‘सेतो एप्रोन’ अन्जु न्यौपानेद्वारा लिखित एक सामाजिक यथार्थवादी उपन्यास हो, जसले नर्सिङ पेसाको भित्री संसार र नेपाली स्वास्थ्य प्रणालीको गहिरो चित्र प्रस्तुत गरेको छ ।

न्यौपानेको यसअघि ‘मोड’ र ‘लुकेको वासना’ उपन्यास प्रकाशन भइसकेका छन् । ‘सेतो एप्रोन’ भने यसै वर्ष रत्न पुस्तक भण्डार काठमाडौँबाट प्रकाशित तेस्रो कृति हो । ३११ पृष्ठको यस उपन्यासले सम्पूर्ण स्वास्थ्य संरचना, राज्यको नीतिगत कमजोरी र समाजको सोचाइलाई समेत प्रश्न गरेको छ । नर्सको पेसागत जीवनका चुनौती, बिरामीसँगको सम्बन्ध, अस्पतालभित्रका प्रशासनिक तथा राजनीतिक हस्तक्षेप र नेपाली समाजमा स्वास्थ्य पेसाप्रतिको दृष्टिकोणलाई गहिरो विश्लेषण गरिएको छ । यस दृष्टिले ‘सेतो एप्रोन’ नेपाली साहित्य मात्र नभई सामाजिक विमर्शमा योगदान पुर्‍याउने कृति बनेको छ । 

तृतीय पुरुष दृष्टिविन्दु संरचनामा प्रस्तुत गरिएको यस उपन्यासको कथावस्तु निकै सान्दर्भिक छ । उपन्यासमा मुख्य पात्र अप्सरा रहेकी छे भने सहायक पात्रको रूपमा छिरिङ, अभिषेक, तेजस्वी र रोशनी छन् । गौणपात्रको रूपमा श्रवण, मानुषी, सुमित्रा लगायत छन् । उपन्यासमा एउटा मात्र पात्रलाई नायकत्व प्रदान नगरी बहुनायकत्व प्रदान गरिएको छ ।

• कथावस्तु

सुर्खेत छिन्चुमा बस अनियन्त्रित भई पल्टिएर धेरै मान्छे हताहत हुन्छन् । दुर्घटनामा केहीको मृत्यु हुन्छ भने केही गम्भीर वा केही सामान्य घाइते हुन्छन् । घाइतेलाई कोहलपुर मेडिकल कलेजमा ल्याइन्छ । घाइतेको उपचार प्रक्रियाबाट ‘सेतो ऐप्रोन’को कथावस्तु सुरु हुन्छ । 

कोहलपुर मेडिकल कलेजभित्रको मुख्य परिवेश रहेको यस उपन्यासमा बस दुर्घटना क्षेत्र सुर्खेत, छिरिङको दुर्गम गाउँ मुगु, अस्ट्रेलियाजस्ता केही परिवेश छिटफुट रूपमा आउँछन् । निम्नमध्यम वर्गको अवस्था, प्रेममा हुने धोका, स्वास्थ्य क्षेत्रमा भएको विकृति विसङ्गति र त्यसलाई राजनीतिले पारेको प्रभाव, स्वास्थ्यकर्मीले भोग्नुपरेका समस्या, स्वास्थ्य संस्थामा हुने विभिन्न आन्दोलन र त्यसले स्वास्थ्य क्षेत्रमा परेको असर, त्यसमा बिचौलियाको चलखेल जस्ता विषयवस्तुमा उपन्यासको कथावस्तु केन्द्रित छ । देशभित्रै बिरामीको सेवा गर्ने इच्छा हुँदाहुँदै स्वास्थ्यकर्मी माथिको श्रमशोषण, नर्स पढ्दा लागेको ऋण तिर्न नसक्दा विदेश पलायन हुनुपर्ने बाध्यतासम्म पुगेर उपन्यासको कथा टुङ्गिन्छ । 

कथावस्तु यति मिठो र सरल ढङ्गले अगाडि बढ्छ, पाठकलाई कतै कति पनि झर्को लाग्दैन । कतिपय ठाउँमा त कथावस्तुको प्रस्तुतिले पाठकलाई यति भावविह्वल बनाउँछ कि पत्तै नपाई दुईपटक मेरा आँखा रसाउन पुगे । 

अप्सराले नर्स बन्ने सपना देख्छे । उसको सपना पूरा गर्न बुबाले भारतबाट कमाएर ल्याएको पैसाले बजारछेउ जग्गा किनेका थिए, त्यही जग्गा बेचे । बाँकी ऋण लिएर उसलाई नर्स पढाएका थिए । त्यतिबेला बुवाले भनेका थिए, ‘तँलाई पढाउन जग्गा बेचेपछि हामीसँग बहिनीलाई पढाउन पैसा हुनेछैन । त्यसैले पहिला तँ पढ्, बहिनी तेरो जिम्मा ।’ नर्सिङ पढाइ सकाएर जागिर खाइसक्दा पनि बुबाको वाचा पूरा गर्न सक्ने स्थिति थिएन । उसको कमाइबाट ऋणको ब्याज तिर्न पनि पुगेन । त्यो क्षणले पाठकलाई निकै भावुक बनाउँछ । 

यस्तै कोरोनाको समयमा संक्रमित बढ्न थालेपछि रोशनीले कोरोना नसरोस् भनेर श्रीमान् र छोरालाई घरमा पठाउँछे । यता घरबेटीले तिमीले हस्पिटलमा काम गछ्र्यौ, हामीलाई कोरोना सर्ने डर भयो भन्दै रूममा बस्न दिँदैन । रुम छाडेर ब्याग बोकी रोशनी हस्पिटल जान्छे । आफू महिनावारी भएको समयमा आफ्नो स्वास्थ्य ठिक नहुँदानहुँदै कोरोना संक्रमित बिरामीको सेवामा लाग्छे । ड्युटी सकेर कहाँ जाने अन्योलमा पर्छे । उसको मिल्ने साथी रेनुकालाई सम्झन्छे र फोन गर्छे, रेनुकाले बहाना गर्छे । रोशनीलाई सहयोग गर्दिन । एउटी नर्स कोरोना संक्रमित बिरामीको सेवा गर्दागर्दै आफैँ अस्वस्थ छे, उसको साथमा कोही छैन । रुमबाट घरबेटीले निकालेको छ । आफ्नो नजिकको साथीले सहयोग गरेन । अन्त्यमा उसले अप्सरालाई सम्झन्छे । अप्सरा र तेजस्वीले उसलाई सहारा दिन्छन् । त्यो क्षणले निकै भावविह्वल बनाउँछ । यस्ता कैयौँ ठाउँमा पाठकको मन–मस्तिष्क छोइदिन्छ उपन्यासले । 

नर्स बनेर जागिर खाएपछि सबै सपना पूरा हुने सोचेकी थिई अप्सराले । समस्या नै समस्याले गाँजिएको स्वास्थ्य क्षेत्रमा श्रमशोषण, नर्सिङ पेसाप्रतिको हेपाहा प्रवृत्तिले उसको सपना पूरा हुन सकेन । देशप्रतिको अथाह प्रेम हुँदाहुँदै अन्ततः ऊ सपनालाई पछ्याउँदै अस्ट्रेलिया जान बाध्य हुन्छे । उपन्यासको मुख्य पात्रको रूपमा रहेकी अप्सरालाई यथार्थ पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

बस दुर्घटनापछि हस्पिटल भर्ना भएको छिरिङलाई मौन पात्रका रूपमा उभ्याए पनि उसको उपस्थितिले सम्पूर्ण पात्र, उपन्यासको कथावस्तु र परिवेशलाई जोड्ने काम गरेको छ । उपन्यासमा उल्लेख गरिएको छ, ‘अभिषेक, तेजस्वी, अप्सरा सबैको उद्देश्य छ तर उसको (छिरिङको) छैन ।’ छिरिङ पात्रमार्फत नेपालको दूरदराजका क्षेत्रको अवस्था उजागर गरिएको छ ।

डा. अभिषेक, जो सुन्दर छ । यस पात्रमार्फत एकोहोरो प्रेमको परिणाम के हुन्छ, त्यसले कस्ता–कस्ता शारीरिक र मानसिक असर पार्न सक्छ, यसका साथै बिरामीको सेवामा समेत असर पर्ने कुरा उपन्यासमा देखाइएको छ । साथै, यस पात्रका माध्यमबाट हरेक मान्छे हरेक ठाउँमा सफल हुन नसक्ने कुरा बुझाउन खोजिएको छ । डा. अभिषेक अन्तर्मुखी पात्रका रूपमा आएको छ ।

आफ्नो पेसा (नर्सिङ)मा समर्पित पात्रका रूपमा तेजस्वीलाई देखाउन खोजिएको छ । तेजस्वीमार्फत नर्सिङलाई सेवाको भावनाले ओतप्रोत पेसाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । नितान्त सेवाभावका साथ नर्सिङ पेसामा प्रवेश गरेकी तेजस्वीलाई डा. अभिषेकको अथाह प्रेमले कहिल्यै पगाल्न सक्दैन । 

यस्तै रोशनीलाई यस्तो पात्रका रूपमा उभ्याइएको छ, जसले आफैँ मरेर अरूलाई बचाउँछे । कोरोना महामारीका बेला संक्रमितको सेवा गर्दागर्दै ऊ आफैँ संक्रमित हुन्छे र अन्ततः अस्ताउँछे ।

सबै क्षेत्रमा सबै मान्छे नराम्रा हुँदैनन् र सबै मान्छे राम्रा पनि हुँदैन भन्ने पनि उपन्यासले देखाउन खोजेको छ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा दिवाकरजस्तो स्त्रीभोगी र श्रवणजस्तो घमण्डी तथा अहङ्कारी पात्र छन्; स्वास्थ्यकर्मीको अधिकारका लागि अगुवाइ गर्ने मानुषी र सुमित्राजस्ता दोहोरो चरित्र भएका बिचौलिया पात्र पनि छन्, जसले पैसाको प्रलोभनमा आन्दोलन तुहाउँछन्— यस्ता खराब पात्रलाई पनि उपन्यासमा उजागर गरिएको छ ।

भनिन्छ, इतिहासमा तिथिमितिबाहेक अरू सबै कुरा काल्पनिक हुन्छन् भने उपन्यासमा तिथिमितिबाहेक सबै कुरा सत्य हुन्छन् । यो उपन्यास पनि केवल कल्पनामा आधारित नभई; प्रत्यक्ष अनुभव, देखेका घटनाक्रम र महसुस गरिएका भावनाको मिश्रण हो । किनभने लेखिकाले आफ्नै पेसागत अनुभवलाई आधार बनाएर कथावस्तु प्रस्तुत गरेकी छन् । स्वास्थ्य क्षेत्रमा रहेको विकृति र विसङ्गतिलाई औँल्याउँदै तिनको निराकरणको चाहना राखी आलोचनात्मक दृष्टिकोण उपन्यासमा आएको छ । 

प्रेमको अर्थ शारीरिक सम्बन्धसँग मात्र नभई आत्मिक सम्बन्धसँग सम्बन्धित रहेको कुरा पात्र तेजस्वीका माध्यमबाट प्रकट गरिएको छ । यस उपन्यासमा सूक्ष्म मनोविश्लेषण पाइन्छ, डाक्टर अभिषेकलाई एकोहोरो प्रेमका कारण परेको प्रभावले निम्त्याएका समस्याको चित्रण गर्दा उपन्यासकारले कथानकमा स्वाभाविक पृष्ठभूमि प्रदान गरेकी छन् । बिरामीको उपचार, बिरामी र नर्सबिचको सम्बन्धजस्ता कुराको मनोवैज्ञानिक विश्लेषणले उपन्यासलाई सौन्दर्य थपेको छ । त्यसमाथि भाषाशैली सुन्दर छ, गद्य कविता पढेझैँ लाग्छ ।

• केही सुझाव

एरिस्टोलले भनेझैँ साहित्य समाजको अनुकरण मात्र नभई पुनर्सिजना पनि हो । त्यसैले समाजको यथार्थलाई समस्याका रूपमा प्रस्तुत मात्र नगरी समाधानको पाटोलाई साहित्यिक विमर्शको विषय बनाउनसक्नुपर््थ्यो उपन्यासकारले । 

लेखकमा सामाजिक वर्गीय दृष्टिकोण, विद्रोही चेतना, द्वन्द्ववादी मनोविज्ञान प्रशस्त पाइन्छ । यद्यपि कोरोना संक्रमणले मृत्यु भएकी रोशनीको पार्थिव शरीरका सम्बन्धमा भनिन्छ, ‘अहिले सास अर्को शरीरलाई आवश्यक पर्‍यो होला ! यस्ता प्रसङ्गले लेखकमा भौतिकवादी दृष्टिकोणको विषयमा अलमल हो कि भन्ने दर्शाउँछ । 

कोहलपुर मेडिकल कलेजमा हुने विभिन्न खाले आन्दोलनलाई पनि समस्याका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजिएको छ । आन्दोलनका कारण समस्या होइन कि समस्याका कारण आन्दोलन भएको हो भन्ने कुरामा जोडदिँदा उपयुक्त हुन्थ्यो कि ! 

कथावस्तुमा असफलता र निराशालाई बढी प्राथमिकता दिइयो । कुनै पात्रको प्रेम पनि सफल हुँदैन र भविष्य पनि । समस्याको बिचबाट सङ्घर्ष गर्दै सफलताको बाटो खोज्नु सचेत र सङ्घर्षशील नागरिकको दायित्व हो । जीवनमा सङ्घर्षले समस्याको बिचबाट पनि सफलता दिलाउँछ भनी सन्देश दिँदा उपयुक्त हुन्थ्यो कि ! नत्र त असफलता र निराशा मात्र देखिन जान्छ । 

उपन्यासको आधारभूत तत्त्वहरू भाषा, प्रतीक र विम्ब, गति र लयजस्ता विषयमा गहिरो गरी छिचोल्ने समीक्षकको रूपमा मैले आफूलाई उभ्याउन सकेको छैन । सामान्य पाठकका दृष्टिले हेर्दा भाषा सरल छ, कथावस्तु आकर्षक छ, एकपटक पढ्न थालेपछि रोकिन गाह्रो हुन्छ । यस दृष्टिले ‘सेतो एप्रोन’ नेपाली उपन्यास साहित्यमा मात्र नभई सामाजिक विमर्शमा पनि महत्त्वपूर्ण योगदान गर्ने कृति बनेको छ । 

अन्त्यमा, ‘सेतो एप्रोन’ केवल नर्सहरूको कथा होइन, यो नेपाली स्वास्थ्य प्रणालीको दर्पण हो । यसलाई पढ्दा पाठक केवल कथामा डुब्दैन, उनै स्वास्थ्यकर्मीको जीवन र पीडासँग भावनात्मक रूपमा गाँसिन्छ र स्वास्थ्य प्रणाली सुधारको आवश्यकता महसुस गर्छ ।