मेक्सिकोको ग्वाडालाहारा हिल्टनको कोठा नम्बर १२०८, ११ जुन १९७०। यो कोठा इंग्ल्याण्ड विश्वकप टोलीका तीन सदस्य: बबी चार्लटन, किथ न्युटन र गोलरक्षक गोर्डन ब्याङ्क्सले साझा गरेका थिए। 

दिनको अन्त्यतिर, उनीहरू र अन्य केही खेलाडीहरू चेकोस्लोभाकियाविरुद्धको अन्तिम समूह खेलमा इंग्ल्याण्डको जितको उत्सव मनाउन ‘ड्रिंक्स’ लिइरहेका थिए। तीन दिनपछि, ब्याङ्क्स बिरामी परे, जसको परिणाम इंग्ल्याण्डका लागि विनाशकारी भयो। 

टोलीका डाक्टरले पछि लेखेका थिए, ‘यो मेरो लागि सबैभन्दा डरलाग्दो अवस्था थियो। म सोचिरहेको थिएँ, ती ड्रिंक्समा के भएको थियो...?’

यो एउटा उत्कृष्ट प्रश्न हो।

सन् १९६६ को सफलतापछि साविक विजेता इंग्ल्याण्ड आफ्नो कप्तानविना नै सन् १९७० को विश्वकप खेल्न मेक्सिको पुगेको थियो। बबी मूर एउटा ब्रेसलेट चोरेको आरोपमा कोलम्बियाको राजधानी बोगोटामा पक्राउ परेका थिए। यो एउटा अशुभ सुरुवात थियो। तर अझ नराम्रो हुन बाँकी नै थियो।

तीन हप्तापछि पश्चिम जर्मनी विरुद्धको क्वार्टरफाइनल अघि ब्याङ्क्सलाई फुड पोइजनिङ भएपछि आल्फ राम्सेको टोली प्रतियोगिताबाट बाहिरियो। यो सामान्य खेलकुदको दुर्भाग्यले दशकौँ लामो पीडाको सुरुवात गर्‍यो। 

तर यो केवल दुर्भाग्य मात्र थियो त? अथवा मैले सुनेको एउटा हल्लामा केही सत्यता हुन सक्छ : ब्याङ्क्स कुनै षड्यन्त्रको सिकार भएका थिए? के इंग्ल्याण्डको विश्वकप सपना अमेरिकाले रचेको शीतयुद्धको षड्यन्त्रको हिस्साका रूपमा चकनाचुर पारिएको थियो?

जब गोर्डन ब्याङ्क्सका नाति एड जर्भिस पहिलो पटक यो कथा लिएर मकहाँ आए, मलाई यो कुनै क्लासिक षड्यन्त्रको सिद्धान्त जस्तो लागेको थियो। तर बेलायत र अमेरिकाका गोप्य सरकारी कागजातहरूको अभिलेख हुँदै स्टोक-अन-ट्रेन्टदेखि मेक्सिकोसम्म मलाई पुर्‍याएको तीन वर्षे अनुसन्धानपछि, मलाई यो साँच्चै भएको हुन सक्ने लाग्न थालेको छ। किनभने यो असम्भव जस्तो लाग्ने कथा सीआईएबाट गोप्य ब्रिफिङ लिने एक उच्च अमेरिकी सिनेटर जस्ता अत्यन्त विश्वसनीय स्रोतबाट आएको देखिन्छ।

यो कथा लिखित रूपमा सन् १९६० र १९७० को दशकका फुटबल लेखक तथा सन्डे टाइम्सका खोज पत्रकार ब्रायन ग्लानभिलबाट सुरु भएको देखिन्छ। आफ्नो २००७ को पुस्तक ‘इंग्ल्याण्ड म्यानेजर्स: द टफेस्ट जब इन फुटबल’ मा ग्लानभिल लेख्छन्: ‘यद्यपि म कुनै षड्यन्त्र सिद्धान्तको अम्मली होइन भन्ने आशा गर्छु... तर म ब्याङ्क्सलाई षड्यन्त्रको सिकार बनाइएको थियो भन्ने कुरामा क्रमशः विश्वास गर्न थालेको छु।’

सन् १९७० सम्ममा, त्यो शासन झन्झन् दमनकारी बन्दै गएको थियो र उसलाई आफ्नो लोकप्रियता बढाउन आवश्यक महसुस भएको थियो। यति कुरालाई ऐतिहासिक रेकर्डले पुष्टि गर्छ।

त्यसपछि कथा अझ रहस्यमय बन्छ। ग्लानभिलका अनुसार, अर्का फुटबल पत्रकार बब अक्सबीले उनलाई आफ्ना एक कजिन स्टुअर्ट सिमिङ्टन रहेको बताएका थिए, जो सन् १९५२ देखि १९७६ सम्म मिसौरी राज्यका अमेरिकी सिनेटर थिए। ब्याङ्क्सको बिमारी र इंग्ल्याण्डको क्वार्टरफाइनल हारको विषयमा सिमिङ्टनले अक्सबीलाई भनेको आरोप छ, ‘त्यो सीआईएको काम थियो ! हामी इंग्ल्याण्डलाई ब्राजिललाई हराउन दिनेछैनौँ भन्ने तिमीलाई लाग्दैन र ?’

ब्राजिललाई मद्दत गर्न सीआईएले किन इंग्ल्याण्डका गोलरक्षकलाई विष दिन चाहन्थ्यो त ? यसको तर्क यस्तो छ: त्यो शीतयुद्धको उत्कर्षको समय थियो; ल्याटिन अमेरिका अमेरिका र सोभियत संघबिचको प्रोक्सी युद्धभूमि थियो। सन् १९६४ मा, लिन्डन जोन्सनको प्रशासनले पश्चिमी गोलार्धमा समाजवादको फैलावट रोक्न ब्राजिलमा सैन्य तानाशाही स्थापना गर्न मद्दत गरेको थियो। सन् १९७० सम्ममा, त्यो शासन झन्झन् दमनकारी बन्दै गएको थियो र उसलाई आफ्नो लोकप्रियता बढाउन आवश्यक महसुस भएको थियो।

यति कुरालाई ऐतिहासिक रेकर्डले पुष्टि गर्छ। ल्याटिन अमेरिकामा फुटबल र राजनीतिबिचको अन्तरसम्बन्धको अध्ययन गरेका ब्रिस्टल विश्वविद्यालयका इतिहासका प्राध्यापक म्याथ्यू ब्राउन भन्छन्, ‘सैन्य सरकार फुटबलका पागल समर्थकहरूद्वारा सञ्चालित छ। फुटबलको जितलाई शासनको लागि जनसमर्थन जुटाउने राम्रो माध्यमका रूपमा बुझिन्छ।’ 

ब्राउनका अनुसार ब्राजिलका तानाशाह जनरल एमिलियो मेडिसी विश्वकप जित्न पागल जस्तै थिए। उनी निरन्तर म्यानेजरसँग फोनमा हुन्थे, १९७० को प्रतियोगिताभरि हरेक खेलपछि उनी ड्रेसिङ रुममा फोन गर्थे।

ब्राजिलको तानाशाहीका लागि फुटबल राजनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण भए पनि, फुटबलमा खासै चासो नराख्ने अमेरिकीहरूले एउटा मित्रवत् शासनलाई बलियो बनाउन इंग्ल्याण्डका खेलाडीलाई विष दिनेसम्मको हर्कत गर्लान् भन्ने सोच्नु अलि अतिरञ्जित जस्तो लाग्थ्यो। 

तर सीआईएको अभिलेखमा मैले एउटा यस्तो कागजात भेट्टाएँ जसले उनीहरू विश्वकपको राजनीतिक शक्तिबारे कम्तिमा जानकार थिए भन्ने संकेत गर्छ। २ फेब्रुअरी १९७१ को मिति रहेको उक्त मेमोमा ‘गोप्य’ लेखिएको छ। यो ब्राजिलियन तानाशाहीको स्थिरताको मूल्याङ्कन हो।

‘धेरै अर्थमा, ब्राजिलमा मेडिसीको शासन उच्च स्थानमा छ,’ यो यसरी सुरु हुन्छ र थपिएको छ, ‘जनरल एमिलियो गारास्ताजु मेडिसी... तुलनात्मक रूपमा लोकप्रिय राष्ट्रपति बन्दैछन्। उनले गत गर्मीमा विश्वकप सकर खेलहरूमा ब्राजिलको जितसँग आफूलाई कुशलतापूर्वक जोड्न सफल भए।’ 

के सिमिङ्टन ब्राजिलको सन्दर्भमा विश्वकपमा सीआईएको चासोबारे जानकार हुन सक्थे ? उनी सिनेटको सशस्त्र सेवा समितिमा कार्यरत थिए, जसले सीआईएबाट गोप्य ब्रिफिङ प्राप्त गर्थ्यो। के ती सिनेटरले आफ्ना भाइ बब अक्सबीलाई केही कुरा चुहाएका हुन सक्छन् ?

सन् २०२३ मा मैले यो कथा सुन्दासम्म सिमिङ्टन र अक्सबी दुवैको निधन भइसकेको थियो। मैले बुझेसम्म, अक्सबी वा ग्लानभिल कसैले पनि यो सम्भावित विष्फोटक कथाको बारेमा थप केही लेखेका थिएनन्। जब म लन्डनस्थित ग्लानभिलको घरमा उनलाई भेट्न गएँ, उनी ९१ वर्षका थिए र पार्किन्सन रोगबाट पीडित भए पनि सजग तर कम बोल्ने अवस्थामा थिए।

इंग्ल्याण्डको रक्षापङ्क्तिको केन्द्रमा दुई व्यक्ति थिए: गोर्डन ब्याङ्क्स, जसलाई पेलेसहित धेरैले प्रतियोगिताकै उत्कृष्ट गोलरक्षक मान्थे; र बबी मूर, टोलीका शान्त स्वभावका कप्तान।

‘ब्याङ्क्स जुन तरिकाले बिरामी परे, त्यसमा हामीलाई धेरै शंका थियो,’ उनले भने, ‘आम बुझाइ उनी षड्यन्त्रको सिकार भएका थिए भन्ने नै थियो।’ तर जब मैले उनलाई सीआईए सिद्धान्तको बारेमा थप विवरणको लागि दबाब दिएँ, उनले यति मात्र भने, अक्सबी एक भरपर्दो रिपोर्टर थिए र सिमिङ्टनले उनलाई यो एउटा ‘योजनाको हिस्सा’ भएको बताएका थिए।

जाइर्जिन्हो, कार्लोस अल्बर्टो र पेले जस्ता खेलाडीहरूसहित, ब्राजिल सायद विश्वकप खेल्ने अहिलेसम्मकै उत्कृष्ट टोली लिएर १९७० मा मेक्सिको गएको थियो। इंग्ल्याण्ड उनीहरूको मुख्य प्रतिद्वन्द्वी थियो। चार वर्षअघि आफ्नै घरेलु मैदानमा विश्वकप जितेयता १९७० को इंग्ल्याण्ड टोली अझ बलियो भएको थियो। इंग्ल्याण्डका म्यानेजर आल्फ राम्से १९६६ को सफलता दोहोर्‍याउन सक्ने कुरामा विश्वस्त थिए।

इंग्ल्याण्डको रक्षापङ्क्तिको केन्द्रमा दुई व्यक्ति थिए: गोर्डन ब्याङ्क्स, जसलाई पेलेसहित धेरैले प्रतियोगिताकै उत्कृष्ट गोलरक्षक मान्थे; र बबी मूर, टोलीका शान्त स्वभावका कप्तान।

जब मूर ब्रेसलेट चोरेको आरोपमा कोलम्बियामा पक्राउ परे, विश्वकप बेलायती राजनीतिका लागि पनि कति महत्त्वपूर्ण थियो भन्ने प्रष्ट भयो। लेबर पार्टीका प्रधानमन्त्री हेरोल्ड विल्सनले विश्वकपसँगै पर्ने गरी चाँडै आम निर्वाचनको घोषणा गरेका थिए। सन् २००० मा गोप्य सूचीबाट हटाइएका र क्युस्थित राष्ट्रिय अभिलेखालयमा राखिएका सरकारी कागजातहरूले लन्डनको डाउनिङ स्ट्रिट र परराष्ट्र कार्यालय, तथा बोगोटा र मेक्सिको सिटीका दूतावासहरूबिच भएका हतार-हतारका सञ्चारहरू देखाउँछन्।

एउटा सन्देशमा लेखिएको छ, ‘प्रधानमन्त्रीले कोलम्बियाका राष्ट्रपतिलाई व्यक्तिगत सन्देश पठाउने वा नपठाउने भन्ने विषयमा तत्काल सल्लाह चाहनुहुन्छ।’ 

अर्कोमा लेखिएको छ, ‘मूरको रिहाइ सुनिश्चित गर्न हुने हरेक मिनेटको ढिलाइले इंग्ल्याण्डको विश्वकप जित्ने सम्भावनालाई कमजोर बनाउँछ। उच्च स्तरमा तत्काल कारबाहीको लागि अनुरोध छ।’

ब्राजिलको तानाशाही जस्तै, बेलायती सरकारलाई पनि विश्वकपको जितले आफ्नो लोकप्रियता बढाउन सक्छ भन्ने लागेको थियो।

मूर पक्राउ पर्दा मेक्सिको सिटीस्थित बेलायती दूतावासमा कार्यवाहक राजदूत (चार्ज डी अफेयर्स) रहेका र प्रतियोगिता सुरु हुनुअघि नै इंग्ल्याण्डका कप्तानलाई रिहा गराउन प्रमुख भूमिका खेलेका किथ मोरिस भन्छन्, ‘विल्सनको सोचाइको एउटा पाटो यो निकै राम्रो टोली हो र उनीहरूले धेरै राम्रो गर्नेछन् भन्ने थियो।’

मूरले सधैँ आफू निर्दोष रहेको दाबी गरिरहे, र हराएको ब्रेसलेटको रहस्य कहिल्यै सुल्झिएन। के ‘बोगोटा ब्रेसलेट’ घटना र गोर्डन ब्याङ्क्सको बिमारी जोडिएको हुन सक्छ?

(जब इंग्ल्याण्डले जुन २ मा रोमानिया विरुद्ध आफ्नो विश्वकप अभियान सुरु गर्‍यो, लेबर पार्टी मत सर्वेक्षणमा अगाडि थियो। इंग्ल्याण्ड बाहिरिएको चार दिनपछि, जुन १८ मा निर्वाचन भयो। लेबर पार्टीले हार्‍यो। एक उत्साही फुटबल समर्थक रहेका विल्सनले एडवर्ड हिथसँगको आफ्नो हारलाई ‘रेलिगेसन’ को संज्ञा दिएको बताइन्छ।)

क्युमा रहेका सरकारी फाइलहरूमा ‘बेलायती फुटबलविरुद्ध सम्भावित ल्याटिन अमेरिकी षड्यन्त्र’ सम्बन्धी सन्दर्भहरू छन्। ह्वाइटहलका अधिकारीहरूले यसलाई काल्पनिक भनेर खारेज गरे तापनि, किथ मोरिसका अनुसार, कतिपयलाई बबी मूर विरुद्धका आरोपहरू ‘ब्राजिलले रचेको खेल’ हुन सक्ने शंका थियो।

मूरले सधैँ आफू निर्दोष रहेको दाबी गरिरहे, र हराएको ब्रेसलेटको रहस्य कहिल्यै सुल्झिएन। के ‘बोगोटा ब्रेसलेट’ घटना र गोर्डन ब्याङ्क्सको बिमारी जोडिएको हुन सक्छ? के तिनीहरू इंग्ल्याण्डको टोलीलाई अस्थिर बनाउन रचिएको बृहत् अभियानका हिस्सा थिए? र यसमा सीआईएको कुनै हात हुन सक्थ्यो त?

शीतयुद्धको समयमा ल्याटिन अमेरिकामा सीआईएका लागि मेक्सिको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार क्षेत्र थियो। सन् १९७० सम्ममा, मेक्सिको सिटी स्टेसन पश्चिमी गोलार्धमै एजेन्सीको सबैभन्दा ठूलो स्टेसन बनिसकेको थियो। एजेन्सीका एक प्रख्यात अधिकारीका छोरा माइकल स्कटले मलाई भने, ‘यस समयमा मेक्सिकोमा स्थापित निगरानीको नेटवर्कको बारेमा आज पनि कुरा गरिन्छ।’

स्कटका बुबा विन्स्टन, जसलाई ‘विन’ भनेर चिनिन्थ्यो, सीआईएको संस्थापक सदस्य थिए र सन् १९५६ देखि १९६९ सम्म मेक्सिकोमा स्टेसन प्रमुखको रूपमा काम गरेका थिए। उनी मातहत काम गर्ने दर्जनौं सीआईए अधिकारीहरूसँगै, स्कटको आदेशमा काम गर्ने मेक्सिकन सुरक्षा अधिकारीहरूको टोली पनि थियो। सीआईए अभिलेखालयका गोप्य कागजातहरूले मेक्सिकोका लगातार तीन जना राष्ट्रपतिहरू सीआईएको तलब पाउने सूचीमा रहेको देखाउँछन्।

सन् १९७० को विश्वकपसम्म आइपुग्दा, सीआईए मेक्सिकोमा एजेन्टहरूको विशाल नेटवर्क भएको शक्तिशाली शक्ति थियो। यदि ब्याङ्क्सलाई विष दिइएको थियो, र त्यसमा सीआईएको कनेक्सन थियो भने, के त्यो काम विन स्कटका कुनै मेक्सिकन एजेन्टले गरेको हुन सक्छ?

हालैका वर्षहरूमा मेक्सिकन गुप्तचर सेवा, डीएफएसले त्यस अवधिका आफ्ना केही फाइलहरू सार्वजनिक गर्न थालेको छ। ती फाइलहरू मेक्सिको सिटीको ‘ब्ल्याक प्यालेस’ भनिने कुख्यात पूर्व जेलमा रहेको मेक्सिकोको राष्ट्रिय अभिलेखालयमा राखिएका छन्। गत वर्ष मैले उक्त अभिलेखालयको भ्रमण गर्दा, १९७० को विश्वकपमा कुनै अङ्ग्रेज फुटबलरलाई विष दिइएको बारे कुनै अकाट्य प्रमाण फेला पार्न सकिनँ। तर मैले दुई वर्षअघि भएको अर्को प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगितासँग सीआईएलाई जोड्ने एउटा चाखलाग्दो सन्दर्भ भने फेला पारेँ।

यसले सीआईएको खेलकुदप्रतिको चासो खेल फिक्सिङका लागि नभई मुख्यतया नयाँ जासूसहरूको खोजी गर्ने मैदानको रूपमा थियो भन्ने संकेत गर्छ।

मेमो अनुसार, सन् १९६८ मा, स्कटले आफ्ना एक एजेन्टलाई मेक्सिको सिटी ओलम्पिक खेलहरूमा घुसपैठ गर्न पठाएका थिए। ती जासूसको नाम फिलिप एजी थियो। पछि उनी ह्विसलब्लोअर बने र एजेन्सीमा बिताएको समयबारे सबै कुरा खुलाउँदै ‘इनसाइड द कम्पनी: सीआईए डायरी’ नामक संस्मरण प्रकाशित गरे।

एजीले लेखेका छन्, ‘सन् १९५२ मा हेलसिन्कीमा सोभियतहरू देखा परेदेखि हामी हरेक ओलम्पिकमा सहभागी हुँदै आएका छौँ। मेलबर्न, रोम, टोकियो, र अहिले मेक्सिको सिटी। उक्साहट, दल-बदल, प्रोपोगाण्डा, ओलम्पिक गाउँको अपरेशनका लागि अमेरिकी खेलाडीहरूको भर्ना, शीतकालीन खेल र ग्रीष्मकालीन खेल, जताततै सीआईए सँगसँगै छ।’

एजीको सन् २००८ मा क्युबामा निर्वासनमै निधन भयो। मेक्सिको ओलम्पिकमा उनले वास्तवमा के-के गरे भन्ने विषयमा उनको संस्मरणमा विवरणहरू निराशाजनक रूपमा कम छन्। उनका छोरा क्रिस एजी भन्छन्, उनका बुबाको मुख्य मिसन विशेष गरी आइरन कर्टेन (सोभियत प्रभाव क्षेत्र) का ओलम्पिक प्रतिनिधिमण्डलका अधिकारीहरूसँग सम्पर्क स्थापित गर्नु थियो, ‘ताकि उनीहरूलाई सम्भावित सुराकी र अझ राम्रो भएमा, डबल एजेन्टको रूपमा भर्ती गर्न सकियोस्।’

यसले सीआईएको खेलकुदप्रतिको चासो खेल फिक्सिङका लागि नभई मुख्यतया नयाँ जासूसहरूको खोजी गर्ने मैदानको रूपमा थियो भन्ने संकेत गर्छ। तर क्रिस एजी मलाई भन्छन्, ‘यसमा उनीहरू सामेल छैनन् भने मलाई आश्चर्य लाग्नेछ। राष्ट्रियतालाई बढावा दिनु सीआईएको लक्ष्यभित्रै पर्छ, किनभने अमेरिकी मिसनलाई समर्थन गर्ने प्रमुख विचारधारा कायम राख्न प्रयोग हुने त्यो एउटा महत्त्वपूर्ण अस्त्र हो। त्यसैले पक्कै पनि उनीहरू ओलम्पिक, विश्वकप र यी सबै खेलकुद तथा सांस्कृतिक गतिविधिहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्नेछन्।’

क्रिस एजी र माइकल स्कट दुवैलाई सीआईएले इंग्ल्याण्डका फुटबलरलाई पेटको समस्या गराइदिएको विचार पूर्ण रूपमा सम्भव लाग्छ। जुन कुरा उत्साहजनक देखिन्थ्यो। समस्या के थियो भने, जब मैले यो कथा गुप्तचर क्षेत्रका मेरा सम्पर्क सूत्रहरूलाई सुनाएँ, उनीहरूमध्ये कसैले पनि यसबारे सुनेका थिएनन्।

पूर्व सीआईए गोप्य अधिकारी जोन सिफर भन्छन्, ‘बेलायती गोलरक्षकलाई खोज्न र उनको खानासम्म पुग्न निकै ठूलो प्रयास आवश्यक पर्थ्यो। तपाईंले होटलको खाद्य उद्योग वा अन्य कतै मानिसहरू भर्ना गर्नुपर्थ्यो र आफू पक्राउ नपर्ने सुनिश्चित गर्नुपर्थ्यो। मलाई त कस्तो प्रकारको विष प्रयोग गरिन्छ वा त्यसलाई लागू गर्न कत्तिको सजिलो हुन्छ भन्ने पनि थाहा छैन।’

सिफर मलाई भन्छन्, कसैलाई फुड पोइजनिङ गराउनु उपयोगी हुन सक्ने केही परिदृश्यहरू हुन सक्छन्। ‘म एउटा यस्तो अपरेशनको कल्पना गर्न सक्छु जहाँ तपाईं कुनै व्यक्ति बिरामी परेर कोठामै बसोस् र समूहका अन्य व्यक्तिहरू अन्तै जाउन् भन्ने चाहनुहुन्छ, ताकि तपाईं त्यो व्यक्तिसँग कुरा गर्न उसको कोठामा जान सक्नुहोस्।’

गोर्डन ठीक थिएनन्। स्टेपनी इंग्ल्याण्ड टोलीका डाक्टर नील फिलिप्सलाई लिन दौडिए, जसले एक्युट ग्यास्ट्रोएन्टेराइटिस भएको पत्ता लगाए।

तर सिफर भन्छन्, सीआईएको गोप्य सेवामा काम गरेको आफ्नो २८ वर्षको अवधिमा उनले यस्तो काम कहिल्यै देखेका वा गरेका थिएनन्। त्यसैले, यदि सीआईए नै ब्याङ्क्सको बिमारीको कारण थियो भने, मैले कम्तिमा उनीहरूले सन् १९७० मा अपरेसनको रूपमा फुड पोइजनिङ प्रयोग गरिरहेका थिए, र उनीहरूसँग ब्याङ्क्स जसरी बिरामी परे त्यसरी नै विष दिने साधन थियो भन्ने कुरा प्रमाणित गर्नुपर्ने हुन्थ्यो।

ग्वाडालाहारामा समूह चरणका खेलहरू पार गरिसकेपछि, जुन २१ मा हुने फाइनलमा इंग्ल्याण्ड र ब्राजिल भिड्ने प्रबल सम्भावना थियो। तर जुन १४ मा पश्चिम जर्मनी विरुद्धको क्वार्टरफाइनल अघिल्लो दिन, ब्याङ्क्स बिरामी परे।

‘जब म कोठामा गएँ, मैले उनलाई शौचालयमा सुनिरहेको थिएँ,’ एलेक्स स्टेपनी मलाई भन्छन्। स्टेपनी त्यो भाग्यशाली खेलको अघिल्लो रात ब्याङ्क्ससँग कोठा सेयर गर्ने खेलाडी थिए, जो टोलीका दुई रिजर्भ गोलरक्षक मध्ये एक थिए। तपाईं यसलाई वर्णन गर्न चाहनुहुन्न, तर मैले भन्न खोजेको तपाईंले बुझ्नुभयो। तपाईं सबै कुरा सुन्न सक्नुहुन्थ्यो। र मैले उनलाई कराएर सोधेँ, गोर्डन, तिमी ठीक छौ?’

गोर्डन ठीक थिएनन्। स्टेपनी इंग्ल्याण्ड टोलीका डाक्टर नील फिलिप्सलाई लिन दौडिए, जसले एक्युट ग्यास्ट्रोएन्टेराइटिस भएको पत्ता लगाए। ब्याङ्क्स खेल्न नसक्ने भए, र उनको ठाउँ लिने जिम्मेवारी चेल्सीका अर्का रिजर्भ गोलरक्षक पिटर बोनेट्टीको काँधमा आइपर्‍यो।

त्यो आल्फ राम्सेको गलत निर्णयमा आधारित ढिलो सब्स्टिच्युसन (७० औं मिनेटमा बबी चार्लटनको ठाउँमा कोलिन बेललाई ल्याउनु) होस् वा बोनेट्टीको तयारीको कमी (कतिपयले जर्मनका तीन वटै गोलको दोष उनलाई दिए), तर इंग्ल्याण्डले २-० को अग्रता गुमायो र खेल ३-२ को हारमा टुङ्गियो।

ब्याङ्क्सलाई नियतवश ‘बिरामी पारिएको’ हो भन्ने कुरामा स्टेपनीलाई विश्वास छैन। तर ब्याङ्क्सको अनुपस्थिति नै इंग्ल्याण्डको हारको कारण थियो भन्ने कुरामा उनी विश्वास गर्छन्। ‘गोर्डन संसारकै उत्कृष्ट गोलरक्षक थिए, कुरा एकदम सरल थियो,’ उनी भन्छन्। 

‘मलाई लाग्छ यो त्यस्तै एउटा मूर्खतापूर्ण घटना थियो जुन भइहाल्छ। र यसले हामीलाई विश्वकपको मूल्य चुकाउन बाध्य बनायो। किनभने मलाई लाग्छ हामीले त्यो फेरि जित्ने थियौF।’

सन् २०१९ मा ब्याङ्क्सको निधन भयो। आफ्नो आत्मकथा ‘ब्याङ्क्सी’ मा, उनले आफ्नो बिमारीको दोष शंकास्पद बियरको बोतललाई दिएका छन्, उनले लेखेका छन्: ‘मलाई दिइएको बोतल मेरै अगाडि खोलिएको थियो वा थिएन मलाई याद छैन, तर मलाई यति थाहा छ, त्यो पिएको आधा घण्टापछि म निकै बिरामी परेँ।’

‘हाम्रो घरमा सेतो कोट लगाएका मानिसहरू हामीबाट नमूना लिन दौडधुप गरिरहेका हुन्थे। आजको दिनसम्म पनि म तपाईंलाई उनीहरू को थिए वा कहाँबाट आएका थिए भन्न सक्दिनँ।’

त्यसोभए ११ जुनमा चेकोस्लोभाकिया विरुद्धको खेलपछि ग्वाडालाहारा हिल्टनको कोठा नम्बर १२०८ मा वास्तवमा के भएको थियो त? ब्याङ्क्सको परिवार उनीमाथि षड्यन्त्र भएको आशंका गर्छ। ‘उनी सधैँ हल्का शंकालु थिए,’ उनका नाति जर्भिस भन्छन्।

गोर्डनका छोरा रोबर्ट भन्छन्, ‘उनी मात्र बिरामी पर्नु, र त्यो पनि निकै गम्भीर रूपमा बिरामी पर्नुलाई उनले एकदमै अनौठो मानेका थिए। अरू कुनै पनि खेलाडी अलिकति पनि बिरामी परेनन्।’

सन् १९७० को विश्वकपको समयमा रोबर्ट र उनकी बहिनी वेन्डी क्रमशः १२ र ७ वर्षका थिए। दुवैलाई एउटा अनौठो कुरा याद छ: जब उनीहरूका बुबा मेक्सिकोबाट फर्के: सम्पूर्ण परिवारलाई दुई हप्तासम्म घरभित्रै क्वारेन्टाइनमा राखिएको थियो। ‘हामीलाई यो निकै रमाइलो लागेको थियो,’ वेन्डी भन्छिन्, ‘किनभने हामीले स्कुलबाट दुई हप्ताको बिदा पाएका थियौँ।’

यति मात्र थिएन। वेन्डी थप्छिन्, ‘हाम्रो घरमा सेतो कोट लगाएका मानिसहरू हामीबाट नमूना लिन दौडधुप गरिरहेका हुन्थे। आजको दिनसम्म पनि म तपाईंलाई उनीहरू को थिए वा कहाँबाट आएका थिए भन्न सक्दिनँ।’

मैले पत्ता लगाएअनुसार, घर फर्केपछि अरू कुनै पनि खेलाडीलाई क्वारेन्टाइनमा राखिएको थिएन। स्टोक-अन-ट्रेन्टका वर्तमान जनस्वास्थ्य निर्देशक स्टिफन गुन्थरले त्यस वर्ष कसैलाई क्वारेन्टाइनमा राखिएको कुनै रेकर्ड फेला पार्न सकेनन्। उनी मलाई भन्छन्, ‘फुड पोइजनिङको लागि दुई हप्ताको क्वारेन्टाइन सुन्दा अचम्म लाग्छ,’ र उनी थप्छन्: ‘यदि त्यो फुड पोइजनिङ थियो भने।’

टोलीका डाक्टर नील फिलिप्सले प्रतियोगिताभरि सूक्ष्म नोटहरू राखेका थिए। आफ्नो संस्मरण ‘डाक्टर टु द वर्ल्ड च्याम्पियन्स’ मा, उनले खेलाडीहरूलाई स्वस्थ राख्न आफूले लागू गरेको ‘अत्यन्त कठोर नियम’ बारे विस्तृत रूपमा लेखेका छन्। 

‘कुनै सलाद, नताछिएका फलफूल वा आइसक्रिम खाइएन... मैले खेलाडीहरूलाई कुनै स्टल वा पसलबाट केही पनि किन्ने वा खाने प्रलोभनमा नपर्न सल्लाह दिएको थिएँ।’ 

उनले माल्भर्न मिनरल वाटरका १५,००० बोतलहरू त्यहाँ पुर्‍याएका थिए, जसलाई उनी आफ्नो होटलको कोठाको बाथटबमा चिसो बनाउँथे। खेलाडीहरूका सबै खाना फ्रोजन फुड कम्पनी फिन्डसले उपलब्ध गराएको थियो र बेलायतबाट विमानमार्फत लगिएको थियो।

सन् २०१५ मा निधन भएका फिलिप्स पनि स्टेपनी झैँ ब्याङ्क्सको बिमारी केवल दुर्भाग्य मात्र थियो भन्ने विश्वास गर्थे। वा सायद खानाको नियम पालन नहुँदाको परिणाम। उनी आफ्नो संस्मरणमा लेख्छन्, ‘कुनै मेक्सिकनले तयार पारेको स्यान्डविच, सलादका टुक्रा वा नताछिएका फलफूल नै मेरो विचारमा संक्रमणको सबैभन्दा सम्भावित स्रोत थियो।’

‘ती पदार्थहरूको मैदानमा सम्भावित प्रयोग हुन सक्छ। यदि हामी वास्तवमा कुनै व्यक्तिलाई, भनौं न, कुनै विशेष साँझ, कुनै विशेष स्थानमा अस्वस्थ बनाउन चाहन्छौं भने।’

सन् १९५०, १९६० र १९७० को दशकसम्म, सीआईएले विष र अन्य अपरम्परागत विधिहरूको प्रयोग गरेको थियो। तर ती प्रायजसो राजनीतिक लक्षित व्यक्तिहरू विरुद्ध प्रयोग गरिएका थिए। फिडेल क्यास्ट्रोको हत्या गर्ने एजेन्सीका कथित असफल षड्यन्त्रहरू हलिउड फिल्मका प्लटहरूको सूची जस्तै लाग्छन्: विस्फोट हुने सिगार, विषालु मिल्कशेक, विषालु डाइभिङ सुट, विस्फोट हुने क्ल्याम सेल ।

‘सोभियतहरूको प्रतिकार गर्न हामीले केही असाधारण कामहरू गर्नुपर्छ भन्ने त्यस बेला सीआईएको दर्शन थियो भन्ने कुरामा कुनै शंका छैन,’ बब वालेस मलाई भन्छन्। वालेसले सीआईएमा ३२ वर्ष बिताए, र सन् २००३ मा एजेन्सीको अफिस अफ टेक्निकल सर्भिस (ओटीएस) को प्रमुखको रूपमा अवकाश पाए, यो ग्याजेट र भेष बदल्ने विभाग थियो। ‘सीआईएले गर्न सक्ने कुराहरूको दायराका केही सीमितताहरू थिए।’

सीआईएले गोप्य रूपमा विष प्रयोग गरेको कुराको पर्दाफास मध्य १९७० को दशकमा वाटरगेट काण्डको पृष्ठभूमिमा भएको थियो, जब अमेरिकी कंग्रेसले एजेन्सीका गैरकानुनी गतिविधिहरूको अनुसन्धान सुरु गर्‍यो। विषाक्त पदार्थहरूबारे सिनेटको सुनुवाइका क्रममा, चर्च कमिटीले सीआईएले कोब्राको विष र घातक शेलफिसको विष लगायत विदेशी विषहरूको गैरकानुनी भण्डार राखेको तथ्य बाहिर ल्याएको थियो।

यी र अन्य खुलासाहरूले विश्वभरका पत्रपत्रिकाहरूको मुख्य समाचार बने। तर सुनुवाइका ट्रान्सक्रिप्टहरूमा मैले ५० वर्षभन्दा बढी समयदेखि रिपोर्ट नगरिएको एउटा विवरण फेला पारेँ। सिनेटरहरूले नाथन गोर्डन नामक एक सीआईए जीवविज्ञानीसँग अन्तर्वार्ता लिएका थिए, जसले आफ्नो गवाहीमा भनेका थिए: ‘केही यस्ता पदार्थहरू छन् जसले तपाईंलाई पेटको गम्भीर समस्या दिन सक्छन्।’ 

उनले थपेका थिए, ‘ती पदार्थहरूको मैदानमा सम्भावित प्रयोग हुन सक्छ। यदि हामी वास्तवमा कुनै व्यक्तिलाई, भनौं न, कुनै विशेष साँझ, कुनै विशेष स्थानमा अस्वस्थ बनाउन चाहन्छौं भने।’

समितिको रिपोर्टको अनुसूचीमा, मैले विषाक्त पदार्थहरूको एजेन्सीको गोप्य भण्डारको विवरण दिने एउटा सीआईए कागजात फेला पारेँ। यसमा निम्न वस्तुहरू समावेश छन्: ‘साल्मोनेला टाइफिमुरियम (फुड पोइजनिङ) १० ग्राम; ‘साल्मोनेला टाइफिमुरियम (क्लोरिन प्रतिरोधी) (फुड पोइजनिङ) ३ ग्राम’; र ‘स्टाफिलोकोकल एन्टेरोटोक्सिन (फुड पोइजनिङ) १० ग्राम’।

जब म वालेसलाई यो कुरा बताउँछु, उनी मलाई सीआईएले कसैलाई असक्षम बनाउन विषाक्त पदार्थ प्रयोग गरेको बारे आफूलाई केही थाहा नभएको बताउँछन्। ‘मैले संसारको कुनै पनि ठाउँमा कुनै पनि सकर टोलीको कुनै पनि गोलरक्षकलाई पेटको समस्या गराइएको कथा कहिल्यै सुनेको छैन।’

जब पूर्व सीआईए अधिकारीहरू पत्रकारहरूसँग कुरा गर्छन्, उनीहरू एउटा साधारण नियमले बाँधिएका हुन्छन्: ‘स्रोत र विधिहरू’। यसको अर्थ उनीहरूले कुनै पनि जीवित स्रोतहरू, वा एजेन्सीले प्रयोग गरेका संवेदनशील विधिहरू उजागर गर्ने जानकारी खुलासा गर्न सक्दैनन्। 

मैले वालेसलाई भनेँ, यदि उनलाई १९७० को विश्वकपमा गोर्डन ब्याङ्क्सलाई विष दिने सीआईएको षड्यन्त्रबारे थाहा थियो भने पनि, उनले मलाई झूट बोल्ने कर्तव्य पूरा गरिरहेका हुनेछन्।

‘म तपाईंलाई यसबारे झूट बोल्नैपर्छ भन्ने छैन,’ उनी भन्छन्, ‘तर म यसको सम्बोधन गर्दिनँ।’ जब मैले उनलाई सोधेँ, आफूले यसबारे कहिल्यै नसुनेको भनेर यो हल्लालाई सम्बोधन गर्दा, के मैले यो सत्य होइन भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सक्छु त, उनले जवाफ दिए: ‘मलाई लाग्दैन तपाईंले कुनै निष्कर्ष निकाल्नुपर्छ। तपाईंले यति निष्कर्ष निकाल्नुपर्छ, कम्तिमा बब वालेस र सायद अन्य मानिसहरूले उनीहरूलाई यसबारे केही थाहा छैन भनेका छन्, त्यसैले उनीहरूलाई यसबारे केही थाहा छैन।’

सिमिङ्टनका कागजातहरूले ती ‘शंकास्पद गतिविधिहरू’ मा के-के समावेश थिए भन्ने थप विवरण दिँदैनन्।

उनले थपे: ‘अब तपाईंले गर्नुपर्ने काम अझै बाँकी छ।’

के वालेसको यो रहस्यमय भनाइ, मैले खोजी जारी राखेमा सीआईएले नै ब्याङ्क्सलाई विष दिएको कुरा निश्चित रूपमा प्रमाणित गर्ने प्रमाण फेला पार्न सक्छु भन्ने संकेत थियो त ? 

के बेलायतको सबैभन्दा नजिकको सहयोगी संयुक्त राज्य अमेरिकाले एउटा ल्याटिन अमेरिकी तानाशाहीको समर्थनमा १९७० को विश्वकपमा हस्तक्षेप गर्दै इंग्ल्याण्डको दोस्रो ट्रफीको सपनालाई मारिदिएको थियो त? वा मैले तीन वर्ष एउटा पागलपनपूर्ण षड्यन्त्रको सिद्धान्तको पछि लागेर बिताएँ?

जहाँसम्म सिमिङ्टनको कुरा छ, उनी यो कथाको मूल स्रोत थिए भन्ने कुरा म कहिल्यै प्रमाणित गर्न सक्दिनँ। हामीसँग भएका कुरा भनेको गत मे महिनामा ९३ वर्षको उमेरमा निधन भएका ग्लानभिलले सुनाएअनुसार उनका भाइ अक्सबीको भनाइ मात्र हो। के अक्सबीले यो सबै कुरा आफैँ बनाएका थिए त?

तर सिनेटरको अभिलेखमा, मैले सिमिङ्टन सन् १९६० र १९७० को दशकमा लगातार सीआईए निर्देशकहरूसँग नजिक थिए भन्ने प्रमाण फेला पारेँ। सन् १९७३ देखि १९७६ सम्म एजेन्सी चलाएका विलियम कोल्बीले एउटा पत्रमा आफूले सिमिङ्टनलाई व्यक्तिगत रूपमै ब्रिफिङ गरेको उल्लेख गरेका छन्। उक्त ब्रिफिङ ‘हाम्रो इन्स्पेक्टर जनरलले संकलन गरेको, एजेन्सीको विगतका शंकास्पद गतिविधिहरूको बारेमा... जसमध्ये धेरै कुरा अझै गोप्य छन्’ भन्ने विषयमा थियो।

सिमिङ्टनका कागजातहरूले ती ‘शंकास्पद गतिविधिहरू’ मा के-के समावेश थिए भन्ने थप विवरण दिँदैनन्। तर अक्सबीलाई त्यो ब्रिफिङको बारेमा थाहा हुने कुरै थिएन। यदि उनले यो कथा आफैं बनाएका थिए भने पनि, उनले अन्जानमै एउटा उत्तम स्रोत खडा गरिदिए।

द अब्जर्भर