वासिङ्टन डिसी । अमेरिका र इरानबिच चलिरहेको युद्ध अन्त्य गर्न दुवै देशका अधिकारीहरू एउटा प्रारम्भिक सहमतिमा पुगेका छन्। 

आइतबार भएको यस सहमतिअनुसार अमेरिकाले इरानमाथि लगाएको नाकाबन्दी हटाउने र स्ट्रेट अफ होर्मुज पुनः खुला गरिनेछ। यस प्रारम्भिक सम्झौतासँगै विश्वबजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा भारी गिरावट आएको छ तर इरानको परमाणु कार्यक्रमको भविष्य भने आगामी वार्ताहरूबाट मात्रै टुङ्गो लाग्नेछ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले वासिङ्टनको स्थानीय समयअनुसार आइतबार साँझ साढे ५ बजे आफ्नो सोसल मिडिया प्लेटफर्म ‘ट्रुथ सोसल’मा लेखेका छन्, ‘इस्लामिक गणतन्त्र इरानसँगको सम्झौता अब पूरा भएको छ।’ ट्रम्पको यो भनाइ आउनुअघि यस वार्तामा मध्यस्थकर्ताको भूमिका निर्वाह गरेको पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफले सोमबार बिहानै सम्झौता भएको घोषणा गरेका थिए। यो समझदारी पत्रमा आगामी शुक्रबार स्विट्जरल्यान्डमा औपचारिक रूपमा हस्ताक्षर गर्ने कार्यक्रम तय भएको छ।

सम्झौताका विस्तृत सर्तहरू तत्काल सार्वजनिक गरिएका छैनन्। तर पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री सरिफले सामाजिक सञ्जाल एक्समा लेखेअनुसार यस सम्झौताले लेबनानसहित सबै मोर्चाहरूमा भइरहेका सैन्य कारबाहीहरूलाई तत्काल र स्थायी रूपमा बन्द गर्न आह्वान गरेको छ। पछिल्ला हप्ताहरूमा ट्रम्पलगायत अन्यको आग्रहलाई बेवास्ता गर्दै इजरायल र हिज्बुल्लाहले एकअर्काविरुद्ध आक्रमण जारी राखेका कारण लेबनान वार्ताको एउटा जटिल बिन्दु बनेको थियो।

यसैबिच इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को सचिवालयले एक विज्ञप्ति जारी गर्दै लेबनानसहित सबै मोर्चाहरूमा सोमबार रातिदेखि युद्ध र सैन्य कारबाही स्थायी रूपमा अन्त्य हुने जनाएको छ। यद्यपि, अमेरिका-इरान वार्तामा आफू संलग्न नरहेको बताउँदै आएको इजरायलले भने यस घोषणाप्रति तत्काल कुनै प्रतिक्रिया जनाएको छैन।

ट्रम्पले महिनौँदेखि इरानले बन्द गरेको विश्वव्यापी तेल र ग्यास आपूर्तिको प्रमुख समुद्री मार्ग स्ट्रेट अफ होर्मुज शुक्रबार खुल्ने बताएका छन्। साथै उनले इरानी बन्दरगाहहरूमा लगाइएको अमेरिकी नाकाबन्दी अन्त्य गर्न आदेश दिएको पनि जानकारी दिए। 

ट्रम्पले लेखेका छन्, ‘विश्वका पानीजहाजहरू, आफ्नो इन्जिन सुरु गर। अब तेल बग्न देउ!’ यो खबरसँगै तेलको मूल्य घटेको छ। सोमबारको सुरुवाती कारोबारमा ब्रेन्ट क्रुड फ्युचर्स ४ प्रतिशतले घट्यो भने अमेरिकी वेस्ट टेक्सास इन्टरमिडियट ४.६ प्रतिशतभन्दा बढीले ओरालो लाग्यो। यसैबिच एसियाली सेयर बजारमा भने उछाल आएको छ।

बाइडेन प्रशासनका पूर्व विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता म्याथ्यु मिलरले ट्रम्पले युद्ध सुरु गर्नुअघिको अवस्थामा फर्किन इरानलाई महत्त्वपूर्ण छुट दिएको भन्दै आलोचना गरे। उनले भने, ‘परमाणु कार्यक्रमलाई सम्बोधन गरिनेछ भन्ने हामीलाई कुनै ग्यारेन्टी छैन, तर इरानले विश्व अर्थतन्त्रलाई बन्धक बनाएर अमेरिकाबाट केही प्राप्त गर्न सक्छ भन्ने कुरा विश्वलाई देखाएको छ।’ 

इरानका उपविदेशमन्त्री काजेम गरिबाबाडीले ६० दिने युद्धविरामको अवधिमा इरानमाथिको प्रतिबन्ध फुकुवा गर्नेलगायतका थप विस्तृत सम्झौतामा वार्ता हुने बताएका छन्। रोयटर्सका अनुसार इरानको परमाणु कार्यक्रमको जटिल विषय पनि तिनै आगामी वार्ताहरूमा उठाइनेछ।

गत फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायली सेनाले इरानमाथि पहिलो आक्रमण गरेयता इरान र लेबनानमा हजारौँ मानिस मारिएका छन्। इरानले पनि इजरायल र अमेरिकी बेस क्याम्प रहेका खाडी देशहरूमा आक्रमण गर्नुका साथै स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द गरेर विश्वव्यापी ऊर्जाको मूल्य बढाइदिएको थियो। 

जवाफमा अमेरिकी सेनाले इरानी बन्दरगाहहरू बन्द गरेको थियो। आगामी नोभेम्बरमा हुने मध्यावधि चुनावअघि बढ्दो ग्यासको मूल्यले अमेरिकी नागरिक निराश हुँदा यो इरान युद्ध ट्रम्प र कंग्रेसमा रहेका उनका रिपब्लिकन सहकर्मीहरूका लागि राजनीतिक रूपमा हानिकारक बन्दै गएको थियो। तर ट्रम्पलाई आफ्नै पार्टीका सदस्यहरूले इरानको परमाणु कार्यक्रम पूर्ण रूपमा बन्द गराउन दबाब दिइरहेका छन्।

रिपब्लिकन सिनेटर लिन्डसे ग्राहमले सम्झौताको प्रशंसा गरे पनि इरानको परमाणु कार्यक्रमबारे हुने आगामी वार्तालाई आफूले ‘नजिकबाट नियाल्ने’ बताएका छन्। उनले भने, ‘हाम्रो कानुनअनुसार इरानसँगको कुनै पनि परमाणु सम्झौता समीक्षा र मतदानका लागि कंग्रेसमा पठाइनेछ। हामीलाई यो विन्दुसम्म ल्याइपुर्याउने सबैलाई बधाई छ।’ 

आफ्नो पहिलो कार्यकालमा ट्रम्पले सन् २०१५ मा डेमोक्रेटिक राष्ट्रपति बाराक ओबामाले गरेको बहुपक्षीय इरान सम्झौताबाट अमेरिकालाई बाहिर निकालेका थिए। उक्त सम्झौतामा अन्तर्राष्ट्रिय निरीक्षणसहित परमाणु कार्यक्रम सीमित गर्ने सर्तमा तेहरानमाथिको प्रतिबन्ध फुकुवा गरिएको थियो। त्यसको जवाफमा इरानले युरेनियमको संवर्द्धन बढाउँदै बम बनाउन मिल्ने शुद्धताको करिब ४ सय केजी पदार्थ उत्पादन गरेको थियो। आगामी वार्ताहरूमा उक्त युरेनियमको व्यवस्थापन नै प्रमुख एजेन्डा बन्ने सम्भावना छ।

आइतबार लेबनानमा इजरायलले गरेको आक्रमणका बाबजुद यो सम्झौता भएको हो। उक्त इजरायली आक्रमणको इरान र ट्रम्प दुवैले आलोचना गरेका थिए। 

अमेरिकासँग इरानको सम्झौता गराउन लेबनानमा सैन्य कारबाही रोक्नुपर्ने अमेरिकी मागप्रति प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहु र ट्रम्पबिच मतभेद रहँदै आएको छ। इजरायलले लेबनानमा आफ्नो कारबाही जारी राख्ने बताएको छ भने इरानले त्यहाँ पूर्ण युद्धविराम हुनुपर्ने मागलाई प्रमुख सर्त बनाएको छ। 

इजरायलको सञ्चारमाध्यम एन१२ को रिपोर्टअनुसार ट्रम्पले आइतबार फोनमार्फत नेतान्याहुलाई शान्ति सम्झौताको प्रगतिबारे जानकारी गराएका थिए। न्युयोर्क टाइम्ससँगको अन्तर्वार्तामा ट्रम्पले नेतान्याहुलाई ‘धेरै गाह्रो मान्छे’ भन्दै इजरायललाई परमाणु हतियारसम्पन्न इरानबाट बचाएकोमा इजरायली नेताले आफूलाई धन्यवाद दिनुपर्ने तर्क गरे।

सम्झौताको घोषणा हुनुअघि एक वरिष्ठ इरानी अधिकारीले रोयटर्सलाई बताएअनुसार यसको मस्यौदामा अमेरिकाले रोक्का राखेको इरानको २५ अर्ब डलर फुकुवा गर्न सहमत हुने उल्लेख छ। यस्तै एक अमेरिकी अधिकारीले यो सम्झौताले अन्ततः इरानको परमाणु कार्यक्रम भत्काउने र उच्च संवर्द्धित युरेनियम नष्ट गरिने बताएका छन्। तर, इरानी अधिकारीले भने इरानले संवर्द्धित युरेनियमलाई आफ्नै देशमा गाढापन कम गर्न अनुमति पाउने बताएका छन्।