कोलाकाता । वर्षौँसम्म, भारतको पश्चिम बंगाल राज्य नरेन्द्र मोदीको राजनीतिक उदयको लागि ठुलो अपवाद थियो।

उनको भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) ले भारतको हिन्दी भाषी क्षेत्रहरूमा वर्चस्व कायम गर्दै, पश्चिम र उत्तर-पूर्वमा विस्तार भएर एक समयका शक्तिशाली क्षेत्रीय प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई पराजित गरेको थियो। तर पनि तर्कशील र सांस्कृतिक विशिष्टताको आत्म-छविमा डुबेको बंगाल भने जिद्दीका साथ प्रतिरोधी बनिरहेको थियो।

यसले गर्दा यो राज्यको चुनाव असामान्य रूपमा महत्त्वपूर्ण बन्न पुग्यो। १० करोडभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको पश्चिम बंगालको मतदाता सङ्ख्या जर्मनीको भन्दा ठूलो छ, जसले गर्दा यहाँको चुनाव एउटा नियमित भारतीय राज्यको चुनावभन्दा पनि एउटा राष्ट्रले सरकार छान्ने प्रक्रियाको नजिक पुगेको छ।

त्यहाँ सोमबार भएको भाजपाको जितलाई मोदीको १२ वर्षे शासनकालको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपलब्धिहरूमध्ये एक मानिनेछ। यो केवल तीन कार्यकालदेखि सत्तामा रहेको दलको हार मात्र होइन, बरु पूर्वी भारतमा पार्टीको लामो यात्राको पूर्णता पनि हो।

लेखक तथा पत्रकार निलाञ्जन मुखोपाध्याय भन्छन्, ‘बंगाल जित्नु भाजपाका लागि ठूलो जित हो, यो एउटा यस्तो सम्भावनाको भूमि हो जुन लामो समयदेखि यसको पहुँचभन्दा बाहिर थियो।’

सोमबार दक्षिण भारतभरि पनि असाधारण राजनीतिक उथलपुथल देखियो।

तमिलनाडुमा एमके स्टालिनको डीएमके सरकारलाई अभिनेताबाट राजनीतिज्ञ बनेका विजय र उनको नवगठित टीभीके पार्टीले पाखा लगाए, जसले राज्यमा चलचित्र-स्टार राजनीतिको नाटकीय पुनरागमनलाई सङ्केत गरेको छ।

केरलामा दुई लगातार कार्यकालपछि कांग्रेस नेतृत्वको युनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रन्ट (यूडीएफ) ले लेफ्ट डेमोक्रेटिक फ्रन्ट (एलडीएफ) लाई पराजित गर्दै भारतमा बाँकी रहेको एक मात्र कम्युनिस्ट नेतृत्वको राज्य सरकारको अन्त्य गर्‍यो। असममा मात्र भाजपाले सत्ता-विरोधी लहरलाई पन्छाउँदै सत्ता टिकाउन सफल भयो, भने पार्टी र यसका सहयोगीहरूले पुदुच्चेरीको सङ्घीय क्षेत्रमा पनि आफ्नो पकड कायम राखे।

तरैपनि बंगालको जति राजनीतिक महत्त्व अन्य कतैको नतिजामा थिएन।

यस राज्यले करिब आधा शताब्दीमा केवल एक पटक मात्र सरकार परिवर्तन देखेको छ: कम्युनिस्ट वाममोर्चाले ३४ वर्ष शासन गर्‍यो भने त्यसपछि कट्टर जनप्रिय नेता ममता बनर्जीको नेतृत्वमा रहेको तृणमूल कंग्रेस (टीएमसी) ले अहिलेसम्मका १५ वर्षसम्म वर्चस्व कायम गर्‍यो। राजनीतिशास्त्रीहरूले लामो समयदेखि बंगाललाई ‘वर्चस्वशाली’ दलहरूलाई समर्थन गर्ने प्रणालीको रूपमा व्याख्या गर्दै आएका छन्।

विश्लेषकहरू यो नतिजालाई अचानक भएको उथलपुथलको रूपमा नभई दशक लामो राजनीतिक परियोजनाको उत्कर्षका रूपमा हेर्छन्। त्रिपुरामा भाजपाको द्रुत उदय वा असममा यसको प्रारम्भिक सफलताको विपरीत, बंगाल कहिल्यै पनि रातारात प्राप्त गरिएको विजय थिएन।

शिव नादर ल स्कुलमा राजनीति पढाउने राहुल वर्मा भन्छन्, ‘लगातार तीनवटा चुनावमा भाजपा बंगालमा एक प्रमुख शक्तिको रूपमा रहेको छ, जसले निरन्तर करिब ३९ प्रतिशत लोकप्रिय मत प्राप्त गरिरहेको छ।’

उनी तर्क गर्छन्, ‘एकपटक ३९-४० प्रतिशतको बिन्दुमा आफूलाई स्थापित गरेपछि, पार्टीलाई रेखा पार गर्न केवल थप ५-६ प्रतिशत मतको आवश्यकता थियो।’ मतदानको प्रवृत्तिले भाजपाले यसपटक ४४ प्रतिशतभन्दा बढी मत बटुलेको देखाउँछ।

यस नतिजालाई विशेष रूपले उल्लेखनीय बनाउने कुरा के हो भने क्षेत्रीय दलहरूलाई ऐतिहासिक रूपमा बंगाल जित्नको लागि आवश्यक पर्ने गहिरो साङ्गठनिक संयन्त्रको अझै पनि अभाव हुँदाहुँदै भाजपाले यो सफलता हासिल गर्‍यो।

तृणमूल कंग्रेसले तल्लो तहको बाक्लो सञ्जाल र बनर्जीको चामत्कारिक प्रभुत्व कायम राखेको थियो। यद्यपि, प्रतिद्वन्द्वी राजनीतिक धम्कीको आरोप र भारतको सबैभन्दा बलियो रूपमा स्थापित क्षेत्रीय दलहरूमध्ये एकको सामना गर्ने चुनौतीको बाबजुद पनि भाजपाले पटकपटक बलियो मत हिस्सा कायम राख्यो।

‘यसले के सङ्केत गर्छ भने,’ वर्मा भन्छन्, ‘पार्टीको समर्थन अब यसको तुलनात्मक रूपमा कमजोर साङ्गठनिक संरचनाको सीमाभन्दा बाहिर विस्तार भएको छ।’

त्यसोभए कुन कुराले चुनावलाई यति तीव्र रूपमा भाजपातर्फ मोडियो?

वर्षौंसम्म, बनर्जीको पार्टीले एउटा बलियो सामाजिक गठबन्धन निर्माण गरेको थियो: ग्रामीण र सहरी बंगाल दुवैतिरका महिला, मुस्लिम र हिन्दु मतको ठुलो हिस्सा।

विशेषगरी महिलाहरू पार्टीको कल्याण-मुखी राजनीतिको मेरुदण्ड बनेका थिए। सन् २०२१ को लोकनीति-सिएसडिएस मतदानपछिको सर्वेक्षणले महिलाहरूमाझ टीएमसीको समर्थन ५० प्रतिशत पुगेको देखाएको थियो - जुन पुरुषको तुलनामा चार प्रतिशत बिन्दुले बढी हो। यसले वर्षौंसम्म सञ्चालित महिला-केन्द्रित कल्याणकारी योजनाहरू र महिलाहरूको राजनीतिक प्रतिनिधित्व विस्तार गर्ने बनर्जीको प्रयासको प्रभावलाई झल्काउँछ।

तर यसपटक भाजपाले आफ्नै तर्फबाट ठुलो नगद हस्तान्तरण र विस्तारित कल्याणकारी सुविधाहरूको वाचा गर्दै उक्त फाइदालाई प्रत्यक्ष रूपमा चुनौती दिने प्रयास गर्‍यो।

राजनीतिशास्त्री भानु जोशी भन्छन्, ‘बनर्जीको लामो चुनावी सफलता कल्याण र सङ्गठनबिचको नाजुक सन्तुलनमा अडेको थियो। तर जुन सङ्गठनले उनलाई १५ वर्षसम्म टिकायो, त्यही नै उनको कमजोरी बन्न पुग्यो।’

‘पार्टी संयन्त्र कमजोर हुँदै जाँदा र कल्याणकारी राजनीति आफ्नो सीमामा पुगेको देखिँदा त्यो सन्तुलन टुट्यो - मतदाताहरूले सुविधाहरूलाई रूपान्तरणकारीको सट्टा नियमित प्रक्रियाको रूपमा हेर्न थाले।’

‘भाजपाको अवसर भनेको टीएमसीप्रतिको यो वितृष्णालाई हिन्दु एकीकरणको तीखो भाषामा रूपान्तरण गर्नु थियो। त्यसैले यो कल्याणकारी योजना असफल भएको कथा मात्र होइन; यो कल्याण र सङ्गठन ध्रुवीकरणलाई रोक्न पर्याप्त रूपमा बलियो हुन नसकेको कथा हो,’ जोशी भन्छन्।

मतदान प्रवृत्तिको ठ्याक्कै रूपरेखा अझै अस्पष्ट भए तापनि यस चुनावले बंगालको राजनीतिक अङ्कगणितमा मुस्लिम मतदाताहरूको केन्द्रीयतालाई फेरि एकपटक उजागर गरेको छ।

कुल जनसङ्ख्याको करिब २७ प्रतिशत मुस्लिम छन्, र राज्यको लगभग एक तिहाइ सिटहरूमा मुस्लिम जनसङ्ख्याको महत्त्वपूर्ण उपस्थिति छ।

सन् २०२१ मा टीएमसीले मुस्लिम-बहुल ८८ मध्ये ८४ सिटहरू जितेको थियो, जसले बनर्जीप्रतिको व्यापक समर्थनलाई झल्काउँथ्यो। प्रारम्भिक सङ्केतहरूले पार्टीले यसपटक पनि महत्त्वपूर्ण मुस्लिम समर्थन कायम राखेको देखाए तापनि, भाजपाले व्यापक हिन्दु एकीकरण र प्रतिस्पर्धी कल्याणकारी वाचाहरूमार्फत त्यो फाइदालाई कम गर्ने निरन्तर प्रयास गरेको छ।

कोलकाताको सेन्टर फर स्टडिज इन सोसल साइन्सेसका राजनीतिशास्त्री मैदुल इस्लाम भन्छन्, ‘भाजपाले आक्रामक कल्याणकारी प्रस्तावलाई तीखो ध्रुवीकरणसँग जोड्यो। यसले नगद सुविधाहरू दोब्बर गर्ने वाचा गर्‍यो, जबकि स्पष्ट साम्प्रदायिकरणले बंगाली हिन्दु मतको एउटा वर्गलाई पार्टीको पक्षमा एकीकृत गर्‍यो।’

यद्यपि भाजपा नेताहरूले यो नतिजालाई वैचारिक एकीकरणभन्दा पनि तृणमूल कंग्रेसप्रतिको अस्वीकृतिको रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

टीएमसीले आफ्नै लागि ‘नेतृत्वको सङ्कट’ खडा गरेको भाजपा नेता धर्मेन्द्र प्रधानले एक समाचार नेटवर्कलाई बताए। उनले पार्टीलाई ‘अहङ्कार’ को आरोप लगाउँदै ‘अत्याचार र कानुन-व्यवस्थाको विफलताबाट रुष्ट मतदाता, विशेषगरी महिलाहरूले तृणमूल कंग्रेसलाई निर्णायक रूपमा अस्वीकार गरेको’ दाबी गरे।

अर्को सबैभन्दा ठुलो र बेवास्ता गर्न नसकिने मुद्दा बंगालको मतदाता नामावलीको तीव्र विवादित संशोधन थियो।

चुनाव आयोगले विशेष गहन संशोधन भनेर चिनिने यस अभ्यासको उद्देश्य नक्कली वा अयोग्य नामहरू हटाएर मतदाता सूची सफा गर्नु रहेको बताएको थियो।

तर मतदान हुनुअघि झन्डै ३० लाख मतदाताहरू अझै पनि न्यायाधिकरणको निर्णयको पर्खाइमा रहेकाले, बनर्जीलगायत अभियानकर्ता र नागरिक समाजका समूहहरूले बंगाल प्रभावकारी रूपमा ‘सामूहिक मताधिकार वञ्चित गर्ने अभ्यास’ पछि चुनावमा होमिएको आरोप लगाए। उनीहरूको भनाइ अनुसार यसले गरिब र अल्पसङ्ख्यक मतदाताहरू, विशेषगरी सीमावर्ती जिल्लाका मुस्लिम र आप्रवासी समुदायहरूलाई असमान रूपमा असर गरेको थियो।

विश्लेषकहरूका अनुसार मेटाइएका मतदाताहरूको सङ्ख्याभन्दा जितको अन्तर निकै कम भएका कडा प्रतिस्पर्धा हुने सिटहरूमा यो अभ्यास अब अझ कडा छानबिनको दायरामा आउने सम्भावना छ। राजनीतिज्ञ तथा अभियानकर्ता योगेन्द्र यादवले एनडिटिभी समाचार नेटवर्कलाई बताए, ‘नतिजा आइसकेपछि चुनावको संशोधनले आफ्नो प्रभाव देखाउनेछ।’

तर धेरैको विश्वास अनुसार मतदाता नामावलीको विवादले मात्रै भाजपाको उदयको स्तरलाई व्याख्या गर्न सक्दैन।

पार्टीको पक्षमा काम गरेको अर्को कुरा बनर्जीमाथि मुख्य रूपमा व्यक्तिगत आक्रमण गर्नुको सट्टा शिक्षक भर्ना घोटाला जस्ता काण्डहरूलाई जोड दिँदै तृणमूल कंग्रेसभित्रको कथित भ्रष्टाचार र शासनका विफलताहरूमा केन्द्रित कसिलो चुनावी अभियान थियो।

भाजपा जितको बाटोमा दृढतापूर्वक अघि बढ्दै गर्दा, यसको प्रभाव बंगालभन्दा धेरै परसम्म फैलिनेछ।

छिमेकी बिहार, जहाँ पार्टी गठबन्धनमार्फत शासन गर्छ, वा ओडिशा, जहाँ यसको २०२४ को सफलता कमजोर क्षेत्रीय सत्तासीन दलविरुद्ध आएको थियो, त्यसको विपरीत बंगालको जितले भारतको सबैभन्दा बलियो राजनीतिक राज्यहरूमध्ये एकमा स्वतन्त्र विजयको प्रतिनिधित्व गर्नेछ।

मुखोपाध्याय भन्छन्, ‘यसले मोदीलाई अत्यन्तै बलियो बनाउनेछ।’

‘ओडिशामा भन्दा बढी, यसलाई नरेन्द्र मोदीका लागि मात्र नभई प्रभावकारी रूपमा अभियान सञ्चालन गर्ने गृहमन्त्री अमित शाहको लागि पनि व्यक्तिगत राजनीतिक विजयको रूपमा हेरिनेछ।’

भाजपाभित्र शाह लगभग निश्चित रूपमा अनौपचारिक म्यान अफ द म्याचको रूपमा उदाउनेछन् - जसले सन् २०१४ मा उत्तर प्रदेशमा पार्टीको ऐतिहासिक जितपछि मोदीले उनलाई माथि उठाएको तरिकाको झल्को दिनेछ।

बंगालको सफलताले भाजपाको उत्तराधिकार राजनीतिलाई पनि नयाँ आकार दिन सक्ने मुखोपाध्याय बताउँछन्।

यसले मोदीको सबैभन्दा सम्भावित उत्तराधिकारीको रूपमा शाहको हैसियतलाई सुदृढ पार्नेछ, र पार्टीको अर्को पुस्ताको शक्ति शृङ्खलामा उनलाई योगी आदित्यनाथ, नितिन गडकरी र राजनाथ सिंह जस्ता प्रतिद्वन्द्वीहरूभन्दा अगाडि राख्ने सम्भावना छ।

यसले बंगालको जनमतलाई राज्यभन्दा धेरै परसम्म महत्त्वपूर्ण बनाउनेछ।

दशकौँसम्म, बंगालले बाँकी भारतलाई नयाँ आकार दिइरहेको राजनीतिक धारको प्रतिरोध गरेकोमा गर्व गर्थ्यो।

अब जब भाजपाले अन्ततः भारतको सबैभन्दा दिगो क्षेत्रीय किल्लाहरूमध्ये एक तोडेको छ, यसले बंगालमा एउटा युगको अन्त्य मात्र नभई स्वयं मोदी परियोजनामा एउटा नयाँ चरणको सुरुवातलाई पनि सङ्केत गर्न सक्छ।

बीबीसी