हुनुपर्ने भन्दा निकै सानो र सूर्यको धेरै नजिक रहेको बुध ग्रहले लामो समयदेखि खगोलविद्हरूलाई चकित पार्दै आएको छ। किनभने यो ग्रह, ग्रह बन्ने हाम्रा ज्ञात नियमहरू भन्दा विपरीत देखिन्छ। सन् २०२६ मा त्यहाँ पुग्ने एउटा नयाँ अन्तरिक्ष मिसनले यो रहस्य सुल्झाउन सक्छ।

सरसर्ती हेर्दा, बुध सौर्यमण्डलको सबैभन्दा निरस ग्रह जस्तो देखिन सक्छ। यसको सतहमा खासै विशेषता छैनन्, विगतमा पानी भएको कुनै प्रमाण छैन र यसको वायुमण्डल पनि निकै पातलो छ। आगोले डढेजस्ता खाल्डाहरू (क्रेटर) को बिचमा जीवन फेला पर्ने सम्भावना शून्य छ। तर अलि गहिरिएर हेर्ने हो भने, बुध रहस्यले घेरिएको एक अचम्मको र असम्भव जस्तो लाग्ने दुनियाँ हो।

ग्रहसम्बन्धी वैज्ञानिकहरू हाम्रो सूर्यको सबैभन्दा नजिकको यो ग्रहको अस्तित्व देखेर नै अलमलमा छन्। यो विचित्रको ग्रह एकदमै सानो छ, पृथ्वी भन्दा २० गुणा कम द्रव्यमान (मास) भएको र अष्ट्रेलिया महादेश भन्दा थोरै मात्र फराकिलो। तैपनि, यसको ठूलो धातुको कोरका कारण यो सौर्यमण्डलमा पृथ्वीपछिको दोस्रो सबैभन्दा बढी घनत्व भएको ग्रह हो।

सूर्यको एकदमै नजिक रहेको बुधको परिक्रमा पथ (कक्ष) पनि अनौठो ठाउँमा छ जसलाई खगोलविद्हरूले पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न सकेका छैनन्। हामीलाई बुध ग्रह कसरी बन्यो भन्ने नै थाहा छैन। हामीलाई थाहा भए अनुसार, यो ग्रह अस्तित्वमा नै हुनु नपर्ने हो।

फ्रान्सको युनिभर्सिटी अफ बोर्डोका ग्रह निर्माण विज्ञ शन रेमन्ड भन्छन्, ‘यो अलि लज्जास्पद कुरा हो। हामीले केही महत्त्वपूर्ण सूक्ष्म कुरा छुटाइरहेका छौँ।’ बुध कहाँबाट आयो, यो कसरी बन्यो र आज किन यस्तो देखिन्छ भन्ने कुरा सौर्यमण्डलका सबैभन्दा ठूला रहस्यहरूमध्ये एक हो।

यद्यपि, केही उत्तरहरू नजिकै हुन सक्छन्। युरोपेली र जापानी संयुक्त मिसन ‘बेपिकोलम्बो’ सन् २०१८ मा प्रक्षेपण गरिएको थियो र हाल यो बुधको बाटोमा छ। एक दशकभन्दा लामो समयपछि यो ग्रहमा पुग्ने हाम्रो पहिलो पाहुना हुनेछ। थ्रस्टरमा आएको समस्याले यात्रामा ढिलाइ भए पनि, नोभेम्बर २०२६ मा कक्षमा प्रवेश गरेपछि यसको मुख्य लक्ष्य बुधको उत्पत्ति पत्ता लगाउनु हुनेछ।

बुध कसरी बन्यो भन्ने कुरा हाम्रो आफ्नै सौर्यमण्डलको उत्पत्ति बुझ्न मात्र होइन, अन्य ताराहरूको वरिपरि रहेका ग्रहहरू (एक्सोप्लानेट) को अध्ययन गर्न पनि महत्त्वपूर्ण छ। अमेरिकाको म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) का वैज्ञानिक साभेरियो क्याम्बियोनी भन्छन्, ‘यसको अनौठो बनावटका कारण बुध सम्भवतः ‘एक्सोप्लानेट’ सँग मिल्दोजुल्दो हामीसँग भएको सबैभन्दा नजिकको ग्रह हो।’

सन् १९७४ र १९७५ मा नासाको ‘मेरिनर १०’ अन्तरिक्ष यानले तीन पटक परिक्रमा गर्दा खगोलविद्हरूले पहिलो पटक बुधमा केही गडबड भएको महसुस गरेका थिए। ती यात्राहरूले ग्रहको गुरुत्वाकर्षण मापन गर्दै यसको विचित्र भित्री बनावटको झलक दिएका थिए।

पृथ्वी, शुक्र र मंगल ग्रहमा फलामयुक्त कोर हुन्छ जसले तिनीहरूको अर्धव्यास (रेडियस) को करिब आधा भाग ओगट्छ। पृथ्वीमा यसले चुम्बकीय क्षेत्र बनाउँछ। त्यसको माथि म्यान्टल र क्रस्ट (सतह) हुन्छ।

खगोलविद्हरूले बुध कसरी बन्यो भन्ने बारे केही प्रमुख परिदृश्यहरू तयार गरेका छन्। सबैभन्दा चर्चित धारणा अनुसार, बुध पहिले धेरै ठूलो थियो, सायद अहिलेको भन्दा दोब्बर र मंगल ग्रह जत्रो। यो सूर्यबाट अलि टाढा पनि हुन सक्थ्यो। बुधमा फेला परेको पोटासियम र थोरियमको मात्राले यसलाई समर्थन गर्छ, जुन मंगल ग्रहसँग मिल्दोजुल्दो छ।

तर बुध बिल्कुलै फरक छ। यहाँ ग्रहको कोरले यसको अर्धव्यासको करिब ८५% भाग ओगट्छ, र माथि केवल पातलो चट्टानी म्यान्टल र क्रस्ट छ। यही कारणले यो ग्रह यति धेरै घनत्व भएको हो, तर यो किन यस्तो भयो भन्ने स्पष्ट छैन। जर्मनीको एयरोस्पेस सेन्टरका निकोला टोसी भन्छन्, ‘बुधको निर्माण एउटा ठूलो समस्या हो।’

पछि सन् २०११ देखि २०१५ सम्म बुधको परिक्रमा गरेको नासाको ‘मेसेन्जर’ मिसनले झन् धेरै प्रश्नहरू खडा गर्‍यो। सूर्यबाट मात्र ३६ मिलियन माइल टाढा रहेको बुधमा दिउँसोको तापक्रम ४३० डिग्री सेल्सियस र राति -१८० डिग्री सेल्सियससम्म पुग्छ।

यस्तो चरम तापक्रमको बाबजुद, मेसेन्जरले बुधको सतहमा पोटासियम र रेडियोधर्मी थोरियम जस्ता भोलाटाइल तत्त्वहरू फेला पार्‍यो, जुन सूर्यको विकिरणले धेरै पहिले नै उडाइसक्नुपर्ने थियो। छायाँ परेका ध्रुवीय खाल्डाहरूमा क्लोरिन र पानीको बरफ जस्ता जटिल अणुहरू पनि लुकेको पाइयो। यस्ता खोजहरूले बुध ग्रह सूर्यको वरिपरि अहिलेको स्थानमा वास्तवमै सम्बन्धित छैन भन्ने धारणालाई बल दिएको छ।

हामीलाई थाहा छ, सौर्यमण्डलहरू ताराको वरिपरि धुलो र ग्यासको डिस्कको रूपमा सुरु हुन्छन्। बिस्तारै, ग्रहहरूले सामग्री बटुल्दै बढ्छन्। तर ग्रहहरू कसरी बन्छन् भन्ने मोडेलका आधारमा शुक्र ग्रहबाट यति टाढा बुध बन्नु तार्किक देखिँदैन। रेमन्ड भन्छन्, ‘जतिसुकै प्रयास गरे पनि, मोडेलमा बुध जस्तो ग्रह बन्दैन।’

खगोलविद्हरूले बुध कसरी बन्यो भन्ने बारे केही प्रमुख परिदृश्यहरू तयार गरेका छन्। सबैभन्दा चर्चित धारणा अनुसार, बुध पहिले धेरै ठूलो थियो, सायद अहिलेको भन्दा दोब्बर र मंगल ग्रह जत्रो। यो सूर्यबाट अलि टाढा पनि हुन सक्थ्यो। बुधमा फेला परेको पोटासियम र थोरियमको मात्राले यसलाई समर्थन गर्छ, जुन मंगल ग्रहसँग मिल्दोजुल्दो छ।

यदि बुध पहिले ठूलो थियो र पछि खुम्चियो भने, त्यहाँ विगतमा पग्लेको म्यान्टलको महासागर भएको प्रमाण हुनुपर्छ। बेपिकोलम्बोले यसको खोजी गर्नेछ। यसले बुधको कोरको बनावट र त्यहाँ भएका तत्त्वहरूको बारेमा पनि जानकारी दिनेछ।

सिद्धान्त अनुसार, अस्तित्वको पहिलो १० मिलियन वर्षमा, यो ‘प्रोटो-मर्करी’ (बुधको सुरुवाती रूप) लाई मंगल ग्रह जत्रो अर्को विशाल वस्तुले ठक्कर दियो। यो टक्करले ग्रहको बाहिरी तहहरू (क्रस्ट र म्यान्टल) उधार्दियो र केवल बाक्लो फलामयुक्त कोर मात्र बाँकी राख्यो।

फ्रान्सका खगोलविद् अलेसान्ड्रो मोर्बिडेलीका अनुसार हाल यो व्याख्यालाई धेरैले समर्थन गर्छन्। तर यस्तो ठक्कर पछि पनि थोरियम जस्ता तत्त्वहरू कसरी जोगिए भन्ने अर्को प्रश्न छ।

अर्को सम्भावना यो छ कि बुध आफैँले अर्को ग्रह (जस्तै शुक्र) लाई ठक्कर दिएको हुन सक्छ, जसलाई ‘हिट-एन्ड-रन’ भनिन्छ। यसो हुँदा बुधको म्यान्टल उध्रिन सजिलो हुन्थ्यो।

अर्को परिदृश्य अनुसार कुनै ठूलो टक्कर नै भएको थिएन। बरु, बुध सूर्यको नजिकैको क्षेत्रमा बन्यो जहाँ सूर्यको अत्यधिक तापले हल्का धुलोलाई वाष्पीकरण गरिदियो र केवल भारी फलामयुक्त सामग्री मात्र बाँकी रह्यो। तर यदि त्यसो हो भने, बुध किन यति सानो आकारमा रोकियो?

हामीले अन्य ताराहरूको वरिपरि बुध जस्तै तर ठूला ‘सुपर मर्करी’ ग्रहहरू देखेका छौं। यी ग्रहहरू ब्रह्माण्डमा सामान्य हुन सक्छन्, तर यिनीहरू कसरी बन्छन् भन्ने हामीलाई थाहा छैन।

अर्को सिद्धान्त अनुसार, भित्री ग्रहहरू अहिलेको ठाउँमा बनेका होइनन्। मंगल, शुक्र, पृथ्वी र बुध फरक-फरक ठाउँमा बनेर पछि बसाइँ सरेका हुन सक्छन्। अक्सफोर्ड युनिभर्सिटीका म्याट क्लेमेन्ट भन्छन्, ‘मलाई लाग्छ यसको लागि ‘माइग्रेसन’ (बसाइँ सराइ) आवश्यक छ।’ कसै-कसैले त बुध ग्रह पहिले बृहस्पति जस्तै ग्यासले भरिएको ग्रह थियो र पछि यसको वायुमण्डल उडेर गयो भन्ने अनौठो विचार पनि राखेका छन्, यद्यपि यो कम सम्भव मानिन्छ।

यी सबै प्रश्नहरूको उत्तर ‘बेपिकोलम्बो’ ले दिन सक्छ। युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी (ईएसए) र जापानी अन्तरिक्ष एजेन्सी (जेएएक्सए) को यो संयुक्त यानले बुधको सतह, गुरुत्वाकर्षण र चुम्बकीय क्षेत्रको नक्सांकन गर्नेछ।

यदि बुध पहिले ठूलो थियो र पछि खुम्चियो भने, त्यहाँ विगतमा पग्लेको म्यान्टलको महासागर भएको प्रमाण हुनुपर्छ। बेपिकोलम्बोले यसको खोजी गर्नेछ। यसले बुधको कोरको बनावट र त्यहाँ भएका तत्त्वहरूको बारेमा पनि जानकारी दिनेछ।

वास्तविक रहस्य पत्ता लगाउन वैज्ञानिकहरू एक दिन बुधमै अवतरण गरेर त्यहाँको नमूना पृथ्वीमा ल्याउने सपना देख्छन्। हाललाई भने, पृथ्वीमै खसेका उल्कापिण्डहरू अध्ययन गर्नु अर्को विकल्प हो। वैज्ञानिकहरूले ‘ओब्राइट’ नामक दुर्लभ उल्कापिण्डहरू बुध ग्रहकै टुक्रा हुन् कि भनेर अनुसन्धान गरिरहेका छन्। बुधको उत्पत्ति बुझ्नु भनेको ग्रहहरू कसरी बन्छन् भन्ने कुरा बुझ्नु हो। के यो ग्रह मात्र एक संयोग हो, वा ब्रह्माण्डमा यस्ता ग्रहहरू सामान्य छन्?

सतही रूपमा हेर्दा बुध एउटा खाल्डै-खाल्डा भएको फुस्रो दुनियाँ देखिए पनि, भित्री रूपमा यो सौर्यमण्डलको सबैभन्दा रहस्यमयी र रोचक ठाउँ हुन सक्छ। जेनिफर स्कोरा भन्छिन्, ‘सम्भवतः बुध एउटा असम्भव ग्रह हो, जुन धेरैजसो अवस्थामा अस्तित्वमै हुनुहुँदैनथ्यो, तैपनि हाम्रो सौर्यमण्डलमा यो छ।’