विश्वभर पानीको अत्यधिक खपत गर्ने डाटा सेन्टरहरू विस्तार हुँदै जाँदा, सरसफाइ, असमानता र रोगव्याधिमा यसको असर एक गम्भीर र कम ध्यान दिइएको खतराको रूपमा देखा पर्दैछ।

अहिले ‘एआई’ (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) सँग सबैभन्दा बढी जोडिने शब्द सायद ‘बबल’ (फोका) हो। तर हामी बिस्तारै बुझ्दैछौँ कि यो आर्थिक टाइम बम मात्र होइन, यसले जनस्वास्थ्यमा पनि ठुलो जोखिम बोकेको छ। 

प्रदूषकहरू बाहिर फाल्ने बाहेक, एआई डाटा सेन्टरहरूलाई चाहिने अथाह सफा पानीले नजिकका समुदायमा सरसफाइको कमी र पेटसम्बन्धी रोगहरू बढाउन सक्छ, जसले स्थानीय स्वास्थ्य पूर्वाधारमा थप भार पार्छ।

• एआईको ऊर्जा खपत विशाल छ र यो दिनप्रतिदिन पानीमा निर्भर हुँदैछ

जेनेरेटिभ एआई त्यस्तो कृत्रिम बुद्धिमत्ता हो जसले नयाँ टेक्स्ट, फोटो, कोड आदि सिर्जना गर्न सक्छ र यसले विश्वभरका धेरै मानिसहरूको जीवनमा प्रवेश गरिसकेको छ। च्याटजीपीटीले मात्र एकै दिनमा करिब एक अर्ब प्रश्नहरू प्राप्त गर्ने गरेको तथ्याङ्क छ, जसले व्यक्तिगत स्तरमा यसको ठुलो मागलाई दर्साउँछ।

तर, यो त केवल समस्याको सानो अंश मात्र हो। गुगल, एप्पल र माइक्रोसफ्ट जस्ता कम्पनीहरूले अब आफ्ना मुख्य उत्पादनहरूमा एआई समावेश गर्दैछन्। 

सर्च इन्जिनका नतिजाहरूमा एआईलाई नयाँ मापदण्ड बनाइँदैछ। अमेजनमा किनमेल गर्दा होस् वा हवाई जहाज र होटेल बुक गर्दा, अब सर्च गर्न एआई प्रयोग भइरहेको छ र यसले धेरै ऊर्जा माग्छ। उदाहरणका लागि, एआईद्वारा सञ्चालित एउटा गुगल सर्चले सामान्य सर्चभन्दा ३० गुणा बढी ऊर्जा खपत गर्ने अनुमान गरिएको छ।

यसको समाधानका लागि अहिले उद्योगले ग्राफिक्स प्रोसेसिङ युनिट्स (जीपीयू) प्रयोग गरिरहेको छ। यी चिप्सले धेरै ऊर्जा खपत गर्छन् र तातो पैदा गर्छन्। एआई एल्गोरिदमहरूले गर्ने विशाल र दोहोरिने गणितीय कामहरू गर्न जीपीयूका हजारौँ साना कोरहरूले मद्दत गरे पनि, एउटा चिपले ७०० वाटसम्म ऊर्जा प्रयोग गर्न सक्छ। यसको अर्थ, केवल तीनवटा चिपले एउटा घरायसी इलेक्ट्रिक ओभन जति नै ऊर्जा खपत गर्छन्।

डाटा सेन्टरहरूबाट निस्कने यो ठुलो मात्राको तातोलाई चिसो बनाउन हरेक दिन लाखौँ ग्यालन सफा पानी प्रयोग गरिन्छ। एकै ठाउँमा खात लगाएर राखिएका हजारौँ तात्तातो चिप्सलाई सामान्य पङ्खाले चिसो बनाउन सक्दैन। त्यसैले, सिस्टमलाई अत्यधिक तातो हुनबाट जोगाउन चिप्सको बिचमा र वरिपरि पानी पम्प गरिन्छ। बेलायतको ‘गभर्नमेन्ट डिजिटल सस्टेनेबिलिटी एलायन्स’ को हालैको प्रतिवेदन अनुसार, एआईले सन् २०२७ सम्ममा विश्वव्यापी पानीको खपत १.१ अर्ब क्युबिक मिटरबाट बढाएर ६.६ अर्ब क्युबिक मिटर पुर्‍याउने प्रक्षेपण गरेको छ।

केही कम्पनीहरूले कुलिङका लागि समुद्री पानी प्रयोग गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। तर, धेरैजसो सुविधाहरूमा अझै पनि सफा पानी नै व्यापक रूपमा प्रयोग भइरहेको छ। पानी पुनःप्रशोधन अर्को विकल्प हो, तर यो सजिलो छैन। 

केही कम्पनीहरूले पानीको कुल खपत कम गर्न ‘क्लोज्ड-लुप सिस्टम’ प्रयोग गर्छन्। यद्यपि, चिसो बनाउने क्रममा जम्मा हुने धुलो र खनिजहरूले समय बित्दै जाँदा पानीको गुणस्तर बिगार्छन्, जसका लागि उपचार वा पानी फेर्नु आवश्यक हुन्छ।

• एआईले निम्त्याएको पानीको अभावले जनस्वास्थ्यलाई कसरी जोखिममा पार्छ?

जहाँ पहिले नै पानीको अभाव छ, त्यहाँ डाटा सेन्टरहरू राख्दा प्रदूषणको समस्या आउनु अघि नै यसले स्वास्थ्य सेवामा बोझ थप्छ। सन् २०२३ मा माइक्रोसफ्टले आफ्नो ४१ प्रतिशत पानी पानीको अभाव भएको क्षेत्रबाट लिएको बताएको थियो। 

अर्कोतर्फ, गुगलले आफ्नो १५ प्रतिशत पानीको खपत उच्च पानी अभाव भएका क्षेत्रहरूमा भएको बतायो। अमेजनले भने यस्तै तुलनात्मक तथ्याङ्क सार्वजनिक गरेको छैन।

पानीको अभावले सङ्क्रमण, कुपोषण र सरसफाइमा कमी ल्याउँछ भन्ने कुरा पुष्टि भइसकेको छ। धेरैजसो अध्ययनहरू पहिले नै गरिब रहेका क्षेत्रहरूमा केन्द्रित भए पनि, धेरै अवस्थामा डाटा सेन्टरहरू निर्माण गर्ने योजना पनि यस्तै ठाउँहरूमा बनाइन्छ। 

स्थानीय जनसङ्ख्याका लागि सफा पानी कम हुँदा घरपरिवारले हात धुनु, खाना धुनु वा नुहाउनु भन्दा पिउन र खाना पकाउनलाई प्राथमिकता दिन बाध्य हुन्छन्। स्वाभाविक रूपमा, यसले बस्ने ठाउँको सरसफाइका लागि कम पानी उपलब्ध गराउँछ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) ले असुरक्षित पिउने पानी तथा कमजोर सरसफाइ र स्वच्छताले हैजा र अन्य झाडापखालाजन्य रोगहरूका साथै विभिन्न किसिमका कीटाणुहरू फैलाउन मद्दत गर्छ भन्ने कुरा स्वीकार गरेको छ। अझ खराब कुरा त के हो भने, पानीको अभावसँग सम्बन्धित धेरै रोगहरू एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्छन्, जसले स्थानीय स्तरमा सङ्क्रमण फैलने जोखिम बढाउँछ।

बालबालिकामा पर्ने स्वास्थ्यको असर विशेष गरी चिन्ताजनक छ, किनकि वयस्कोंको तुलनामा उनीहरूमा सङ्क्रमण र मृत्युको दर बढी हुन्छ। वास्तवमा, झाडापखाला रोगको विश्वव्यापी भारको ८४ प्रतिशत ५ वर्ष मुनिका बालबालिकाले भोग्छन्, र झाडापखालाका कीटाणुहरूको सङ्क्रमणले पछिल्लो बाल्यकालमा मानसिक विकासमा असर पार्नेसँग जोडिएको छ।

एआई डाटा सेन्टर र पानीजन्य रोगहरू बिच सीधा कारण र असरको सम्बन्ध देखाउन अहिले नै हतार हुन सक्छ, तर थाहा भएका तथ्यहरूले यसलाई गम्भीर चिन्ताको विषय बनाएका छन्। एआई डाटा सेन्टरहरूले स्थानीय पानीको आपूर्तिलाई उल्लेख्य रूपमा रित्याउन सक्छन् भन्ने चाहिँ स्थापित भइसकेको छ। यो पनि स्थापित छ कि पानीको पहुँच कम भएका समुदायहरूले पेटसम्बन्धी रोग र अन्य बिरामीहरूको उच्च जोखिम सामना गर्छन्।

एआई डाटा सेन्टरहरूले सिधै पेटका रोगहरू निम्त्याउँदैछन् भन्नु अपुरो हुन सक्छ। तर, चेतावनीका संकेतहरूलाई बेवास्ता गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको छ। जब जोखिमहरू पूर्वानुमान गर्न सकिने र गम्भीर हुन्छन्, सरकारहरूले रोकथामका नीतिहरू लागू गर्न मानिसहरू मर्न थाल्ने समय कुर्नु हुँदैन।

• सीमान्तकृत समुदायहरूले प्रदूषित पानीको गुनासो गरिरहेका छन्

संयुक्त राज्य अमेरिकाको जर्जियास्थित न्युटन काउन्टीमा मेटाले एआई डाटा सेन्टर बनाएको छ, र त्यहाँका बासिन्दाहरूले आफ्नो धाराबाट लेदो भरिएको धमिलो पानी आएको गुनासो गरेका छन्, जसलाई उनीहरूले सोही फ्यासिलिटीसँग जोडेका छन्। 

त्यसैगरी, फायेट काउन्टीमा पनि बासिन्दाहरूले पानीमा लेदो देखिएको बताएका छन्, जुन उनीहरूको विश्वासमा नजिकैको डाटा सेन्टर निर्माणसँग मेल खान्छ। क्यालिफोर्नियाको अर्को रिपोर्टले सान फ्रान्सिस्को खाडीको ‘बेभ्यु-हन्टर्स पोइन्ट’ मा योजना गरिएको डाटा सेन्टरले पहिले नै प्रदूषित समुदायमा वातावरणीय बोझ थप्ने चिन्ता बढाएको छ। यी सबै घटनाहरूमा, स्थानीय जनसंख्यामा अश्वेत र अफ्रिकी अमेरिकीहरूको उल्लेख्य उपस्थिति छ, जसले ‘वातावरणीय न्याय’ को प्रश्न खडा गरेको छ।

पानीमा जम्मा भएको फोहोरले मानिसमा पेटको तीव्र रोगदेखि क्यान्सर जस्ता दीर्घकालीन समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ। माइक्रोबियल प्रदूषणले विषाक्तता र तत्काल रोग निम्त्याउन सक्छ, जबकि रासायनिक अवशेषहरू दीर्घकालीन हानीसँग सम्बन्धित हुन्छन्, जसले अक्सर सुस्त र अदृश्य खतराको रूपमा काम गर्छन्।

नाइजेरिया, इजिप्ट र दक्षिण अफ्रिका जस्ता अफ्रिकी देशहरूमा डाटा सेन्टर खोल्ने योजनाहरूसँगै, यसको वातावरणीय प्रभाव कसले भोग्ने र प्रभावित समुदायले पर्याप्त सुरक्षा वा सहयोग पाउनेछन् कि छैनन् भन्ने थप प्रश्नहरू उठेका छन्। यी मध्ये केही देशहरूमा कमजोर नियमनले गर्दा यो अनिश्चित छ। धेरै अवस्थामा, समुदायमा पर्ने गम्भीर असरहरू रिपोर्ट नै नहुन पनि सक्छन्।

• कर्पोरेट वाचाहरू र नियमन किन महत्त्वपूर्ण छन्?

पृथ्वीको कुल पानीमध्ये केवल ०.५ प्रतिशत मात्र ताजा पानी हो। डाटा सेन्टरहरूलाई मात्र होइन, तिनलाई चलाउन बिजुली उत्पादन गर्ने पावर प्लान्टहरूलाई पनि पानी चाहिन्छ। चिप्स र तारहरूको निर्माणमा पनि पानीको आवश्यकता पर्छ, जसले पानीको प्रयोगलाई केवल डाटा सेन्टरको समस्या मात्र नभई एआईको आपूर्ति शृङ्खलाको मुद्दा बनाउँछ।

धेरै कम्पनीहरूले दिगोपनको वाचा गरिरहेका छन्, केहीले त आफूलाई ‘नेट वाटर प्रोड्युसर’ वा ‘वाटर पोजिटिभ’ बन्ने लक्ष्य राखेको दाबी पनि गर्छन्। यदि यस्ता लक्ष्यहरू हासिल भए पनि (जुन शङ्कास्पद नै छ), तिनले ती समुदायहरूलाई फाइदा पुर्‍याउनुपर्छ जहाँबाट पानी निकालिएको छ। न्युटन काउन्टी जस्ता ठाउँहरूमा आपूर्ति रित्याएर सम्पन्न क्षेत्रहरूमा थप पानी उपलब्ध गराउँदा कर्पोरेट लेखा मापदण्डहरू त पूरा हुन सक्लान्, तर स्थानीय बासिन्दाहरूले यसको परिणाम भोगिरहनुपर्नेछ।

जनताप्रतिको आफ्नो नैतिक दायित्व पूरा गर्न, सरकारहरूले एआई विस्तार र डाटा सेन्टर निर्माणको गतिसँगै कदम चाल्नुपर्छ। स्वस्थ जनसङ्ख्या नै उत्पादक हुन्छ, र जनस्वास्थ्यको बोझ कम हुँदा सरकारी खर्च घट्छ साथै विकासमा सहयोग पुग्छ। अझ आधारभूत रूपमा भन्दा, पानीको सुरक्षा गरेर र वातावरणीय महाविपत्ति टारेर आउने पुस्ताका लागि दिगो भविष्य निर्माण गर्नु हाम्रो सामूहिक नैतिक दायित्व हो।

यसको सुरुवात पानीको प्रयोगबारे पारदर्शी कर्पोरेट रिपोर्टिङ अनिवार्य गर्ने र दिगो व्यवस्थापनका लागि अर्थपूर्ण मापदण्डहरू लागू गर्ने कानुनबाट हुनुपर्छ। नियमनले छोटो अवधिको दोहनकारी प्राविधिक विकासभन्दा मानव कल्याणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। जलवायु परिवर्तन जस्तै, अनियन्त्रित आविष्कारले मानिस र ग्रह दुवैलाई थप हानी पुर्‍याउने जोखिम हुन्छ।

अल जजिरा