाले ठूला गाँठा पर्ने र अल्झिने समस्या समयसँगै जम्मा हुनबाट रोक्छ। यसले गर्दा लामो समयपछि कपाल कोर्दा कडा रूपमा ब्रस गर्नुपर्ने, दबाब पर्ने र कपाल टुट्ने समस्याबाट बच्न सकिन्छ।

हेयरकेयर ब्रान्ड सुरु गरेका बायोकेमिस्ट ज्यारेड रेनोल्ड्स भन्छन्, ‘एक हप्तासम्म पर्खेर कडा ब्रस गर्नुभन्दा दिनको एक वा दुई पटक नियमित रूपमा ब्रस गर्दा धेरै कम क्षति हुन्छ।’ प्रयोगशालामा कपालको परीक्षण गर्दा दैनिक जीवनको प्राकृतिक प्रक्रियालाई हुबहु उतार्न नसकिने कुरामा उनी जोड दिन्छन्।

नियमित कपाल कोर्नाले झरेका कपाल, टाउकोको छालाका मृत कोषिकाहरू र फोहोरलाई निकाल्न पनि मद्दत गर्छ। यी कुराहरू जम्मा भएमा टाउकोको छालालाई चिलाउने वा जलन गराउने सूक्ष्म वातावरण सिर्जना हुन सक्छ।

• कपाल कसरी कोर्ने ?

कपाल कोर्ने सबैभन्दा राम्रो तरिका तपाईंको कपालको प्रकारमा भर पर्छ। अमेरिकाको मियामीस्थित हेयर सलुनकी सञ्चालिका निकोला लिन्चका अनुसार सीधा वा हल्का घुम्रिएको कपाल हुने अधिकांश मानिसहरूले हप्तामा कम्तीमा तीन पटक ब्रस गर्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ। सम्भव भए दिनमा दुई पटकसम्म पनि कोर्न सकिन्छ। (रेनोल्ड्स र कोर्जिन पनि दिनमा एकदेखि दुई पटकसम्म ब्रस गर्न सुझाव दिन्छन्।)

लिन्चका अनुसार सीधा वा हल्का घुम्रिएको कपाल हुने मानिसहरूले कपाल चिसो भएको बेला कोर्नु हुँदैन। चिसो कपाल बलियो र बाक्लो महसुस हुन सक्छ, तर वास्तवमा यो कमजोर हुन्छ।

यसको कारण के हो भने, कपालको एउटा त्यान्द्रो ‘कर्टेक्स’ (केन्द्रीय भाग) र ‘क्युटिकल’ मिलेर बनेको हुन्छ। क्युटिकल भनेको केराटिनका टाइलहरूको सङ्ग्रह हो, जुन छानाको स्लेट जस्तै एकअर्कामा खप्टिएर बसेका हुन्छन्। सीधा वा हल्का घुम्रिएको कपाल चिसो हुँदा ती टाइलहरू छेउबाट माथि उठ्छन् र खुल्छन्। यसले गर्दा कपाल तन्किने हुन्छ, तर सँगसँगै छिट्टै टुट्ने र फुट्ने जोखिम पनि बढ्छ।

धेरै घुम्रिएको कपाल हुनेहरूका लागि सुझाव ठ्याक्कै उल्टो छ: कपाल सुक्खा भएको बेला कहिल्यै नकोर्नुहोस्, र नुहाउँदा मात्र कपालको अल्झाइ फुकाउने काम गर्नुहोस्।

अमेरिकाको जर्जियास्थित स्पेलम्यान कलेजकी रसायन र बायोकेमिस्ट्रीकी प्राध्यापक मिसेल गेन्सका अनुसार घुम्रिएको र खुम्चिएको कपालको भौतिक गुण सीधा र हल्का घुम्रिएको कपालभन्दा धेरै फरक हुन्छ। यस कुरालाई वैज्ञानिक साहित्य र कपाल स्याहार उद्योगमा लामो समयदेखि बेवास्ता गरिएको छ। उनले विभिन्न बनावटका कपालको रसायन विज्ञानको अध्ययन गर्छिन्।

उनले घुम्रिएको कपालका प्रकारहरूलाई वैज्ञानिक रूपमा वर्गीकरण गर्ने विधि आविष्कार गरेकी छन्। कपाल जति धेरै घुम्रिएको वा खुम्चिएको हुन्छ, त्यसमा रहेका निश्चित रासायनिक बन्धनहरूको उपस्थिति पनि परिवर्तन हुँदै जाने कुरा उनले पत्ता लगाएकी छन्। यसले कपालको रेसाको भौतिक विज्ञानमा प्रभाव पार्छ, जसमा तिनीहरूको बल र टुट्ने सम्भावना कति छ भन्ने कुरा पनि समावेश छ।

गेन्सको प्रारम्भिक परीक्षण अनुसार हल्का घुम्रिएको कपालको तुलनामा धेरै घुम्रिएको र खुम्चिएको कपालमा क्युटिकल तहहरू साना हुन्छन्, धेरै नजिक हुन्छन् र किनारहरू अझ खस्रा हुन्छन्। यसको अर्थ तिनीहरूले ओसिलोपना राम्ररी कायम राख्न सक्दैनन्, र तिनीहरू सजिलै बिग्रिने र गाँठो पर्ने हुन सक्छन्। तर यसलाई पुष्टि गर्न थप अनुसन्धान आवश्यक छ।

यसका साथै, सामाजिक रूपमा प्रचलित हेयर स्टाइलहरूले कपाललाई धेरै खेलाउनुपर्ने (जस्तै: कोर्ने, सीधा बनाउने, कृत्रिम कपाल जोडेर बाट्ने) माग गर्छन्। यसले अझ धेरै क्षति पुर्‍याउने गेन्स बताउँछिन्। त्यसैले काइँयो र ब्रसलाई कपालमा सजिलै चिप्लिन मद्दत गर्ने उत्पादनहरूको प्रयोग गरेर कपाललाई सुरक्षित राख्न गेन्स सुझाव दिन्छिन्।

अन्त्यमा, कपाल जस्तोसुकै प्रकारको भए पनि सधैँ सही प्रकारको ब्रस प्रयोग गरिरहेको कुरा सुनिश्चित गर्नुहोस्।

लिन्च भन्छिन्, ‘यदि तपाईंको कपाल धेरै घुम्रिएको छ भने, वा यदि तपाईंको कपाल सीधा वा हल्का घुम्रिएको छ र चिसैमा कोर्न चाहनुहुन्छ भने, कडा काइँयोको साटो अल्झाइ फुकाउन बनाइएको नरम र लचिलो ब्रस, जसलाई विशेषज्ञहरू ‘वेट ब्रस’ भन्छन्, प्रयोग गर्नुहोस्।’

सुक्खा कपालका लागि तेललाई कपालको जरादेखि तलसम्म पुर्‍याउन नरम रौँ भएको र टाउकोको छालालाई अनुकूल हुने ब्रस प्रयोग गर्नुहोस्। यस्ता ब्रसलाई अझै पनि ‘बोर ब्रिस्टल ब्रस’ अर्थात् जङ्गली बदेलको रौँबाट बनेको ब्रस भनिन्छ। किनभने भिक्टोरियन युगमा यस्ता ब्रस जङ्गली बदेलको रौँबाट बनाइन्थे, जतिबेला साम्राज्ञी सिसी आफ्नो कपाल एकै पटकमा १०० पटक कोर्ने गर्थिन्।

यी दुवैको उत्कृष्ट फाइदा लिनका लागि रेनोल्ड्सले एउटा नयाँ प्रकारको ब्रसको नमुना पनि तयार गरिरहेका छन्। यो प्लास्टिकका टुप्पो उठेका पिन र बदेलको रौँ जस्तै ब्रिस्टल एकैसाथ भएको हाइब्रिड ब्रस हो। लामा प्लास्टिकका पिनहरूले कपाललाई छुट्ट्याउँदै चलाउँछन् भने छोटा बदेलको रौँ जस्ता ब्रिस्टलले कपाललाई नरम बनाउँछन्, तेल फैलाउँछन् र भोल्युम थप्छन्। रेनोल्ड्स भन्छन्, ‘यो उत्तम संयोजन हो।’

इतिहासभरि नै ब्रसहरू विभिन्न आकार र प्रकारमा आएका छन्। यसमा ३२०० ईसा पूर्वभन्दा अघिका प्राचीन इजिप्टका चिहानहरूमा भेटिएका हात्तीको दाह्राका काइँयोदेखि बाङ्गिएका हाँगाहरूबाट बनेका काइँयोसम्म समावेश छन्। अनि भविष्यमा कपालको रसायन र भौतिक विज्ञानको गहिरो बुझाइसँगै हामीले हाम्रो कपाल सुरक्षित राख्ने पूर्णतया नयाँ तरिकाहरू फेला पार्न सक्छौँ।