विराटनगर । भदौको २३ र २४ गते राजधानी काठमाडौंका सडकहरूमा हजारौँ जेनजी युवाले विद्रोह गरे । २३ गते राज्यले गरेको अन्धाधुन्द गोली प्रहारबाट दर्जनौं युवाको ज्यान गयो, कैयौं घाइते भए । आन्दोलनमा सामान्य समर्थन गर्न हिँडेकी किशोरी कार्की पनि फिल्डमै थिइन् । त्यही बिचमा आफू छेउको एक युवकलाई गोली लाग्यो । ठाउँको ठाउँ ढलेका उनलाई टपक्क टिपेर मोटरसाइकलमा हालेर उनले हस्पिटल पुर्‍याइन्  र ती युवाले जीवन दान पाए । 

किशोरीले गोलाबारीबिच गोली लागेका युवालाई मोटरसाइकलमा बोकेर हस्पिटल लगेको दृश्य सामाजिक सञ्जालमा फैलियो, एकाएक उनी सेलिब्रेटी बनिन् । सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्ध र भ्रष्टाचारविरुद्ध सुरु भएको त्यो जेनजी विद्रोहले उनी सेलिब्रेटी मात्रै भइनन्, सरकार नै ढल्यो, नयाँ सरकार बन्यो । 

तर आन्दोलनको गर्भबाट जन्मिएको नयाँ सरकार र त्यसपछिको राजनीतिक घटनाक्रमले किशोरीलाई सन्तुष्ट बनाउन सकेको छैन । बरु, उनीभित्रको आक्रोश र निराशाको पारो झनै चढेको छ । यो आक्रोशको जरा उनको व्यक्तिगत जीवनको गहिरो घाउमा लुकेको छ । उनका बुबा हिमालकाजी कार्कीलाई तत्कालीन राज्यसत्ताले माओवादी भएको नाममा २०५८ मंसिर १५ गते उदयपुर कटारीको डोल्मा रेस्टुरेन्टबाट पक्राउ गरेर बेपत्ता बनायो । 

ओखलढुंगा चिसंखुगढी भदौरेमा जन्मिएकी कार्की त्यसबेला २२ महिनाकी मात्र थिइन् । त्यही बेला उनकी आमा पशुपति बस्नेतलाई पनि पक्राउ गरेर १७ महिना जेल हालियो । मावलका हजुरबा हजुरामासँग त्यो समय बिताएकी उनले आफू मावलमा बस्नु परेको कारण धेरै पछि मात्रै थाहा पाइन् । त्यसपछि उनी अहिले पनि बेपत्ता बनाइएका आफ्ना बुबालाई खोजिरहेकी छन् । 

उनै कार्कीसँग जेनजी विद्रोह, वर्तमान अवस्था, नयाँ सरकारको कार्यशैली, पुराना दलहरूप्रतिको वितृष्णा, संवैधानिक सुधारको बहस र आफ्नो व्यक्तिगत संघर्षका अनेकौं विषयमा कुराकानी गरेका छौँ । 

तपाईं जेनजी आन्दोलनको एक प्रमुख अनुहार हुनुहुन्छ । एउटा सानो मागबाट सुरु भएको आन्दोलनले सत्ता नै पल्टाउला भन्ने सोच्नुभएको थियो ? त्यो उभार र अहिलेको परिस्थितिलाई कसरी विश्लेषण गर्नुहुन्छ ?

– सुरुमा हामी एकदमै सानो र स्वाभाविक माग लिएर सडकमा आएका थियौं । हाम्रो १३ देखि २८ वर्षको युवा समूह, जो विज्ञान र प्रविधिको युगमा हुर्कियौं, उनीहरूका लागि सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्ध ठुलो अन्याय थियो । कतिपय साथीहरू फ्रिल्यान्सिङ गरेर जीविकोपार्जन गरिरहनुभएको थियो, कतिले देश–विदेशका सूचना र ज्ञान त्यहीँबाट लिइरहेका थिए । त्यसैले हाम्रो पहिलो र मुख्य माग त्यही थियो । 

सँगसँगै, हामीले देशमा व्याप्त भ्रष्टाचार र राजनीतिक नियुक्तिमा नातावाद र कृपावाद (नेपो किड्स) विरुद्ध पनि आवाज उठायौँ । यी विभिन्न एजेन्डाहरूले हामीलाई सडकमा एकताबद्ध गरेको थियो । तर, आज फर्केर हेर्दा मन कटक्क खान्छ । 

हाम्रो माग एउटा थियो, तर आन्दोलनले जुन मूल्य चुकायो, त्यो कल्पनाभन्दा बाहिरको थियो । हाम्रा १४–१५ वर्षका भाइहरू, स्कुल ड्रेस लगाएका बच्चाहरूले गोली खाएर सहादत प्राप्त गरे । त्यो दृश्यले हामीलाई हल्लाइदियो । तर, यत्रो बलिदानपछि पनि हामीले के पायौं त ? मलाई दुःखका साथ भन्नुपर्छ, यो आन्दोलन अहिले एउटा केटाकेटीको खेल जस्तो भइरहेको छ । गुडिया नकिन्दिएको निहुँमा झगडा गरेजस्तो स–साना कुरामा जेनजीभित्रै विवाद र गुटबन्दी भइरहेको छ । हामीभित्र राजनीतिक परिपक्वता, सांगठनिक ज्ञान र दूरदृष्टिको कमी देखियो ।

तपाईंले भन्न खोज्नुभएको जेनजी आन्दोलन अहिले दिशाहीन र विभाजित भयो भन्ने हो ? यसको कारण के देख्नुहुन्छ ?

– हो, त्यस्तै देखिन्छ । अहिले एउटाले एउटा पार्टी खोल्ने, अर्कोले अर्को पार्टी खोल्ने होडबाजी चलेको छ । यो पार्टी–पार्टी कुद्ने बेला होइन । हाम्रो आन्दोलनको मुख्य उद्देश्य पुरानै नीति र व्यक्तिलाई हटाएर फेरि त्यस्तै अर्को व्यवस्था ल्याउनु थिएन । 

हामी नयाँ प्रणाली, नयाँ सोँच र नयाँ संस्कार चाहन्थ्यौं । जेनजी भनेको केवल उमेर समूह होइन, यो एउटा भाव हो, एउटा ऊर्जा हो । हामी नयाँ जोश, जाँगर र समृद्धिको सपना बोकेर आएका थियौं । तर, अहिलेको अवस्थाले त्यो सपनामाथि नै प्रश्न उठाएको छ । 

एउटा राम्रो समूह बनाउने, विज्ञ र अनुभवी सल्लाहकार राख्ने, अनि साझा एजेन्डामा अगाडि बढ्ने हो । तर यहाँ त लिडरको पछाडि कुद्ने प्रवृत्ति हाबी भयो, जबकि यहाँ त कोही स्थापित लिडर नै छैन । म आफैं पनि लिडर होइन, मैले त केवल एउटा अभियान्ताको रूपमा सहयोग गरेको थिएँ । हाम्रो यो विभाजनले पुराना शक्तिहरूलाई नै फाइदा पुगिरहेको छ । हामीले समयमै यो कमजोरीलाई सच्याउन सकेनौँ भने हाम्रो बलिदान व्यर्थ जानेछ । 

तपाईंको राजनीतिक सक्रियता र आक्रोशको पछाडि तपाईंको पारिवारिक पृष्ठभूमि र व्यक्तिगत भोगाइको पनि ठुलो भूमिका छ भनिन्छ नि । त्यो के हो ?

– मेरो जीवनको सबैभन्दा ठुलो उत्प्रेरणा र सबैभन्दा ठुलो पीडा नै मेरो परिवारको कथा हो । म जम्मा २२ महिनाकी थिएँ, जब राज्यद्वारा मेरा बुबालाई बेपत्ता बनाइयो । त्यसको केही समयपछि माओवादीको शंकामा मेरी आमालाई पनि १७ महिना जेलमा राखियो । म हजुरबुबा–हजुरआमासँग हुर्किएँ । सानो छँदा मलाई केही थाहा थिएन । कसैले ‘तिम्रो बाबा खोइ ?’ भनेर सोध्दा, आमाले ‘काठमाडौंमा हुनुहुन्छ’ भन्नुहुन्थ्यो । म त्यो बेलाको नोकिया फोनमा ‘फोनमा बोलाइदिनुस् न’ भनेर रुन्थें, जिद्दी गर्थें । 

आमा जेलबाट छुटेपछि उहाँले मलाई पहाडको घरबाट विराटनगर ल्याउनुभयो र बोर्डिङ स्कुलमा पढाउनुभयो । उहाँ राति राति स्कुल पढाउन जानुहुन्थ्यो, बिहानै खाना पकाएर हडकेसमा राखिदिनुहुन्थ्यो । म त्यही खाएर दिन बिताउँथें । सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप आयोगजस्ता ठाउँहरूमा आमाले मलाई औंला समातेरै लानुहुन्थ्यो । त्यहाँ उहाँ ‘कि सास चाहियो, कि लास चाहियो’ भनेर रोएको, चिच्याएको देखेरै म हुर्किएकी हुँ । आज २५ वर्ष भयो, मैले न्याय पाएकी छैन । त्यही पीडा र अन्यायको अनुभूतिले मलाई कानुन पढ्न प्रेरित गर्‍यो, ताकि म जस्ता हजारौं पीडितहरूको आवाज बन्न सकूँ । 

त्यो जनयुद्धको नेतृत्व गर्ने माओवादी दल वा त्यसका नेताहरूले तपाईंको परिवारलाई कहिल्यै सम्पर्क गर्ने वा सहयोग गर्ने प्रयास गरे ?

– कहिल्यै गरेनन् । राज्यले दिएको १० लाख क्षतिपूर्तिबाहेक हामीले केही पाएनौं । कहाँ छन् बेपत्ता पीडित भनेर कसैले खोजेनन् । के खाँदैछन्, कसरी बाँचेका छन् भनेर कसैले सोधेनन् । तर, अहिले जब जेनजी आन्दोलनपछि म अलिकति चिनिएँ, मेरा भिडियोहरू सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भए, तब विभिन्न पार्टीका मान्छेहरू फोन गर्न थालेका छन् । ‘कहाँ हुनुहुन्थ्यो तपाईं यत्रो वर्ष ? अब मिलेर अघि बढ्नुपर्छ’ भन्छन् । यो सरासर स्वार्थ होइन र ? 

मेरो आमाले एक्लै दुःख गरेर मलाई हुर्काउँदा कोही आएनन्, अहिले म आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्ने भएपछि मलाई कसैको सहारा चाहिँदैन । यदि साँच्चै केही गर्न चाहनुहुन्छ भने, मलाई होइन, देशभर छरिएर रहेका ती हजारौं बेपत्ता र सहिदका परिवारलाई सहयोग गर्नुहोस् । उनीहरूको आर्थिक अवस्था दयनीय छ, छोराछोरीको पढाइ रोकिएको छ । उनीहरूको काम हेर्छु, अनि मात्र सम्मान गर्छु । यो मेरो उहाँहरूलाई च्यालेन्ज पनि हो । 

जेनजी आन्दोलनपछि बनेको नयाँ सरकारको कामकारबाहीलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्नुहुन्छ ? तपाईंले अपेक्षा गरेअनुसार काम भएको छ ?

– यो सरकार र पुरानो सरकारमा मैले तात्विक भिन्नता देखेको छैन, जुन सबैभन्दा दुःखद कुरा हो । प्रधानमन्त्रीज्यू आफैं पूर्व प्रधानन्यायाधीश, न्याय क्षेत्रबाट आउनुभएको व्यक्तित्व हुनुहुन्छ । हामीले एउटी आमा पायौं, अब देशले न्याय पाउँछ, देश सुध्रिन्छ भनेर धेरै खुसी भएका थियौं । तर, उहाँले नै अन्याय गर्नेहरूको साथ दिइरहनुभएको जस्तो देखिन्छ । मन्त्रिपरिषद् गठन तेस्रो पटकसम्म पनि पूरा हुन सकेको छैन । विवादास्पद पात्रहरूलाई नियुक्ति गर्ने, अनि दबाब आएपछि शपथ ग्रहणअघि नै नाम काट्ने । यो त ‘मिडिया ट्रायल’ जस्तो भयो । अहिले देश विदेशी दलाल र एनजीओ/आईएनजीओले चलाइरहेका छन् भन्ने गम्भीर आरोपहरू छन् । यस्तो लाग्छ, सरकारले पूरै हात उठाएको अवस्था छ । आफ्नो देशका सहिद र घाइतेको रगतसँग डराउनु नपर्ने, तर विदेशीको दबाबमा डराएर निर्णय गर्नुपर्ने ? यो कस्तो विडम्बना हो ? अमेरिकी एम्बेसीबाट सरकार चलाउने हो र ? 

अहिले देशमा संविधान परिवर्तनका विषयमा ठुलो बहस चलिरहेको छ । जस्तैः प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी, समानुपातिक प्रणाली खारेजी, प्रदेश संरचनाको औचित्य, र धर्मनिरपेक्षता । यी विषयमा तपाईंको व्यक्तिगत धारणा के हो ?

– यी सबै विषयहरूमा गम्भीर बहस र पुनर्विचार आवश्यक छ । हाम्रो पहिलो माग नै प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रधानमन्त्री हो । जनताले सोझै आफ्नो प्रधानमन्त्री चुन्न पाउनुपर्छ । सांसदहरूले मन्त्रीमण्डल बनाउने र भत्काउने खेलले देशलाई अस्थिर बनायो । दोस्रो, प्रदेश संरचना पूर्ण रूपमा खारेज हुनुपर्छ । यसले केवल भ्रष्टाचार र अनावश्यक खर्च बढाएको छ । तेस्रो, संवैधानिक निकायहरूमा हुने राजनीतिक भागबण्डा र भ्रष्टाचार बन्द हुनुपर्छ । र, सबै नेताहरूको सम्पत्ति छानबिन हुनुपर्छ । जहाँसम्म धर्मनिरपेक्षताको कुरा छ, यो विषयलाई जनमत संग्रहमा लैजानुपर्छ भन्ने मलाई लाग्छ । जनताले जे चाहन्छन्, त्यही हुनुपर्छ । यो संविधानले जनताको भावनालाई पूर्ण रूपमा समेट्न सकेको छैन, त्यसैले यसमा व्यापक सुधारको आवश्यकता छ । र यो सुधारको प्रक्रिया तत्काल सुरु गर्न अन्तरिम संविधान जारी गर्नुपर्छ । 

जेनजी आन्दोलनका घाइते र सहिद परिवारको अवस्था कस्तो पाउनुभयो ? काठमाडौं र बाहिरको अवस्थामा केही फरक छ ?

– एकदमै दयनीय अवस्था छ, विशेषगरी काठमाडौं बाहिर । सरकार र आन्दोलनका अगुवाहरूले पनि काठमाडौंमा भएकालाई मात्रै समेटेका रहेछन् । म विराटनगर, इटहरी, झापाका जिल्लाहरूमा पुग्दा देखेँ, त्यहाँका पीडितहरूलाई न आधिकारिक टोली बनाइएको छ, न कुनै समूहमा जोडिएको छ । उनीहरूको आवाज कसैले सुनेको छैन । उपचार गराइरहेका सन्तानुक ढकाल भाइको अवस्था हेर्नुस्, उहाँ बोल्न सक्नुहुन्न, कागजमा लेखेर आफ्नो पीडा व्यक्त गर्नुहुन्छ । उहाँहरू जस्ता सयौं पीडितलाई कसले हेर्ने ? सरकारका कर्मचारीहरू छन्, तलब खाएर बसेका छन् । चाहेको भए उनीहरूलाई खटाएर घर–घरमा पुग्न सकिन्थ्यो । तर, आफ्नो परिवारको कोही बिरामी हुँदा हेलिकप्टर आइपुग्छ, जनताको लागि केही छैन । यो विभेद र उपेक्षा तत्काल अन्त्य हुनुपर्छ । 

यत्रो दौडधुप गरिरहनुभएको छ, काठमाडौं, विराटनगर, देशका विभिन्न ठाउँमा पुग्नुभएको छ । यो सबै खर्चको व्यवस्थापन कसरी गरिरहनुभएको छ ? कतैबाट ‘फन्डिङ’ छ कि भन्ने आरोप पनि लाग्ला नि ?

– यो प्रश्न एकदमै सान्दर्भिक छ । म स्पष्ट पार्न चाहन्छु, मलाई कतैबाट कुनै फन्डिङ छैन । आन्दोलनका क्रममा जलेका बाइकहरू किनिदिन र केही घाइतेलाई सहयोग गर्न देश–विदेशबाट केही रकम उठेको थियो, त्यो पारदर्शी रूपमा खर्च भयो । तर, मेरो व्यक्तिगत खर्च म आफैं धानिरहेकी छु । 

म पहिला काठमाडौंमा एउटा रियल स्टेट कम्पनीमा अकाउन्ट हेर्थें, २२ हजार तलब थियो । जेनजी आन्दोलनमा लागेपछि त्यो जागिर पनि गयो । अहिले म बेरोजगार छु । मेरी आमाले घरबाट खर्च पठाइदिनुहुन्छ । कहिलेकाहीँ भ्वाइस–ओभर वा अन्य सानोतिनो कामबाट केही आम्दानी हुन्छ । कहिलेकाहीँ मलाई सहयोग गर्ने दाइहरू हुनुहुन्छ, जसले आफ्नो गाडीमा निःशुल्क पुर्‍याइदिनुहुन्छ । तर, म प्रष्ट छु, मेरो लडाइँ नितान्त मेरो आत्माको आवाज र पीडितहरूको न्यायका लागि हो । मलाई पैसाले किन्न सकिँदैन । 

अन्त्यमा, तपाईंको भविष्यको योजना के छ ? फागुन २१ गते हुने भनिएको चुनाव लड्ने तयारी हो ?

– मेरो व्यक्तिगत रहर र प्राथमिकता चुनाव लड्ने होइन, मेरो पहिलो र अन्तिम संकल्प भनेकै सहिद र घाइते परिवारलाई न्याय दिलाउनु हो । मेरा बेपत्ता बुबाजस्ता हजारौं बेपत्ताहरूको अवस्था सार्वजनिक गराउनु हो । यदि भोलि उहाँहरूले, पीडित परिवारहरूले नै ‘हाम्रो आवाज बनिदिनुपर्‍यो, तपाईंले नै नेतृत्व लिनुपर्‍यो’ भनेर सर्वसम्मत रूपमा आग्रह गर्नुभयो भने म उहाँहरूको लागि उठ्न तयार छु । तर, पद र कुर्सीका लागि होइन, केवल उहाँहरूको आवाज बन्नका लागि ।  

कहाँबाट चुनाव लड्ने ?

– यदि चुनाव लड्ने अवस्था आयो भने, म ओखलढुंगाबाट लड्न सक्छु, किनकि त्यहाँका बेपत्ता पीडितहरूले मलाई बारम्बार नेतृत्वका लागि आग्रह गरिरहनुभएको छ । तर, कुनै पनि निर्णय सबै पीडित परिवार र जेनजीका साथीहरूसँगको गहिरो सल्लाह र सहमतिमा मात्रै हुनेछ । मलाई ठुलो नेता हुनु छैन, मलाई केवल ती आमाहरूको आँसु पुछ्ने र उनीहरूको पीडाको आवाज बन्ने शक्ति चाहिएको छ । मेरो लागि सबैभन्दा ठुलो खुसीको दिन त्यो हुनेछ, जब ती परिवारले न्याय पाउनेछन् । त्यो दिनसम्म मेरो संघर्ष जारी रहनेछ । कुनै पनि निर्णय सबै पीडित परिवार र जेनजीका साथीहरूसँगको सल्लाह र सहमतिमा मात्रै हुनेछ । एक्लै उफ्रेर केही हुँदैन । 

चुनावचाहिँ पुरानै पार्टीबाट लड्ने कि स्वतन्त्र ? कि नयाँ पार्टीबाट ?

– चुनाव कि स्वतन्त्र लड्छु । नत्र जेनजीहरूले बनाउने उपर्युक्त पार्टी भयो भने त्यहाँबाट लड्छु । पुराना पार्टीहरुको उम्मेदवार बन्दिनँ ।