काठमाडौँ । राज्यको आँखा र कान मानिने गुप्तचर संस्था राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग जेनजी आन्दोलनका क्रममा पूर्ण रूपमा असफल भएको तथ्य जाँचबुझ आयोगको प्रतिवेदनले उजागर गरेको छ। राष्ट्रिय सुरक्षाका आसन्न खतराहरू पहिचान गर्ने, विश्लेषण गर्ने र अन्य सुरक्षा निकायहरूलाई समयमै सचेत गराउने मुख्य जिम्मेवारी बोकेको यो संस्थाका तत्कालीन प्रमुख हुतराज थापाले आफ्नो पदीय दायित्व निर्वाह गर्न नसक्दा देशले अपूरणीय जनधनको क्षति व्यहोर्नु परेको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ। 

कुनै पनि देशको स्थिरताका लागि मेरुदण्ड मानिने गुप्तचर निकायले सम्भावित खतराको पूर्वसूचना दिनुको सट्टा सतही र गलत तथ्याङ्क पस्किँदा भदौ २३ र २४ गतेको आन्दोलनले उग्र रूप लिएको देखिन्छ। भदौ २३ गते काठमाडौँको सडकमा ३ हजारदेखि ५ हजारसम्म मात्र प्रदर्शनकारी जम्मा हुने भनी राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागले दिएको गलत आकलनका भरमा अन्य सुरक्षा निकायले सुरक्षा योजना बनाएका थिए। 

काठमाडौँका प्रमुख जिल्ला अधिकारी र प्रहरी अधिकारीहरूले आयोगसमक्ष दिएको बयान अनुसार विभागको यही गलत सूचनाले सुरक्षा तयारी फितलो हुन पुग्यो। वास्तविक सङ्ख्या र विभागको आकलनबिच जमिन र आकाशको अन्तर हुनुले हुतराज थापाको व्यावसायिक कमजोरीलाई छर्लङ्ग पारेको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ। थापाले सूचना सङ्कलन गर्ने आन्तरिक संयन्त्रको सीमितता र साइबर प्रविधिको अभावलाई दोष दिएर उम्किन खोजे पनि एउटा संवेदनशील संस्थाको प्रमुखका रूपमा उनले आफ्नो कमजोरी लुकाउन नमिल्ने आयोगको ठहर छ।

आधुनिक युगमा सामाजिक सञ्जालमा हुने गतिविधि ट्र्याक गर्ने प्रविधि र दक्ष जनशक्ति नभएको बहाना बनाउँदै थापाले जेनजी मुभमेन्टबारे आफूलाई सामान्य जानकारी मात्र रहेको बताएका थिए। तर, टिकटक, एक्स र युट्युब जस्ता खुला स्रोतहरूमा भइरहेका तीव्र गतिविधिहरूको समेत सामान्य अनुगमन नगर्नुले गुप्तचर प्रमुख आफ्नो व्यावसायिक धर्मबाट विमुख भएको पुष्टि गर्छ। 

अझ गम्भीर कुरा त, भदौ २३ गते राति सरकारले सुरक्षा निकायहरूसँग परामर्श नै नगरी सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्ध हटाउँदा थापाले त्यसले निम्त्याउन सक्ने भयावह सुरक्षा चुनौतीबारे सरकारलाई सचेत गराउनुको सट्टा चुपचाप बसे। सरकारको हचुवा निर्णयलाई शिरोधार्य गर्दा भोलिपल्ट भदौ २४ गते देशव्यापी रूपमा हिंसा र लुटपाट मच्चिने वातावरण सिर्जना भयो।

काठमाडौँ उपत्यका बाहिरका जिल्लाहरूमा कार्यरत गुप्तचर अधिकृतहरूको अवस्था झन् दयनीय पाइएको छ। आयोगले स्थलगत अनुगमन गर्दा जिल्ला तहका अधिकृतहरूमा उचित प्रशिक्षण र मनोबलको चरम अभाव देखिएको थियो। आफ्ना मातहतका संयन्त्रहरूलाई चुस्त र दुरुस्त राख्न नसक्नु संगठन प्रमुखको रूपमा थापाको अर्को ठुलो असफलता हो। देशभरिका युवाहरूमाझ बढ्दै गएको असन्तुष्टि र डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत भइरहेको गोलबन्दीबारे बेखबर रहनुले राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग नाम मात्रको संस्थामा सीमित भएको देखिन्छ।

अन्त्यमा, राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग जस्तो महत्त्वपूर्ण निकायले परिस्थितिको सही आकलन गर्न नसक्दा र सूचना सङ्कलनमा चरम लापरबाही गर्दा राज्यका अन्य अंगहरूले पनि रणनीति बनाउन सकेनन्। यसैको परिणाम स्वरूप भदौ २३ र २४ गते सडकमा ठुलो सङ्ख्यामा मानवीय हताहती भयो र राष्ट्रिय धरोहरहरूमा आगजनी भयो। विभागका प्रमुख हुतराज थापाले समयमै व्यावसायिकता देखाएको भए र सरकारलाई सही सुझाव दिएको भए यति ठुलो जनधनको क्षति हुने थिएन भन्ने आयोगको निष्कर्ष छ।