दुबई । इरानसँगको युद्धअघि फारसी खाडीबाट दैनिक करिब एक करोड ५० लाख ब्यारेल कच्चा तेल स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै विश्व बजारमा पुग्ने गर्थ्यो । तर इरानले उक्त समुद्री मार्गमा नियन्त्रण कडा बनायो र विश्व बजारमा तेलको मूल्य तीव्र रूपमा बढ्न थाल्यो । यस्तोमा पश्चिम एसियाका तेल उत्पादक देशहरूले होर्मुजलाई छलेर तेल निर्यात गर्ने नयाँ मार्ग निर्माणलाई तीव्रता दिएका छन् ।

साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) र इराकलगायत देशहरूले अरब सागर, लाल सागर र भूमध्यसागरसम्म तेल पुर्‍याउने पाइपलाइन विस्तारका लागि अर्बौं डलर लगानी गर्ने योजना अघि बढाएका छन् । सरकारी अधिकारी, तेल कम्पनी र विश्लेषकहरूका अनुसार हाल कम्तीमा सातवटा ठूला पाइपलाइन आयोजना निर्माणाधीन, योजनाको चरणमा वा छलफलमा रहेका छन् ।

विश्लेषकहरूका अनुसार इरानसँगको युद्धले खाडी मुलुकहरूलाई होर्मुजमा अत्यधिक निर्भर रहनु दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित रणनीति नभएको महसुस गराएको छ । यद्यपि वैकल्पिक मार्गहरू पनि पूर्ण रूपमा सुरक्षित छैनन् । बिहीबार यमनका इरान समर्थित हुथी विद्रोहीहरूले लाल सागरमा दुई साउदी तेल ट्याङ्करमाथि आक्रमण गरेको दाबी गरे । यसले वैकल्पिक मार्गहरू पनि जोखिममा रहेको देखाएको छ ।

साउदी अरबले सन् १९८० को दशकमा इरान–इराक युद्धका बेला निर्माण गरेको ईस्ट–वेस्ट पाइपलाइन अहिले सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विकल्प बनेको छ । यस पाइपलाइनमार्फत अब्काइकबाट लाल सागर किनारको यान्बुसम्म तेल पुर्‍याइन्छ र त्यहाँबाट ट्याङ्करमार्फत विश्व बजारमा पठाइन्छ । त्यसैगरी यूएईले पनि होर्मुजभन्दा दक्षिणमा रहेको ओमानको खाडीस्थित फुजैराह बन्दरगाह हुँदै तेल निर्यात बढाइरहेको छ । युद्धअघि यी दुई पाइपलाइनमा दैनिक ३५ लाखदेखि ५५ लाख ब्यारेलसम्म अतिरिक्त क्षमता रहेको अनुमान गरिए पनि अहिले ती लगभग पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन भइरहेका छन् ।

यूएईको सरकारी तेल कम्पनीले फुजैराहसम्म पुग्ने करिब ३०० किलोमिटर लामो नयाँ पाइपलाइन निर्माणलाई तीव्र बनाएको छ । करिब ३ अर्ब अमेरिकी डलर लागतको यस आयोजनाले दैनिक १२ लाख ब्यारेलभन्दा बढी अतिरिक्त तेल फुजैराह पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको छ । यो आयोजना सन् २०२७ सम्म सम्पन्न हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

इराकले पनि दक्षिणी बसरा क्षेत्रबाट टर्कीको भूमध्यसागरीय बन्दरगाह जेहानसम्म नयाँ पाइपलाइन निर्माण गर्ने योजना अघि बढाएको छ । यही पाइपलाइनको अर्को शाखा सिरियाको बनियास बन्दरगाहसम्म पुग्ने प्रस्ताव छ, जसबाट दैनिक करिब २० लाख ब्यारेल तेल ढुवानी गर्न सकिने अनुमान गरिएको छ । साथै इराक र जोर्डनबीच बसराबाट अकाबासम्म अर्को पाइपलाइन निर्माणबारे पनि छलफल भइरहेको छ, जसबाट तेल लाल सागर हुँदै एशियाली बजारसम्म पठाइनेछ ।

अमेरिकी बहुराष्ट्रिय लगानी बैंक गोल्डम्यान साक्सका विश्लेषकहरूका अनुसार यी सबै आयोजना सम्पन्न भएमा सन् २०२७ को अन्त्यसम्म दैनिक थप ३८ लाख ब्यारेल र सन् २०२८ को अन्त्यसम्म दैनिक ७३ लाख ब्यारेल तेल होर्मुज जलडमरूमध्य प्रयोग नगरी निर्यात गर्न सकिनेछ । त्यस अवस्थामा युद्धअघि खाडी क्षेत्रबाट निर्यात हुने कुल २ करोड ३० लाख ब्यारेल तेलमध्ये करिब ६० प्रतिशत वैकल्पिक मार्गबाट पठाउन सकिने अनुमान गरिएको छ ।

यद्यपि नयाँ मार्गहरू प्रयोग गर्दा ढुवानी दूरी र लागत दुवै बढ्नेछ । भूमध्यसागरतर्फ जाने पाइपलाइनले एशियाली बजारका लागि तेललाई अफ्रिकाको दक्षिणी भाग घुमाएर लैजानुपर्ने हुन्छ, जसले समय र खर्च थप बढाउँछ । साथै लाल सागर हुँदै जाने मार्ग पनि हुथी विद्रोहीहरूको आक्रमणको जोखिममा रहेको छ । सन् २०१९ मा हुथीहरूको ड्रोन आक्रमणका कारण साउदीको ईस्ट–वेस्ट पाइपलाइन केही समय बन्द भएको थियो ।