जेन–जी आन्दोलन (भदौ २०८२ भदौ २३ र २४) लाई नेपालले दुई तस्बिरबाट सम्झिनेछ । पहिलो तस्बिर— विद्यालयको पोसाकमा रहेका किशोर–किशोरी गोली र अश्रुग्यासबिच दौडिरहेको दृश्य । दोस्रो तस्बिर— संसद् भवन र सिंहदरबारमा दन्किरहेको आगोका ज्वाला र लुटपाटको दृश्य । 

दोस्रो तस्बिर मात्र हेर्नेहरूले जेन–जीलाई ‘अत्यधिक उग्र र तोडफोड गर्ने पुस्ता’ भन्नेछन् । पहिलो तस्बिर सम्झनेहरूले सोच्नेछन्, यो पुस्ताले अन्ततः हाम्रा सम्झौतालाई विरासतका रूपमा लिन अस्वीकार गर्‍यो तर सत्य अझ गहिरो छ । जेन–जीले मात्र नेपालको भविष्य जलाएको होइन; हरेक पुस्ताले, आ–आफ्ना तरिकाले जलाएको हो । दशकौँदेखि हामीकहाँ भ्रष्टाचार, लापरबाही, आफन्तवाद, निरङ्कुशताको मोह र अनुशासनहीनता चल्दै आएको छ । भदौमा भएको घटनाले विगतलाई तोडेको होइन, यो त लामो कथाको अर्को अध्याय थियो, जहाँ अघिल्ला पुस्ताले आगो बालिदिए र जेन–जीले त्यसलाई सडकमा लगे । 

सिधै भन्नुपर्छ, नेपालका जेन–जी (सन् १९९७ देखि २०१२ सम्म जन्मेको पुस्ता) राजनीतिका फुटनोट होइनन्, उनीहरू पनि राजनीतिक शरीरका मुटु हुन् । हाम्रो देश एसियाकै सबैभन्दा युवा जनसंख्या भएको मुलुक हो; यहाँ विद्यालयदेखि कलेज पढ्ने, काम गर्ने थुप्रै युवा छन् । 

सरकारले जब नेपालमा दर्ता नभएका केही सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म बन्द गर्ने निर्णय गर्‍यो, त्यो पूर्ण प्रतिबन्ध थिएन । दर्ता भएका सामाजिक सञ्जाल (टिकटक, भाइबर लगायत) चलिरहेका थिए । यद्यपि सरकारको निर्णयले यो पुस्ताको संवाद गर्ने, योजना बनाउने र सपना देख्ने डिजिटल सार्वजनिक चौतारीमा प्रहार गरेको थियो । नेटवर्कमा हुर्किएका यी युवाका लागि त्यो आंशिक बन्द नै पूर्ण अस्वीकृतिजस्तै लाग्यो । युवा सडकमा निस्किए । 

निश्चय नै हत्या, आगजनी, तोडफोड, सरकारी भवनमाथि आक्रमण— यी मुक्ति ल्याउने काम होइनन् । यी त दुःख र आक्रोशका सङ्केत थिए । युवा उमेरको अस्थिरता र शासक वर्गको कठोर सोचको टकराबका परिणाम थिए । जेन–जी आन्दोलनलाई केवल फुटेका सिसा र जलेका ढोकासम्म सीमित गर्नु भनेको मूल कुरा नबुझ्नु हो । मुख्य कुरा के हो भने यो पुस्ताले दशकौँसम्म अघिल्लो पुस्ताले भविष्य चोर्दै गरेको देखेपछि अन्ततः ‘हिसाब माग्ने’ निर्णय गरेको पनि हो । साथै यो अवस्थाको फाइदा लिने, धमिलो पानीमा माछा मार्ने र सञ्जालको ‘अल्गोरिदम’लाई म्यानिपुलेट गर्ने केही स्वार्थ समूह पनि थिए । 

सत्य के हो भने जेन–जीको कमजोरीभन्दा शक्ति धेरै छ तर यसलाई पुराना पुस्ताले सुन्न चाहँदैन । उनीहरूका कमजोरीहरू पनि प्रायः हामीले बनाएको संसारकै प्रतिविम्ब हुन् । 
छिटो सिक्न, छिटो जुट्न र विश्वव्यापी विचारलाई छिटो स्थानीय बनाउन सक्छन्, जेन–जीले । उनीहरू ‘नेटवर्क’ विधामा पारङ्गत छन् जसलाई नेपालका संस्थाहरूले अझै राम्ररी बुझ्न सक्दैनन् । केही दिनमै डिस्कोर्ड र बिटच्याट विकेन्द्रीकृत च्यानलले त्यस्तो काम गरे, जुन पार्टी र युनियनहरूले गर्न महिनौँ लाग्थ्यो । प्रदर्शन मार्गको नक्सा बनाउने, कानुनी सहयोग बाँड्ने, प्राथमिक उपचारका टिप्स दिने, तोडफोड र लुटपाट गर्ने स्थानको जिओलोकेसन सेयर गर्ने, अन्जानलाई खाना र बासको व्यवस्था गर्ने आदि काम उनीहरूले सहजै गर्छन् । देशलाई ठप्प बनाएको उनीहरूलाई अराजकता मनपरेर होइन, बरु उनीहरू बुझ्छन् कि आजको शक्ति संरचनाभन्दा बढी ब्यान्डविथमा हुन्छ । 

जेन–जी आन्दोलनका घटना सबै दुर्घटना होइनन्; कसैले धमिलो पानीमा माछा मार्न खोजे पनि, राजतन्त्र ब्युँताउने मौका देखे पनि समग्रमा यो विशुद्ध भविष्यको सङ्केत पनि थियो । जब कुनै देशमा अधिकांश नागरिक युवा हुन्छन्, त्यो देशमा या युवाबाटै शासन हुन्छ, या त शासकहरू युवाविरुद्ध जान सक्छन् । अनि युवाविरुद्ध जाने हरेक प्रयासको अन्त्य धुवाँमै हुन्छ ।

‘भ्रष्टाचार’बारे नेपाली जेन–जी जानकार छन् । टिकटकमा ‘आफन्तवाद विरुद्धको अभियान’ हुँदा ठुलाठुला मान्छेले मजाक उडाएका थिए । जब दर्ता नभएका ठुला प्लेटफर्म बन्द भए, तब उनीहरूले त्यो पीडा सडकमा लिएर आए । 

तिनीहरूको विश्वव्यापी सम्बन्ध नेपाली पहिचानप्रतिको धोका होइन, यो त यसको विकास हो । जब केही फिडहरूले ‘मेम’ ल्याउँछन्, तिनै फिडहरूले जवाफदेहिता, नागरिक प्रविधि र आन्दोलनको विभिन्न रूपहरू पनि ल्याउँछन् । नेपालमा प्रयोग भएका प्लेकार्डहरूले आज ढाका वा जाकार्तामा बनेको प्लेकार्डसँग ताल मिलाउन सक्छ तर आफ्नोपन भने गुमाउँदैन । जेन–जीले आक्रोश आयात गरेका होइनन्, उनीहरूले त साहस निर्यात गरेका हुन्, यद्यपि मौकाको फाइदा उठाउने हुँडारहरूले अवसर लिन खोजेका होइनन् भन्ने अवस्था छैन । 

जेन–जीका कमजोरीहरू पनि छन् । त्यो हो, उत्साह र आवेग । विज्ञानले सजिलै भन्छ, दिमागको ‘ब्रेक’ प्रणाली ढिलो परिपक्व हुन्छ तर ’एक्सेलेरेटर’ प्रणाली छिटै सक्रिय हुन्छ । किशोर अवस्थाको जोखिम लिनुपर्ने स्वभावलाई सामाजिक सञ्जालको तीव्रतासँग मिसाउँदा परिणाम विस्फोटक हुन्छ । आक्रोश छिटै आगोको ज्वाला बन्छ, तर बुद्धिले आफ्नो आवाज बुझ्न समय लाग्छ । भदौमा जलेकामध्ये केही सम्पदा थिए, केही त कठोर सङ्घर्षबाट पाएको सार्वजनिक विश्वास पनि । धेरै युवाले पछि स्वीकार गरे, त्यो गल्ती थियो । यो कुरा मनन गर्न जरुरी छ । 

यस्तै जेन–जीले इतिहास बुझ्न सक्नुपर्छ । धेरै नेपाली विद्यार्थीलाई इतिहास पढ्न बाध्यताजस्तो लाग्छ, किनभने इतिहास पढाउने नाममा तिथिमिति र वीरहरूको नाम कण्ठ गर्न लगाइन्छ । उनीहरूलाई धुलो लागेको ऐनामा हेरेझैँ ‘पछाडिको ऐना’ दिइन्छ, अनि सवारी दुर्घटना हुँदा त्यो ऐना प्रयोग नगरेको भनेर दोष लगाइन्छ । हाम्रो पाठ्यक्रमले २०४६, २०६२/६३ का आन्दोलनलाई जीवित सिकाइ होइन, सङ्ग्रहालयको लेबलजस्तो देखाउँछ । हामीले किशोरलाई इतिहासबाट आउने तालमेल र संस्थागत नाजुकता देख्न र बुझ्न सिकाएकै छैनौँ । त्यो असफलता विद्यालय, मन्त्रालय र अभिभावक सबैको हो । 

जेन–जीको अर्को कमजोरी छ, सतही सूचना लिनु । सामाजिक सञ्जालको गतिले प्रमाणभन्दा बढी आत्मविश्वासलाई पुरस्कृत गर्छ । छिटो प्रस्तुत गरिएका विचारले गहिरा विश्लेषणलाई डुबाउँछन् । युवा पुस्ता सजिलै झुक्किन्छन् भन्ने होइन, उनीहरू त अझै धेरै गहिराइमा हुन्छन् । जब छोटो समयमा थप आक्रोश आउँछ र आक्रोशमा तुरुन्तै धारणा दिनुपर्ने हुन्छ, त्यतिबेला बजारले शङ्का र विनम्रतालाई होइन ठोकुवा बोल्नेलाई इनाम दिन्छ । त्यसैले कतिपय निर्णयहरू कोही अमूक व्यक्तिको ‘पोस्ट’ वा ‘मेम’ हेरेर भए, परिस्थिति हेरेर भएनन् । 

हाम्रो अर्को कमजोरी छ, दण्डहीनता । यो त सबैभन्दा गम्भीर कमजोरी हो । सरकारी भवन तोडफोड मात्र होइन, आन्दोलनमा व्यावसायिक घरानाहरू लुटिए, निजी सम्पत्ति नष्ट गरियो । परिवारहरू डरले घरभित्र लुक्नुपर्‍यो, पसलहरू खाली पारियो, निजी गाडी तोडियो । सामान्य नागरिकका लागि संसद् मात्र जलेको होइन, उसको सुरक्षाको अनुभूति पनि जलेको हो । लुटपाट गर्नेहरू भिडभित्र लुकेपछि डर फैलियो । अपराधीलाई सजाय नहोला कि भन्ने र दण्डहीनताले प्रश्रय पाउने डर निकै खतरनाक हुन्छ । यसले नागरिकमा पर्छ, भोलि तिम्रो घर पनि जल्न सक्छ । भ्रष्टाचारले राज्यप्रतिको विश्वास तोड्छ, दण्डहीनताले समाजप्रतिको भरोसा तोड्छ । जेन–जीले बुझ्नैपर्छ— लुटपाटले उनीहरूको आन्दोलनलाई कुनै पनि सरकारी विज्ञप्तिले भन्दा धेरै छिटो अमान्य बनाइदिन्छ । 

जेन–जी छिटो–छिटो जुट्न सक्छन् । यहीँनेर उनीहरूले बुझ्नुपर्छ— उनीहरूलाई अरुले त्यति नै छिटो कपटकौशलको सिकार पनि बनाउन सक्छन् । स्वार्थ समूहहरूले यो कुरा राम्ररी बुझिसकेका छन् । 

भदौको आन्दोलनमा सामाजिक सञ्जालमा देखिएका कुरा केवल युवाहरूको स्वाभाविक आक्रोश थिएनन्, त्यहाँ स्वार्थ समूहका आवाज पनि मिसिन पुगेका थिए । राजतन्त्र फर्काउन चाहनेहरूले प्रचार गरे, विदेशी ट्रोल फार्महरूले नेपालीमै विभाजन ल्याउने ह्यासट्याग धकेले, स्थानीय शक्तिशालीहरूले बोट नेटवर्क प्रयोग गरेर भड्काउने हल्ला बढाए । छिटो–छिटो स्क्रोल गर्ने धेरै युवाका लागि कुन सन्देश साथीबाट आएको हो र कुन विदेशबाट भनी छुट्ट्याउनै गाह्रो भयो । 

यो कमजोरी संरचनात्मक हो । जेन–जीले सरकारी बुलेटिनभन्दा बढी फिडलाई विश्वास गरेर हुर्किएका हुन् । साथीहरूको भनाइलाई उनीहरूले राज्यका सञ्चार माध्यमलाई भन्दा बढी विश्वास गर्छन् । यसले उनीहरूलाई सरकारप्रति आलोचक बनाएको छ तर यसैसँग उनीहरूलाई जोसुकैले पैसा हालेर बढाउने प्रचारमा सजिलैसँग एक्स्पोज पनि गरेको छ । निरङ्कुश सोचलाई यसमै फाइदा हुन्छ, उनीहरूले सेन्सर गर्नैपर्दैन, भिडमा झुट मात्र बाँडे पुग्छ । 

प्रदर्शनकर्तामध्ये सानो हिस्सा मात्रै पनि ‘भ्रष्टाचार अन्त्य गर’ बाट ‘राजा फर्काउ’ मा सर्‍यो भने कथा नै फेरिन्छ । युवाको ऊर्जा अवसरवादीको सिँढी बन्न सक्छ र दाउ केवल केही जलेका भवनभन्दा धेरै भयावह हुन सक्छ । 

नेपालले रगत, आँसु र दशकौँको सङ्घर्षबाट कमाएको संविधानले लोकतन्त्र, गणतन्त्र, समावेशी र धर्मनिरपेक्षतालाई संस्थागत गरेको छ । यो संविधान दुईवटा जनआन्दोलनको गर्जन र असंख्य बलिदानीहरूको रगतले लेखिएको धरोहर हो । यही संविधान बहुल राष्ट्रलाई भत्किनबाट बचाउने ढाल हो । भदौमा यसलाई खतरा केवल प्रहरीको गोलीबाट थिएन, गलत दिशामा मोडिएको भए सो युवा आन्दोलनले यसको मुटु नै टुक्रा–टुक्रा पार्न सक्थ्यो । 

हामीले सम्झनैपर्छ— यो संविधान बनाउन जेन–जीका हजुरबुबा–हजुरआमा र बा–आमाले जेल, अत्याचार, हिंसा र निर्वासन सहेका थिए । अनि यसपालि सङ्कटको चरममा जब अवसरवादीले गणतन्त्र उल्ट्याउन खोजे, त्यतिबेला राष्ट्रपति (उही पुरानो पुस्ताकै प्रतिनिधि) ले दृढ भएर संविधान र गणतन्त्र जोगाए । 

जेन–जीले बुझ्नै पर्छ— उनीहरूले बिग्रिएको राजनीति मात्र होइन, अरू पुस्ताले रगत र पसिनाले जोगाएको अनमोल संविधान अर्थात् राजनीतिक धरोहर पनि पाएका छन् । 

अब प्रश्न उठ्छ, कसरी जेन–जीको ऊर्जा स्वार्थी समूहले हाइज्याक गर्न नपाओस् तर उनीहरूको शक्ति पनि नदबाइयोस् ? उत्तर हो— नियन्त्रण होइन, सहारा र मार्गदर्शन आवश्यक छ । 
सर्वप्रथम त गहिरो मिडिया साक्षरता आवश्यक छ । मिडिया साक्षरतालाई अब पाठ्यपुस्तकको सानो युनिटका रूपमा होइन, बाँच्नकै सीपका रूपमा सिकाउनुपर्छ । विद्यालयले विद्यार्थीलाई बोट नेटवर्क कसरी चिन्ने, फोटो र भिडियो कसरी रिभर्स–सर्च गर्ने, स्रोत कसरी पत्ता लगाउने भनी अभ्यास गराउनुपर्छ । विभिन्न संस्थाले कार्यशाला चलाएर भाइरल पोस्टहरूलाई विश्लेषण गर्ने संस्कृति बसाल्नुपर्छ । जेन–जीले हरेक हल्ला वा भाइरल समाचारलाई ‘गल्लीको हावा हल्ला’ जस्तै लिनुपर्छ, त्यसलाई दुई–तीनपटक जाँचेर मात्र निचोडमा पुग्नुपर्छ । कसैले नियमित हानिकारक सूचना सम्प्रेषण गर्छ भने त्यो मानसिक रोग ‘इन्फर्मेसन डिसअर्डर सिन्ड्रोम’ पनि हुन सक्छ भन्ने बुझेर सरकार र परिवारले रोकथाम र उपचारको व्यवस्था संस्थागत गर्न जरुरी छ । 

आफ्नै नागरिक डिजिटल चौतारी आवश्यक छ । विदेशी सामाजिक सञ्जाल मात्रमा भरपर्नु भनेको विदेशी एल्गोरिदममा आफ्नो आवाज गुमाउनु हो । यो पैसा वा कसैको प्रभावमा कालोलाई सेतो बनाएर झुक्याउन सक्ने सजिलो माध्यम पनि हो । विश्वविद्यालय, सञ्चारगृह र युवा समूहहरूले मिलेर नेपाली प्रयोगकर्ताका लागि स्वतन्त्र, पारदर्शी र सुरक्षित प्लेटफर्म बनाउनुपर्छ । टिकटक वा बिटच्याटलाई प्रतिस्थापन गर्न त सकिँदैन तर आन्दोलनलाई हाइज्याक हुनबाट बचाउने आधार भने बन्न सक्छ । 

पुस्ता–पुस्ताबिच सहकार्य आवश्यक छ । युवा आन्दोलनहरू तब सबैभन्दा सुरक्षित हुन्छन् जब तिनीहरू नागरिक समाज, मानव अधिकार समूह वा स्वतन्त्र सञ्चारजस्ता विश्वसनीय संस्थासँग जोडिन्छन् । जेन–जीले सबै ठुला पुस्ता शत्रु हुन् भन्ने धारणा त्याग्नुपर्छ । सही सहयोगीहरूले नै आन्दोलनलाई स्थिरता दिन्छन् । 

समाधान सामाजिक सञ्जालमा सेन्सरसिप होइन । हरेक अन्धाधुन्ध प्रतिबन्धले सरकार नागरिकको आवाजसँग डराउँछ भन्ने शङ्का अझै गहिरो बनाउँछ । सही बाटो भनेको झुटलाई झुटले होइन, सत्यको उज्यालोले हराउनु हो । तत्काल तथ्य जाँच गर्ने संयन्त्र सार्वजनिक गर्नुपर्छ, हल्ला फैलाउने नेटवर्कहरू नामसहित उजागर र नियमन गर्नुपर्छ, प्रमाण खुला गर्नुपर्छ । पारदर्शिताले नागरिकलाई प्रतिरक्षा दिन्छ, अँध्यारोले षड्यन्त्र जन्माउँछ । 

अब कुरा आउँछ, जेन–जीको आफ्नै जिम्मेवारीबारे । उनीहरू केवल यात्रु होइनन्, उनीहरूले नेतृत्व गर्न चाहन्छन् भने नेतृत्वको मूल्य बुझ्नुपर्छ । त्यो हो, अनुशासन । सडकमा देखाउने सिर्जनशीलतालाई अब अन्य काममा पनि देखाउनुपर्छ । विशेषतः नीति कानुन लेख्ने, बजेटका खाता हेर्ने, जवाफदेहिताको सूची बनाउने आदिमा उनीहरूको ध्यान पुग्नुपर्छ । आक्रोश मात्र होइन, अडिट पनि साझा गर्नुपर्छ । राज्यले सम्पदा जोगाउन नसके पनि युवाहरूले ‘युवा टोली’ बनाएर संसद्, अदालत, सरकारी कार्यालय, पुस्तकालय, व्यावसायिक घराना र अभिलेखशालालाई आन्दोलनको बेला जोगाउन सक्नुपर्छ । आन्दोलन क्षणिक आगोको झिल्को मात्र नभई, जोगाउने र जिम्मेवारी लिने शक्ति बन्नुपर्छ, संरक्षक बन्नुपर्छ । 

युवा पुस्ताले पढेर विभिन्न क्षेत्रको ज्ञान लिनुपर्छ । स्क्रोलभन्दा बाहिर गएर नेपाललाई रूपान्तरण गर्ने मानिसहरूको जीवनी पढ्नुपर्छ । आन्दोलन किन टुक्रिन्छ, कसरी चरमपन्थी रणनीतिले कब्जा गर्छ भन्ने इतिहास पढ्नुपर्छ । आफ्नो संविधानलाई उपयोग विधि (युजर म्यानुअल) जस्तै पढ्नुपर्छ । पढ्नु भनेको विगतलाई आत्मसमर्पण गर्नु होइन; बरु विगतबाट सिक्ने हो ।

जेन–जी आन्दोलनका घटनाहरू सबै दुर्घटना होइनन्; कसैले धमिलो पानीमा माछा मार्न खोजे पनि, राजतन्त्र ब्युँताउने मौका देखे पनि समग्रमा यो विशुद्ध भविष्यको सङ्केत पनि थियो । जब कुनै देशमा अधिकांश नागरिक युवा हुन्छन्, त्यो देशमा या त युवाबाटै शासन हुन्छ, या त शासकहरू युवाविरुद्ध जान सक्छन् । अनि युवाविरुद्ध जाने हरेक प्रयासको अन्त्य धुवाँमै हुन्छ । अब हामीसँग विकल्प छ, अर्को बाटो रोज्ने । केही दलहरूले त जेन–जीको कमिटीहरूमा प्रतिनिधित्व गराउने सराहनीय कामको थालनी पनि गरिसकेका छन् । 

कसैले जेन–जीलाई ‘लापरबाही’ भन्न चाहन्छ भने भनोस्, तर उसले ऐना पनि हेर्नुपर्छ । लापरबाही युवाको मात्र होइन, ८० को दशकको हिसाबमा पुराना नेताले देश चलाउन खोज्नु पनि लापरबाही हो । लापरबाही हो— जनताको आवाज सुन्ने साटो अहंकारी प्रवृत्ति । लापरबाही हो— थरलाई योग्यताभन्दा माथि राख्ने पार्टीहरू ।

आन्दोलनको भोलिपल्ट बिहानै सडक सफा गर्ने, पानी बोकेर ल्याउने, हराएका नामहरूको सूची तयार गर्ने स्वयंसेवक पनि जेन–जी नै थिए । त्यसैले नेपालको भविष्य केवल जेन–जीले जलाएका होइनन्, हरेक पुस्ताले जलाएका हुन् । अब पुनर्निर्माण पनि हरेक पुस्ताले सँगै गर्नुपर्छ । हजुरबुबा–आमा र मातापिताले आन्दोलन गरेर ल्याएको व्यवस्था, राष्ट्रपतिले सङ्कटमा जोगाएको गणतन्त्र र युवाले दण्डहीनता अस्वीकार गरेर उठाएको आवाज— यी सबै एउटै कथामा मिसिनुपर्छ । 
(डा. कँडेल जेनभामा कार्यरत मेडिकल एपिडेमियोलोजिस्ट तथा मानवशास्त्री हुन् ।)