लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति जनता हुन् । जनता नै राज्यसत्ताको स्रोत हुन् । जनता नै परिवर्तनका वाहक हुन् र अन्ततः जनताले नै कुनै राजनीतिक दललाई इतिहासमा उचाइमा पुर्‍याउँछन् वा किनारामा पुर्‍याउँछन् । त्यसैले जब जनताको मनमा असन्तुष्टि बढ्न थाल्छ, त्यसलाई केवल चुनावी अङ्कगणितका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन ।

त्यो समाजको मनोविज्ञान, अर्थतन्त्र, शासन प्रणाली र राजनीतिक संस्कृतिमा देखिएको परिवर्तनको सङ्केत पनि हो । आज नेपालमा पुराना राजनीतिक दलहरूप्रति बढ्दो असन्तुष्टि देखिनु लोकतन्त्रको असफलता होइन; लोकतन्त्रबाट जनताले राखेको अपेक्षा अझ उचाइमा पुगेको प्रमाण हो ।

जनताले परिवर्तनलाई केवल राजनीतिक संरचनामा होइन, आफ्नै जीवनमा महसुस गर्न चाहेका छन् । जब त्यो अनुभूति अपेक्षित रूपमा हुन सकेन, तब प्रश्नहरू उठ्न थाले । नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनले नागरिकलाई मतदानको अधिकार दियो, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता दियो, प्रेस स्वतन्त्रता दियो, समावेशिताको आधार बनायो, संविधानमार्फत मौलिक अधिकार सुनिश्चित गर्‍यो । यी उपलब्धिहरू कुनै साना उपलब्धि होइनन् ।

तर लोकतन्त्रको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष पनि छ– जनताको जीवनस्तरमा सुधार । लोकतन्त्र केवल मतदान गर्ने व्यवस्था मात्र होइन; सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने अवसर निर्माण गर्ने प्रणाली पनि हो । जब शिक्षित युवा आफ्नो देशमै भविष्य देख्न सक्दैन, किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउँदैन, साना उद्यमीले व्यवसाय विस्तार गर्न कठिनाइ भोग्छन् र सेवाग्राहीले सामान्य सरकारी सेवा लिन पनि अनेक झन्झट बेहोर्नुपर्छ, तब जनताले स्वाभाविक रूपमा प्रश्न गर्छन्– ‘हामीले अपेक्षा गरेको परिवर्तन कहाँ छ ?’

यही प्रश्नको केन्द्रमा सबैभन्दा पहिले रोजगारी आउँछ । नेपालका लाखौँ युवाले उच्च शिक्षा पूरा गरेपछि पनि आफ्नो योग्यताअनुसारको अवसर पाउन सङ्घर्ष गरिरहेका छन् । धेरै युवाका लागि विदेश जाने निर्णय सपना होइन, बाध्यता बनेको छ । परिवारसँग बस्न, आफ्नै देशमा काम गर्न र आफ्नै समाज निर्माणमा योगदान दिन चाहँदाचाहँदै पनि पर्याप्त अवसर नपाएको अनुभूतिले उनीहरूलाई निराश बनाएको छ ।

जब शासन प्रणाली अपेक्षित रूपमा प्रभावकारी देखिँदैन, जनताले त्यसको जिम्मेवारी निर्वाचित नेतृत्वसँग पनि जोड्छन् । यसै कारणले सुशासन आज राजनीतिक विश्वासको केन्द्रविन्दु बनेको छ ।

देशको सबैभन्दा ऊर्जाशील जनशक्ति विदेशिनु केवल आर्थिक विषय होइन; यो सामाजिक र राष्ट्रिय चुनौती पनि हो । गाउँमा वृद्ध आमाबुबा, सहरमा एक्ला परिवार, बाबुको अनुहार मोबाइलको पर्दाबाट मात्र चिनेका बालबालिका र रित्तिँदै गएका बस्तीहरूले विकासको एउटा पीडादायी चित्र पनि प्रस्तुत गर्छन् ।

यस्तोमा जनताले प्रश्न गर्छन्– ‘यदि आफ्नै देशमा सम्मानजनक रोजगारीको वातावरण निर्माण हुन सकेन भने राजनीतिक परिवर्तनको वास्तविक उपलब्धि के रह्यो ?’

यससँगै सुशासन जनताको अर्को प्रमुख अपेक्षा हो । आज नागरिक केवल सेवा होइन, सम्मानजनक सेवा चाहन्छन् । उनीहरू कार्यालयमा घण्टौँ लाइन बस्न चाहँदैनन्, सामान्य कामका लागि अनेक सिफारिस खोज्न चाहँदैनन्, अनावश्यक ढिलाइ र जटिल प्रक्रियाबाट हैरान हुन चाहँदैनन् । आधुनिक प्रविधिको युगमा छिटो, पारदर्शी र उत्तरदायी सेवा नागरिकको अधिकार बनेको छ ।

जब शासन प्रणाली अपेक्षित रूपमा प्रभावकारी देखिँदैन, जनताले त्यसको जिम्मेवारी निर्वाचित नेतृत्वसँग पनि जोड्छन् । यसै कारणले सुशासन आज राजनीतिक विश्वासको केन्द्रविन्दु बनेको छ ।

भ्रष्टाचारप्रतिको धारणा पनि जनविश्वास कमजोर हुने अर्को महत्त्वपूर्ण कारण हो । प्रत्येक आरोप सत्य हुन्छ भन्ने होइन, तर लोकतन्त्रमा जनधारणा स्वयं एक प्रकारको राजनीतिक यथार्थ हो । यदि नागरिकले सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग, अनियमितता वा प्रभावशाली व्यक्तिका लागि फरक नियम लागू भएको अनुभव गर्छन् भने उनीहरूको विश्वास कमजोर हुन्छ ।

जनताले आज कठोर कानुनभन्दा पहिले निष्पक्ष कार्यान्वयन खोजिरहेका छन् । उनीहरू यस्तो शासन चाहन्छन्, जहाँ नियम सबैका लागि समान होस्, जिम्मेवारी स्पष्ट होस् र सार्वजनिक पदलाई व्यक्तिगत लाभको माध्यम होइन, सेवाको अवसर मानियोस् । विश्वास एक पटक कमजोर भएपछि त्यसलाई पुनः निर्माण गर्न धेरै समय, इमान्दारी र निरन्तर व्यवहार आवश्यक पर्छ ।

उनीहरू अवसरको समानता, योग्यताको सम्मान, पारदर्शी प्रतिस्पर्धा र परिणाममुखी नेतृत्व खोजिरहेका छन् । देशभित्र उनीहरूले आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्ने वातावरण देखेनन् भने विदेश जाने निर्णय अझ सहज हुन्छ ।

नेपालको अर्को ठूलो चुनौती आर्थिक असमानता र जीवनयापनको बढ्दो लागत हो । बजारमा मूल्यवृद्धि हुँदा त्यसको सबैभन्दा बढी असर न्यून आय भएका परिवारमा पर्छ । दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य बढ्दै जाँदा, आम्दानीको वृद्धि त्यसअनुसार हुन नसक्दा र आर्थिक अनिश्चितता बढ्दा जनतामा असन्तोष स्वाभाविक रूपमा बढ्छ ।

आर्थिक वृद्धिसम्बन्धी तथ्याङ्क सकारात्मक देखिए पनि यदि त्यो वृद्धि आमनागरिकको जीवनमा प्रत्यक्ष अनुभूत हुन सकेन भने जनविश्वास निर्माण हुन सक्दैन । विकासका ठूला परियोजना आवश्यक छन्, तर जनताले आफ्नो भान्सामा, आफ्नो रोजगारीमा र आफ्ना छोराछोरीको भविष्यमा पनि विकासको अनुभूति खोजिरहेका हुन्छन् ।

युवा पलायन केवल आर्थिक कारणले मात्र भएको छैन; यो अवसर, विश्वास र भविष्यसँग पनि जोडिएको विषय हो । आजको पुस्ता विश्वसँग जोडिएको छ । उनीहरूले अन्य देशका अवसर, शिक्षा, प्रविधि र शासन प्रणाली नजिकबाट देखिरहेका छन् । त्यसैले उनीहरूको अपेक्षा पनि पहिलेभन्दा धेरै उच्च छ ।

उनीहरू अवसरको समानता, योग्यताको सम्मान, पारदर्शी प्रतिस्पर्धा र परिणाममुखी नेतृत्व खोजिरहेका छन् । देशभित्र उनीहरूले आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्ने वातावरण देखेनन् भने विदेश जाने निर्णय अझ सहज हुन्छ । यसले देशको उत्पादनशील जनशक्ति मात्र होइन, दीर्घकालीन राष्ट्रिय सम्भावनामाथि पनि प्रभाव पार्छ ।

सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल युगले पनि जनमत निर्माणको स्वरूप परिवर्तन गरेको छ । पहिले सूचना सीमित स्रोतबाट प्रवाह हुन्थ्यो, आज प्रत्येक नागरिक आफैँ सूचना प्रवाहकर्ता बनेका छन् । राम्रो काम पनि केही मिनेटमै देशभर फैलिन्छ, कमजोरी पनि तुरुन्तै सार्वजनिक हुन्छ । यसले राजनीतिक नेतृत्वमाथि उत्तरदायित्वको दबाब बढाएको छ । अब भाषणभन्दा व्यवहार, घोषणाभन्दा परिणाम र प्रचारभन्दा कार्यसम्पादनले जनमत निर्माण गर्छ । यो परिवर्तनलाई बुझ्न नसक्ने कुनै पनि राजनीतिक शक्ति समयसँग पछि पर्न सक्छ ।

यसका साथै जनतामा राजनीतिक संस्कृतिप्रति पनि प्रश्न उठ्न थालेका छन् । उनीहरू सरकार परिवर्तनको मात्र होइन, कार्यशैली परिवर्तनको अपेक्षा राख्छन् । व्यक्तिगत आरोप–प्रत्यारोप, अनावश्यक टकराव र गुटीय विवादले नागरिकलाई निराश बनाउँछ । जनता समाधान खोजिरहेका छन्, विवाद होइन ।

उनीहरू राष्ट्रिय हितका विषयमा सहमति, दीर्घकालीन नीति र स्थिर दिशाको अपेक्षा गर्छन् । लोकतन्त्रको अर्थ निरन्तर झगडा होइन; असहमतिलाई पनि संवादमार्फत समाधान गर्ने क्षमता हो भन्ने अनुभूति नागरिकले व्यवहारमै देख्न चाहेका छन् ।

यद्यपि, यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण सत्यलाई पनि स्वीकार गर्नुपर्छ । आज नेपालले भोगिरहेका सबै चुनौती कुनै एक दल, एक सरकार वा एक व्यक्तिका कारण मात्र उत्पन्न भएका होइनन् । भौगोलिक अवस्था, सीमित आर्थिक स्रोत, विश्वव्यापी आर्थिक उतारचढाव, महामारीको प्रभाव, जलवायु परिवर्तन, अन्तर्राष्ट्रिय श्रमबजारको आकर्षण र दीर्घकालीन संरचनात्मक समस्याले पनि नेपालको विकास यात्रालाई प्रभावित गरेका छन् ।

त्यसैले समाधान खोज्दा दोषारोपणभन्दा साझा जिम्मेवारीको भावना आवश्यक हुन्छ । तर साझा जिम्मेवारीको अर्थ कसैले पनि जिम्मेवारी नलिने होइन । नेतृत्व गर्नेले नै उत्तरदायित्व पनि वहन गर्नुपर्छ । यही लोकतन्त्रको आधारभूत सिद्धान्त हो ।

आज समयले नेपाली कांग्रेसलाई एउटा गम्भीर सन्देश दिइरहेको छ– ‘जनताको असन्तुष्टि विरोध होइन, चेतावनी हो ।’

नेपाली कांग्रेसका लागि पनि यही सन्देश लागू हुन्छ । यस पार्टीले आफ्नो गौरवशाली इतिहासलाई वर्तमानको जनअपेक्षासँग जोड्न सक्नुपर्छ । जनताले अब इतिहासको सम्मान त गर्छन्, तर भविष्यको योजना पनि हेर्छन् । उनीहरूलाई विगतको सङ्घर्ष सुनाउनु आवश्यक छ, तर वर्तमानको समाधान देखाउनु अझ आवश्यक छ ।

जनताले त्यही राजनीतिक शक्तिलाई पुनः विश्वास गर्छन्, जसले उनीहरूको पीडा सुन्छ, आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्छ, सुधारको स्पष्ट मार्ग प्रस्तुत गर्छ र त्यसलाई व्यवहारमा लागू गर्छ ।

लोकतन्त्रमा जनताको विश्वास हराउनु सबैभन्दा ठूलो सङ्कट हो, तर त्यो विश्वास पुनः प्राप्त गर्नु असम्भव होइन । इतिहास साक्षी छ– जनताको बिचमा इमान्दारीका साथ फर्कने, आत्मसमीक्षा गर्ने र सेवा तथा सुशासनलाई प्राथमिकता दिने राजनीतिक शक्तिलाई जनताले फेरि अवसर दिएका छन् ।

त्यसैले नेपाली कांग्रेसले पनि यदि आफ्ना संस्थापकहरूको त्यागलाई वर्तमानको नीति र व्यवहारसँग जोड्न सक्यो भने जनविश्वास पुनः निर्माण गर्न सक्छ । जनता पूर्णता खोज्दैनन्; उनीहरू सत्यनिष्ठा, उत्तरदायित्व र परिवर्तनको स्पष्ट प्रतिबद्धता खोज्छन् ।

आज समयले नेपाली कांग्रेसलाई एउटा गम्भीर सन्देश दिइरहेको छ– ‘जनताको असन्तुष्टि विरोध होइन, चेतावनी हो । चेतावनी अन्त्यको सङ्केत होइन, सुधारको अवसर हो ।’ यो सन्देश जसले बुझ्छ, उसले भविष्य निर्माण गर्छ । जसले बेवास्ता गर्छ, उसलाई इतिहासले कठोर पाठ पढाउँछ ।

नेपाली कांग्रेससँग अझै पनि त्यो ऐतिहासिक अवसर बाँकी छ कि उसले जनविश्वासलाई पुनः आफ्नो सबैभन्दा ठूलो शक्ति बनाओस् । तर त्यसका लागि अब केवल विगतको गौरव होइन, वर्तमानको इमान्दार कर्म र भविष्यप्रतिको स्पष्ट दृष्टि आवश्यक छ ।