देशको इतिहासमै विश्व उपाधिबिचको सबैभन्दा लामो अन्तरबाट बच्न खोज्दै गर्दा ब्राजिलको फुटबल टोली पहिचानको संकटबाट गुज्रिरहेको छ। 

सन् २००२ को जादुदेखि त्यसपछिका हृदयविदारक क्षणहरूसम्म, यो एउटा यस्तो फुटबल महाशक्तिको कथा हो जसले अझै पनि आफूलाई र सिंगो राष्ट्रको भार उठाउन सक्ने आफ्नो अर्को स्टारको खोजी गरिरहेको छ।

विश्वकपहरू सामान्यतया अनिश्चितताले भरिएका हुन्छन्। तिनको यही अप्रत्याशित स्वभावले नै विश्वकपलाई यति धेरै रोमाञ्चक बनाउँछ। तर २०२६ को संस्करण भने निश्चितताहरू बोकेर आउनेछ। ब्राजिली राष्ट्रिय टोलीका लागि यो इतिहासकै एउटा मोड हुनेछ : या त कार्लो एन्चेलोटीका खेलाडीहरूले लामो समयदेखि पर्खिएको आफ्नो छैटौँ उपाधि जित्नेछन्, या उनीहरूले ब्राजिलले भोगेको इतिहासकै सबैभन्दा लामो उपाधि खडेरीको कीर्तिमान बनाउनेछन्।

सन् २००२ मा ब्राजिलले पछिल्लो पटक उपाधि जितेयता २४ वर्ष बितिसकेको छ। पेले, जाइर्जिन्हो, गेर्सन, रिभेलिनो, टोस्टाओ जस्ता स्टारहरू सम्मिलित टोलीले जितेको १९७० को उपाधि र १९९४ को जितबिच पनि यति नै समयको अन्तर थियो। ‘सेलेसाओ’ ले ट्रफी नउचालेको लगातार पाँच प्रतियोगिता भइसकेको छ। 

गणित सरल छ: यदि अर्को वर्ष उत्तर अमेरिकामा यो खडेरी तोडिएन भने, यो पर्खाइ सन् २०३० सम्म पुग्दा २८ वर्ष र ६ वटा विश्वकपको हुनेछ। रोबर्टो बाजियोले पेनाल्टी बारमाथि हानेको त्यो घमाइलो दिउँसो ‘रोज बाउल’ मा खडेरी तोडिएझैँ।

ब्राजिलले विश्व उपाधिका लागि यति लामो समय कहिल्यै पर्खिएको थिएन। प्रतियोगिताको पहिलो संस्करण सन् १९३० मा भएको थियो। ब्राजिलको पहिलो ट्रफी २८ वर्षपछि सन् १९५८ मा आएको भए पनि, यो देशले सन् १९५० मा पहिलो पटक आयोजना गर्दा मात्र ट्रफी उचाल्ने वास्तविक सपना देख्न थालेको थियो। 

‘माराकानाजो’ (१९५० को फाइनल हार) रेडियोमा सुनेपछि रोइरहेका आफ्ना बुबालाई सान्त्वना दिने युवा पेले र १९५८ मा स्विडेनमाथि ब्राजिलको जितपछि निल्टन सान्तोसको अंगालोमा बाँधिएर खुसीका आँसु झार्ने पेलेबिच केवल आठ वर्षको फरक थियो।

त्यो पहिलो उपाधिसँगै ब्राजिल सुन्दर फुटबल, पासिङ, ड्रिब्लिङ, गोल र कलात्मकताको पर्याय बन्यो। पहेँलो जर्सी पृथ्वीकै सबैभन्दा चिनिने र आदरणीय खेलकुद प्रतीक बन्यो। ‘फुटबलको देश’, ‘जोगो बोनिटो’ (सुन्दर खेल)। दोस्रो उपाधि छिट्टै १९६२ मा आयो। १९६६ को निराशा चार वर्ष मात्र टिक्यो। विश्वभर पहिलो पटक टेलिभिजनमा प्रत्यक्ष प्रसारण गरिएको १९७० को टोलीले ब्राजिललाई फुटबलको राजा र पेलेलाई सर्वकालीन महान खेलाडीको रूपमा स्थापित गर्‍यो।

फरक किसिमको खडेरी

तर यी दुई २४ वर्षे उपाधि खडेरीबिच के भिन्नता छ त? हामी उही समयावधि र प्रतियोगिताका समान पाँच संस्करणकै कुरा गर्दैछौँ, तर यी दुई कालखण्डबिचको भिन्नता यो भन्दा स्पष्ट हुन सक्दैन।

हालको खडेरी निस्सन्देह धेरै गुणा खराब छ। ‘पेन्टा’ (पाँचौँ उपाधि) पछिको युगले ब्राजिली फुटबलको छवि र आत्मसम्मानमा पहिलेको तुलनामा धेरै ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ।

सन् १९७४ मा पेलेपछिको जीवन बुझ्ने प्रयास गर्दै गर्दा, ब्राजिल रिनास मिचेल्स र योहान क्रोएफको क्रान्तिकारी नेदरल्याण्ड्ससँग पराजित भयो। १९७८ मा अर्जेन्टिनाले ट्रफी उचाले पनि ब्राजिल अपराजित रहँदै घर फर्कियो। कुख्यात अर्जेन्टिना-पेरु खेलका बिच गोलअन्तरका आधारमा बाहिरिएपछि उनीहरू ‘नैतिक च्याम्पियन’ कहलाइए।

सन् १९८२ को टोलीले इतिहासमा विशेष स्थान बनायो। सन् १९५४ को हंगेरीको ‘म्याजिकल म्याग्यार्स’ र क्रुफको नेदरल्याण्ड्सजस्तै, उपाधि नजिते पनि उनीहरूले विश्वलाई मन्त्रमुग्ध पारे। सन् १९८६ मा पेनाल्टीमा फ्रान्ससँग हार्नु निराशाजनक थियो, तर अपमानजनक थिएन। अनि साँच्चै भन्नुपर्दा, त्यो वर्ष डिएगो म्याराडोनालाई कसले रोक्न सक्थ्यो र? अर्कोतर्फ, सन् १९९० मा अर्जेन्टिनासँगको हार साँच्चिकै हृदयविदारक थियो। तर लगत्तै सन् १९९४ को उपाधिमार्फत त्यसको प्रायश्चित भयो।

टोलीमा तत्कालीन समयका विश्वकै उत्कृष्ट खेलाडी रोनाल्डिन्हो, अघिल्लो पुस्ताका उत्कृष्ट रोनाल्डो र छिट्टै त्यही ताज पहिरिन लागेका काका थिए। त्यसमा एड्रियानो, डिडा, काफु र रोबर्टो कार्लोस थपिएपछि, यो १९७० यताकै सबैभन्दा धेरै स्टार खेलाडी भरिएको सेलेसाओ थियो। राष्ट्रिय गानका बेला लाइनमा उभिएको त्यो ब्राजिली टोलीको तस्बिर आजसम्म पनि प्रतिष्ठित मानिन्छ।

सन् १९७४ र १९९३ बिचका निराशाहरूका बावजुद, ब्राजिलको फुटबलप्रतिको आत्मछवि गर्विलो रह्यो, अहंकारी होइन। विश्वकप जित्नु कहिल्यै सजिलो हुँदैन, र यो खेलले गौरवभन्दा बढी हृदयविदारक क्षणहरू दिन्छ। तैपनि देशले ऐनामा हेरेर आफ्ना उत्कृष्ट खेलाडीहरूलाई घरेलु मैदानमै प्रतिस्पर्धा गरिरहेको देख्न सक्थ्यो। १९९५ को ‘बोस्मन रुल’ पछि यो अवस्था एकाएक परिवर्तन भयो। यसले दक्षिण अमेरिकी स्टारहरूलाई युरोपमा स्थायी रूपमा जान बाटो खोलिदियो।

ब्राजिलका उत्कृष्ट प्रतिभाहरूले आफ्नो उर्जावान उमेर विदेशमा बिताउने यो यथार्थ अब अपरिवर्तनीय जस्तै देखिन्छ। यो खेलकुदको दायराभन्दा बाहिरको कुरा हो। ठूला स्टारहरूको अनुपस्थितिका बावजुद ब्राजिलमा घरेलु खेलको गुणस्तरमा हालै सुधार आएको छ। यद्यपि, यो यस्तो प्रतीकात्मक प्रहार हो जसले यस खडेरीको वजनलाई अझ गहिरो बनाउँछ।

असफलता

जर्मनीमा भएको सन् २००६ को विश्वकप पहिलो यस्तो प्रतियोगिता थियो जहाँ ८० प्रतिशतभन्दा बढी ब्राजिली खेलाडी युरोपमा खेल्थे। प्रतियोगिता सुरु हुनुअघि कसैलाई वास्ता थिएन। सबैतिर ‘यो त हाम्रै हो’ भन्ने माहोल थियो, अनि त्यो विश्वासमा शंका गर्ने ठाउँ नै कहाँ थियो र ?

टोलीमा तत्कालीन समयका विश्वकै उत्कृष्ट खेलाडी रोनाल्डिन्हो, अघिल्लो पुस्ताका उत्कृष्ट रोनाल्डो र छिट्टै त्यही ताज पहिरिन लागेका काका थिए। त्यसमा एड्रियानो, डिडा, काफु र रोबर्टो कार्लोस थपिएपछि, यो १९७० यताकै सबैभन्दा धेरै स्टार खेलाडी भरिएको सेलेसाओ थियो। राष्ट्रिय गानका बेला लाइनमा उभिएको त्यो ब्राजिली टोलीको तस्बिर आजसम्म पनि प्रतिष्ठित मानिन्छ।

त्यो विश्वकप नहेर्नेहरूका लागि यो स्वर्ण युग जस्तो लाग्छ। तर हेर्नेहरूका लागि यो गहिरो निराशाको सम्झना हो। जिनेदिन जिदानको फ्रान्ससँग क्वाटरफाइनलमा पराजित भएकाले मात्र होइन, टोलीले कुनै उत्साह, सिर्जनशीलता वा संरचनाबिनै खेलेकाले पनि हो। स्विट्जरल्याण्डको वेगिसमा भएको प्रशिक्षण शिविरको हल्का रमाइलोले टोलीको पतनको प्रतीक बन्यो।

त्यो प्रतियोगिता यसरी समाप्त भयो: रोबर्टो कार्लोस आफ्नो मोजा मिलाउन व्यस्त थिए अनि थिएरी हेनरीले गोल गर्दै ब्राजिललाई बाहिर पठाइदिए। जुन कार्लोस अल्बर्टो परेराले सन् १९९४ मा ब्राजिलको अघिल्लो उपाधि खडेरी तोडेका थिए, उनै प्रशिक्षक अब यो नयाँ खडेरीको सुरुवातका साक्षी बने।

हराएको मुस्कान

सन् २००६ को नतिजापछि ब्राजिली फुटबल महासंघ (सीबीएफ) ले आफ्नो कमजोरी समीक्षा गरेन। ‘वेगिस पार्टी’ प्रति जनताको आक्रोशको फाइदा उठाउँदै उनीहरूले अनुशासन र गम्भीरता लागु गर्न १९९४ का कप्तान डुंगालाई नियुक्त गरे।

नतिजाहरू मिश्रित आए। टोलीले कोपा अमेरिका र कन्फेडेरेसन कप जित्यो, तर त्यसमा चमक थिएन। रोनाल्डोले राष्ट्रिय टोलीबाट संन्यास लिए अनि घट्दो लय र मैदानबाहिरको व्यवहारका कारण रोनाल्डिन्हो र एड्रियानो टिमबाट बाहिरिएसँगै टोलीको आकर्षण हरायो। सायद त्यही बेलादेखि ब्राजिलले साँच्चिकै मुस्कुराउन छाड्यो।

सान्तोसका लागि उत्कृष्ट प्रदर्शन गरिरहेका नेयमार र पाउलो हेनरिक गान्सोजस्ता दुई युवा स्टारलाई सन् २०१० को विश्वकप टोलीबाट बाहिर राखिएपछि कलात्मकताभन्दा शारीरिक बललाई प्राथमिकता दिइएको स्पष्ट भयो।

सबै अपेक्षाहरूविपरीत, नेदरल्याण्ड्सविरुद्धको क्वाटरफाइनलको पहिलो हाफमा टोलीले लगभग शानदार फुटबल खेल्यो। तर त्यसपछि पतन सुरु भयो: गोलकिपर जुलियो सेजारको गल्ती, फेलिपे मेलोको रातो कार्ड र २-१ को तीतो हार। अनुशासनका लागि खुसी साट्दैमा ब्राजिलको जादु फिर्ता आउने रहेनछ।

नेयमार : एक्ला योद्धा

यदि एड्रियानो, काका र रोनाल्डिन्हो आफ्नो उत्कृष्ट लयमै टिकेको भए त्यो पुस्ता कति टाढासम्म पुग्न सक्थ्यो होला भनेर कल्पना गर्नु निकै लोभलाग्दो हुन्छ। सन् २०१० मा एड्रियानो र काका दुवै २८ वर्षका थिए भने रोनाल्डिन्हो ३० वर्षका थिए। तर काकाको कम्मरको चोटले सन् २००९ पछि उनको जादु खोस्यो। उता लियोनेल मेस्सी र क्रिस्टियानो रोनाल्डोले व्यावसायिकताको नयाँ परिभाषा लेख्दै गर्दा एड्रियानो र रोनाल्डिन्होले फरक-फरक कारणले व्यावसायिकता त्यागे।

नतिजा ? सन् २०१० मा काकाको प्रदर्शन फितलो रह्यो र उनी छिट्टै राष्ट्रिय टोलीबाट बाहिरिए। रोनाल्डिन्हो र एड्रियानो भने बर्बाद प्रतिभाको उदाहरण बने। ब्राजिलका अर्का सुपरस्टार नेयमारले त्यो जिम्मेवारीको भार उठाउन मार्गदर्शन गर्ने कुनै अग्रजबिना नै एक्लै सम्पूर्ण बोझ बोक्नुपर्‍यो।

तेस्रो र चौथो उपाधिबिचको २४ वर्ष ब्राजिली फुटबलले के उत्पादन गर्न सक्छ भन्ने गर्वले परिभाषित थियो भने, यो पछिल्लो २४ वर्षे अवधिले ठ्याक्कै उल्टो चित्र प्रस्तुत गर्छ। पहिचानहरू समयसँगै बन्छन्, र यो लामो खडेरीले ब्राजिलको पहिचानलाई टुक्रा-टुक्रा पारेर खिइसकेको छ।

प्रशिक्षक परिवर्तन र सीबीएफको भ्रष्टाचार काण्डहरूबिच, राष्ट्रिय टोली ‘नेयमार र अन्य १० जना’ मा परिणत भयो। २०१४ देखि २०२२ सम्म यही कथा दोहोरियो। ब्राजिलसँग अझै प्रतिभा थियो, तर कोही पनि नेयमारको स्तरमा पुग्न सकेनन्। आदर्श खेलाडीहरूमा निर्मित राष्ट्रले अब सहायक खेलाडीहरूको टोली मैदानमा उतारिरहेको थियो; जो प्रतिभावान त थिए, तर उनीहरूसँग नेतृत्व र पहिचानको कमी थियो।

यस पहिचानको संकटलाई परिभाषित गर्ने घटना घरेलु मैदानमै घट्यो: २०१४ को विश्वकप सेमिफाइनलमा जर्मनीसँग ७-१ को हार। यो कुनै पनि फुटबल महाशक्तिले भोगेको सबैभन्दा ठुलो अपमान थियो। घाइते नेयमारबिना मैदानमा उत्रिँदा ब्राजिलका सबै कमजोरीहरू नराम्ररी उदांगो भए।

त्यो रात उनको अनुपस्थितिले एउटा भ्रम सिर्जना गर्‍यो: नेयमार अपरिहार्य छन्। यदि उनले लामो समयसम्म मेस्सी र क्रिस्टियानो रोनाल्डोको उत्तराधिकारीको रूपमा आफूलाई विश्वकै उत्कृष्ट साबित गर्न सकेको भए त्यो धारणा सही साबित हुन सक्थ्यो। तर नेयमारको करियर रोनाल्डिन्होकै बाटोमा अघि बढ्यो; चम्किलो तर अस्थिर। चोटले बारम्बार पिरोलिएका उनी सन् २०१८ र २०२२ दुवै विश्वकपमा आफ्नो उत्कृष्ट लयभन्दा निकै टाढा रहे।

सन् २०१८ को रुस विश्वकपमा टिटेको ब्राजिल क्वाटरफाइनलमा बेल्जियमसँग पराजित हुँदा नेयमार मैदानमा लडेर नाटक गरेको भन्दै विश्वभर ‘मिम’ बने। चार वर्षपछि कतारमा नेयमारले भिनिसियस जुनियर र रोड्रिगोलाई मार्गदर्शन गर्ने भूमिका निर्वाह गरे। क्रोएसियाविरुद्ध सुन्दर गोल पनि गरे। तर अन्त्यतिर गोल खाएपछि अन्तिम आठको भिडन्तमा ब्राजिल फेरि पेनाल्टीमा पराजित भयो।

अन्तिम हताश प्रयास

सन् १९९४ यता क्वाटरफाइनलबाटै बाहिरिनु सामान्य जस्तै बनेको छ। सन् २०१४ मा मात्र ब्राजिल त्यो चरण पार गरेर अघि बढेको थियो, जसको अन्त्य विनाशकारी रह्यो।

सन् २०२६ तर्फको यात्रा अस्तव्यस्त छ। फर्नान्डो डिनिजको अन्तरिम कालपछि डोरिभाल जुनियरको छोटो र निराशाजनक कार्यकाल रह्यो। विश्वकप आउन एक वर्षभन्दा अलि बढी समय बाँकी रहँदा एन्चेलोटी सम्भावित उद्धारकर्ताका रूपमा आएका छन्। विश्वकपमा ब्राजिलको नेतृत्व गर्ने पहिलो विदेशी प्रशिक्षकका रूपमा उनको आगमनले ब्राजिली प्रशिक्षकहरूको आफ्नै देशमा समेत साख गिरेको प्रतीकात्मक पतनलाई जनाउँछ। क्लब स्तरमा यो प्रवृत्ति पहिल्यै व्यापक भइसकेको छ।

सन्तुलन खोज्न एन्चेलोटीसँग धेरै समय छैन। सन् २०२३ यता बारम्बार लागिरहने चोटका कारण नेयमार धेरैजसो मैदानबाहिरै छन्। त्यसैले अब नेतृत्वको भार भिनिसियस, राफिन्हा र क्यासेमिरोजस्ता अनुभवी खेलाडीहरूको काँधमा आएको छ। उनीहरूमध्ये अधिकांश २००२ को जित सम्झन नसक्ने गरी साना थिए भने कोही त जन्मिएकै थिएनन्। एउटा विजयी राष्ट्रिय टोलीको सामूहिक स्मरण उनीहरूसँग लगभग शून्य छ।
विश्वकप गुम्दै जाँदा ब्राजिलको पहिचानको संकट अझ गहिरिँदै गएको छ र प्रश्नहरू चुलिँदै छन्: के टोलीले २००६ मा जस्तै स्वतन्त्रता अपनाउनुपर्छ? वा सन् २०१० जस्तो अनुशासन? के ब्राजिलले नेयमारबिना जित्न सक्छ? के अझै पनि देशको भार बोक्न सक्ने विश्वस्तरका स्टारहरू छन्? के विदेशी प्रशिक्षक नै गौरव फर्काउने एकमात्र बाटो हो?

सबैसँग आ-आफ्नै उत्तर छन्। तर यथार्थ भनेको बढ्दो निराशा र वर्तमान समयलाई झल्काउने एउटा डरलाग्दो चिन्ता हो, जुन इतिहासकै सबैभन्दा लामो खडेरीको वरिपरि घुमिरहेको छ।

तेस्रो र चौथो उपाधिबिचको २४ वर्ष ब्राजिली फुटबलले के उत्पादन गर्न सक्छ भन्ने गर्वले परिभाषित थियो भने, यो पछिल्लो २४ वर्षे अवधिले ठ्याक्कै उल्टो चित्र प्रस्तुत गर्छ। पहिचानहरू समयसँगै बन्छन्, र यो लामो खडेरीले ब्राजिलको पहिचानलाई टुक्रा-टुक्रा पारेर खिइसकेको छ।

‘पेन्टा’ पछि, कुनै समय आफ्नो जादुमय र विजयी स्वभावका लागि चिनिने ब्राजिल अब यी दुवै रहेन। त्यसोभए अब उनीहरूलाई केले परिभाषित गर्छ त? सेलेसाओ अझै पनि विश्वकप इतिहासकै सबैभन्दा सफल राष्ट्रिय टोली हो, तर उनीहरूलाई वास्तविक दाबेदारहरूको सूचीमा देख्नु झन्-झन् दुर्लभ बन्दै गएको छ। यो सामान्य अवस्था होइन।

अर्को उपाधिको पर्खाइको बोझ ब्राजिलमाथि यति भारी कहिल्यै भएको थिएन। अब हेर्न बाँकी यत्ति छ: २०२६ ले कस्तो इतिहास लेख्नेछ।
गोल डटकम