तेहरान । विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल आपूर्ति हुने मुख्य नाका स्ट्रेट अफ होर्मुज फेरि अमेरिका-इजरायल र इरानबिचको युद्धको अस्तव्यस्त केन्द्र बनेको छ। वासिङ्टन र तेहरानबिचको यो टकरावले युद्ध अन्त्य गर्ने प्रयासलाई थप जटिल बनाइरहेको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानी बन्दरगाहहरूमा नाकाबन्दी जारी राख्ने बताएपछि, इरानले शनिबार जलमार्ग पुनः खोल्ने आफ्नो निर्णय उल्ट्याएको छ। साथै, त्यहाँबाट पार हुन खोजेको एउटा पानीजहाजमाथि इरानी सेनाले गोली चलाएको छ।

सम्झौतालाई अन्तिम रूप नदिएसम्म ट्रम्पले नाकाबन्दी अन्त्य गर्न अस्वीकार गरेका छन्। शनिबार उनले दुई पक्षबिच धेरै राम्रो छलफल भइरहेको तर वासिङ्टन ब्ल्याकमेलको शिकार नहुने बताएका छन्।

शनिबार केही समयका लागि जहाजहरूको आवतजावत बढे पनि, बिच बाटोमै जहाजहरूमाथि गोली चलेको र फर्कन बाध्य पारिएको खबर बाहिरिएपछि फारसको खाडीमा जहाजहरू फेरि रोकिएका छन्।

जहाजहरू पछि हट्नुले जलमार्गलाई युद्धविराम अघिकै अवस्थामा पुर्‍याएको छ। यसले विश्वव्यापी ऊर्जा संकट झन् गहिरिने र फेरि युद्ध भड्किने सम्भावना बढाएको छ।

यस विषयमा जान्नैपर्ने मुख्य कुराहरू यसप्रकार छन्:

• इरानको भनाइ के छ?

इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले शुक्रबार लेबनानको युद्धविरामकै अनुरूप अप्रिल २२ मा सकिने युद्धविराम अवधिभर स्ट्रेट अफ होर्मुज व्यापारिक जहाजहरूको लागि खुला रहने बताएका थिए।

यद्यपि, इरानी बन्दरगाहहरूमा भएको नाकाबन्दीका बिच इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) ले इरानको अडान पूर्ण रूपमा बदलिएको घोषणा गर्दै स्ट्रेट अफ होर्मुज आफ्नो पहिलेको अवस्थामा नफर्कने जनाएको छ।

आईआरजीसीको संयुक्त सैन्य कमाण्डले अमेरिकाले तथाकथित नाकाबन्दीको आडमा समुद्री डकैती र चोरीको काम जारी राखेको आरोप लगाएको छ।

इरानी प्रसारक संस्था आईआरआईबीले उद्धृत गरेको विज्ञप्तिमा भनिएको छ, ‘यसैकारण, स्ट्रेट अफ होर्मुजको नियन्त्रण पुरानै अवस्थामा फर्किएको छ, र यो रणनीतिक जलमार्ग अब सशस्त्र सेनाको कडा व्यवस्थापन र नियन्त्रणमा छ।’

‘जबसम्म अमेरिकाले इरानबाट गन्तव्यसम्म जाने र फर्किने जहाजहरूको लागि पूर्ण स्वतन्त्रता पुनर्स्थापित गर्दैन, स्ट्रेट अफ होर्मुजको अवस्था पहिले जस्तै कडा नियन्त्रणमा रहनेछ,’ विज्ञप्तिमा थपिएको छ।

अमेरिकासँगको वार्तामा इरानका प्रमुख वार्ताकारसमेत रहेका इरानी संसदका सभामुख मोहम्मद बागेर गालिबाफले इरानको सहमतिबिना अरूका लागि यो रणनीतिक जलमार्ग पार गर्न असम्भव रहेको बताए। उनले वासिङ्टनको नाकाबन्दीलाई अज्ञानी र मूर्खतापूर्ण भन्दै, आफ्ना जहाज रोकिँदा तेहरानले अरूलाई जलमार्ग पार गर्न नदिने चेतावनी दिए।

शनिबार उनले सम्झौताको दिशामा केही प्रगति भए पनि अझै ठुला मतभेदहरू कायम रहेको बताएका छन्।

• अमेरिकाको भनाइ के छ?

आइतबार ट्रुथ सोसलमा एउटा पोस्ट गर्दै अमेरिकी राष्ट्रपतिले इरानलाई युद्धविराम सम्झौता उल्लङ्घन गरेको आरोप लगाए, तर साथै अमेरिकी वार्ताकारहरू सम्झौता गर्न सोमबार पाकिस्तानको इस्लामाबाद जाने पनि बताए।

‘हामीले निकै निष्पक्ष र व्यावहारिक सम्झौताको प्रस्ताव गरिरहेका छौँ, र मलाई आशा छ उनीहरूले यो स्वीकार गर्नेछन्। यदि उनीहरूले मानेनन् भने, अमेरिकाले इरानको हरेक पावर प्लान्ट र हरेक पुल ध्वस्त पार्नेछ,’ उनले पोस्टमा लेखेका छन्।

इरानले आइतबार अप्रिल १४ देखि सुरु भएको इरानी बन्दरगाहहरूमाथिको अमेरिकी नाकाबन्दीको जवाफमा जलमार्गमाथिको नियन्त्रणलाई फेरि कडा बनाइरहेको बताएको छ। तेहरानका अनुसार यो नाकाबन्दीले युद्धविरामको सर्तहरूको उल्लङ्घन गर्छ।

ट्रम्पले शनिबार अमेरिकासँग इरानको धेरै राम्रो कुराकानी भइरहेको बताएका थिए, तर तेहरानले यो महत्त्वपूर्ण तेल कोरिडोर फेरि बन्द गर्न चाहेको र यस्तो कदमबाट अमेरिकालाई ब्ल्याकमेल गर्न नसक्ने स्पष्ट पारेका थिए।

यो पनि

अमेरिकी नौसेनाद्वारा इरानी मालवाहक जहाज कब्जा

• अहिले जलमार्गमा के भइरहेको छ?

समुद्री क्षेत्रको निगरानी गर्ने संस्था लोयड्स लिस्टका अनुसार शनिबार इरानी सेनाले धेरै जहाजहरूमा गोली चलाएपछि स्ट्रेट अफ होर्मुजमा आवतजावत ठप्प भएको छ।

बेलायतको युनाइटेड किंगडम म्यारीटाइम ट्रेड अपरेसन एजेन्सीले आईआरजीसीसँग जोडिएका दुईवटा गनबोट (हतियारयुक्त डुंगा) ले एउटा ट्याङ्करमाथि गोली चलाएको रिपोर्ट प्राप्त गरेको जनाएको छ।

यसैबिच, भारतले नयाँ दिल्लीस्थित इरानी राजदूतलाई बोलाएर जलमार्गमा दुईवटा भारतीय झण्डा भएका जहाजहरूमाथि गोली प्रहार भएकोमा गहिरो चिन्ता व्यक्त गरेको भारतीय सरकारले जनाएको छ।

तेहरानस्थित सेन्टर फर मिडल इस्ट स्ट्राटेजिक स्टडिजका वरिष्ठ फेलो अब्बास असलानीका अनुसार कुनै पनि सम्भावित सैन्य द्वन्द्व अघि दुवै पक्ष युद्धको बयानबाजीमा संलग्न छन्। ‘उनीहरूले फाइदा लिन एकअर्कालाई दबाब दिइरहेका देखिन्छन् – तर हामी अझै त्यो बिन्दुमा पुगिसकेका छैनौँ,’ असलानीले अल जजीरालाई भने।

‘अमेरिकाले इरानमाथि सीमित आक्रमणको योजना बनाइरहेको हुन सक्ने अनुमानहरू छन्, तर इरानले पनि कडा जवाफ दिने बताउँदै आएको छ,’ उनले भने, ‘यसले फेरि पनि ठुलो द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छ।’

अमेरिका र इरानबिच विवादका अन्य मुख्य विषय के हुन्?

• आणविक प्रवर्द्धन (युरेनियम संवर्धन)

सबैभन्दा ठुलो विवाद इरानको आणविक कार्यक्रम, विशेषगरी तेहरानको युरेनियम संवर्धन क्षमताको विषयमा कडा हुँदै गएको अडानमा छ।

शुक्रबार, ट्रम्पले वासिङ्टनले इरानको संवर्धित युरेनियम प्राप्त गर्ने बताए। उनले यसलाई आणविक धुलोको संज्ञा दिँदै गत वर्ष अमेरिकी आक्रमणमा परेका ठाउँहरूमा गाडिएको मानिने करिब ४४० किलोग्राम युरेनियमको सन्दर्भ उल्लेख गरे। उनले ट्रुथ सोसलमा अमेरिकाले सबै ‘आणविक धुलो’ लिने दोहोर्‍याए ।

रोयटर्स समाचार एजेन्सीसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले अमेरिकाले इरानसँग आरामदायी गतिमा काम गर्नेछ र उक्त सामग्री निकाल्न ठुला मेसिनरीहरूको साथ उत्खनन सुरु गर्नेछ भनेका छन्।

ट्रम्पको भनाइको खण्डन गर्दै इरानका राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानले इरानलाई उसको आणविक अधिकारबाट वञ्चित गर्ने वासिङ्टनसँग कुनै औचित्य नभएको बताएका छन्।

इरानियन स्टुडेन्ट्स न्युज एजेन्सीका अनुसार पेजेस्कियानले प्रश्न गरे, ‘ट्रम्प भन्छन् कि इरानले आफ्नो आणविक अधिकार प्रयोग गर्न पाउँदैन, तर कुन अपराधको लागि भनेर भन्दैनन्। एउटा राष्ट्रलाई उसको अधिकारबाट वञ्चित गर्ने उनी को हुन्?’

इजरायल र अमेरिकाले इरानलाई आणविक हतियार बनाउन युरेनियम संवर्धन गरेको आरोप पटक-पटक लगाउँदै आएका छन्। तर इरानले भने आफ्नो आणविक कार्यक्रम नागरिक प्रयोजनका लागि मात्र भएको र आणविक अप्रसार सन्धि अन्तर्गतका आफ्ना प्रतिबद्धताहरू पालना गरिरहेको दाबी गर्दै आएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रिय गुप्तचर निकायकी निर्देशक तुल्सी गब्बार्डले मार्च २०२५ मा कंग्रेससमक्ष बयान दिँदै भनेकी थिइन्, ‘अमेरिकाले इरानले आणविक हतियार बनाइरहेको छैन र सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनीले सन् २००३ मा स्थगित गरेको आणविक हतियार कार्यक्रमलाई फेरि स्वीकृति दिएका छैनन् भन्ने कुराको निरन्तर मूल्याङ्कन गरिरहेको छ।’

खामेनीको गत फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलको आक्रमणमा मृत्यु भएको थियो। उनको उत्तराधिकारीको रूपमा उनका छोरा मोजताबा खामेनीलाई नियुक्त गरिएको छ।

• लेबनान

अमेरिका-इजरायल पक्ष र इरानबिच दुई साता लामो युद्धविराममा सहमति हुनुअघि लेबनानमा युद्धविराम हुनुपर्ने कुरा इरानको प्रमुख माग थियो।

इजरायल र लेबनानी सशस्त्र समूह हिजबुल्लाहबिच प्राविधिक रूपमा १० दिने युद्धविराम लागू भए पनि यो एकदमै कमजोर अवस्थामा छ। युद्धविरामका बाबजुद इजरायलले आक्रमणहरू गरिरहेको छ र उसका सेनाले बफर जोन बनाउन गाजाको जस्तै ‘पहेँलो रेखा’ कोर्ने काम गरेका छन्।

लेबनान र इजरायलले वासिङ्टनमा दशकौँपछि पहिलो पटक आमने-सामने वार्ता गरेको केही दिनपछि मात्रै यो युद्धविराम घोषणा गरिएको थियो। इरानी विदेशमन्त्री अराघचीका अनुसार स्ट्रेट अफ होर्मुजलाई छोटो समयका लागि खोल्ने निर्णय लेबनानमा लागू भएको युद्धविरामकै प्रतिक्रिया स्वरूप थियो।

हिजबुल्लाहले भने युद्धविराम सम्झौतालाई ‘हाम्रो देशको अपमान’ र अन्त नदेखिने चिप्लो बाटो भन्दै निन्दा गरेको छ।

लेबनानमा आधारित यस समूहले भनेको छ, ‘युद्धविरामको अर्थ सबै शत्रुताको पूर्ण अन्त्य हो। हामी यो दुश्मनलाई विश्वास गर्दैनौँ, त्यसैले हाम्रा लडाकुहरू मैदानमै रहनेछन् र कुनै पनि उल्लंघनको जवाफ दिन तयार हुनेछन्। युद्धविराम एकतर्फी हुन सक्दैन; यो आपसी हुनुपर्छ।’

हिजबुल्लाह तेहरानको सबैभन्दा शक्तिशाली क्षेत्रीय सहयोगी हो र एक्सिस अफ रेजिस्टेन्स को मुख्य आधारस्तम्भ हो - यो पश्चिम एसियामा रहेका इजरायलविरुद्ध इरानसँग गठबन्धन गरेका सशस्त्र समूहहरूको सञ्जाल हो, जसमा यमनका हुथीहरू र इराकका केही गुटहरू पनि पर्छन्।

इजरायली सेनाले तेहरानमा गरेको सुरुवाती आक्रमणमा इरानका सर्वोच्च नेता खामेनीको हत्या गरेपछि यो समूह लडाइँमा होमिएको थियो।