वासिङ्टन डिसी । अमेरिका र इरानबिच भर्खरै टुंगिएको युद्ध अन्त्य गर्ने सम्झौतालाई अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र उनका समर्थकहरूले ‘रणनीतिक जित’ का रूपमा व्याख्या गरिरहेका छन्। यद्यपि, यस सम्झौताका खास सर्तहरू अझै सार्वजनिक भएको छैन। 

शुक्रबार हस्ताक्षर हुने प्रारम्भिक समझदारी पत्रमा कुन कुन प्रतिबद्धताहरू समावेश हुनेछन् र इरानको परमाणु कार्यक्रमजस्ता मुद्दाहरू सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपछि मात्रै छलफलमा आउने हो वा होइन भन्ने प्रश्नहरू उठिरहेका बेला आइतबार ट्रम्पका समर्थकहरूबाट प्रशंसाको वर्षा भएको छ।

यो पनि

अमेरिका र इरानबिच युद्धविरामको सहमति : शुक्रबार औपचारिक रूपमा हस्ताक्षर गर्ने कार्यक्रम

अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले यस घोषणापछि तेलको मूल्यमा आएको गिरावटलाई मध्यनजर राख्दै मध्यपूर्वको लागि ‘नयाँ युग’ को सुरुवात भएको दाबी गरेका छन्। उनले फक्स न्युजसँग भनेका छन्, ‘राष्ट्रपतिको कामले यस क्षेत्रलाई रूपान्तरण गर्ने वास्तविक स्थान सिर्जना गरेको छ। मलाई लाग्छ हामी आत्मविश्वासका साथ भन्न सक्छौँ कि इरानले कहिल्यै परमाणु हतियार बनाउने छैन।’

अमेरिकी विदेश सचिव मार्को रुबियोले यस घोषणालाई आइतबार परेको ट्रम्पको ८०औँ जन्मदिनसँग जोडेका छन्। उनले एक्समा लेखेका छन्, ‘अमेरिका यस्तो नेतृत्व पाएर भाग्यमानी छ जोसँग अविश्वसनीय साहस, उल्लेखनीय शक्ति, अद्वितीय हास्यबोध र देशप्रतिको अतुलनीय प्रेम छ।’

धेरै रिपब्लिकन सांसदहरूले सामाजिक सञ्जालमा ट्रम्पलाई ‘डील-मेकर इन चीफ’ (मुख्य सम्झौताकर्ता) को रूपमा प्रशंसा गरेका छन्।

कंग्रेस सदस्य रोबर्ट एडरहोल्टले पनि ट्रम्पको दाबीलाई समर्थन गर्दै भनेका छन् कि इरानसँगको यो सम्झौता सन् २०१५ को संयुक्त व्यापक कार्ययोजना (जेसीपीओए) भन्दा तेहरानको परमाणु कार्यक्रममा बढी सीमाहरू लगाउनेछ। सन् २०१८ मा ट्रम्पले एक्जिट गरेको उक्त सम्झौता तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति बाराक ओबामाको प्रशासनले गरेको थियो। त्यस सम्झौताअनुसार तेहरानले परमाणु कार्यक्रम सीमित गर्ने सर्तमा प्रतिबन्ध फुकुवा पाएको थियो।

तेहरानले वर्षौँदेखि आफूले परमाणु हतियार नबनाउने दाबी गर्दै आएको छ। एडरहोल्टले भनेका छन्, ‘ओबामा प्रशासन अन्तर्गत भएको सम्झौताभन्दा फरक यस सम्झौताले इरानलाई युरेनियम संवर्द्धन जारी राख्न र परमाणु हतियार बनाउन आवश्यक कम्पोनेन्टहरू जम्मा गर्न दिने छैन।’

तर, यस समझदारी पत्रमा इरानको परमाणु कार्यक्रमबारे तत्काल कुनै प्रतिबद्धता समावेश हुने बारे कुनै सङ्केत छैन। दुवै पक्षले भनेका छन् कि प्रारम्भिक सम्झौताले लेबनानसहित सबै मोर्चामा भइरहेको लडाइँ रोक्नेछ। अमेरिकी, पाकिस्तानी र इरानी अधिकारीहरूले पनि सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपछि स्ट्रेट अफ होर्मुजमा यातायात पुनः सुरु हुने र इरानका बन्दरगाहमाथिको अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी हट्ने बताएका छन्।

यता, इरानी अधिकारीहरूले भने केही दिनदेखि भन्दै आएका छन् कि प्रारम्भिक सम्झौता केवल ६० दिनको वार्ताका लागि ‘प्रारम्भिक बिन्दु’ मात्र हुनेछ, जसमा इरानको परमाणु कार्यक्रमका साथै स्ट्रेट अफ होर्मुजको भविष्यजस्ता अन्य गम्भीर मुद्दाहरूमाथि पनि छलफल हुनेछ। दुवै पक्षले अमेरिकाले कतिबेला जमेको सम्पत्ति फुकुवा गर्न थाल्नेछ र प्रतिबन्ध हटाउनेछ भन्ने बारेमा फरक फरक धारणा प्रस्तुत गरेका छन्। अमेरिकी अधिकारीहरूले भने ती कार्यहरू तत्काल नहुने र सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपछि केही प्रतिबद्धता पूरा भएमा मात्र हुने अडान राखेका छन्।

इरानविरुद्ध कडा सैन्य कारबाहीको लामो समयदेखि समर्थक रहेका अमेरिकी सिनेटर लिन्डसे ग्राहम पनि आइतबारको यस सफलताको उत्सव मनाउनेहरूमा सामेल थिए। यद्यपि, उनले अमेरिका र इरानबिचको सन्देश प्रवाहमा भिन्नता रहेको औँल्याए। उनले एक्समा लेखेका छन्, ‘म यस कुराले अलिकति चिन्तित छु किनभने इरानको सम्झौतासम्बन्धी दृष्टिकोण अमेरिकी वार्ता टोलीले दाबी गरेको भन्दा फरक देखिन्छ।’

• डेमोक्र्याटहरूद्वारा स्पष्टताको माग

यसैबीच, डेमोक्र्याटहरूले गत फेब्रुअरी २८ मा इजरायलसँगै युद्ध सुरु गर्दा अमेरिकाको हित बढेको हो वा होइन भन्दै प्रश्न उठाउँदै आएका छन्। ट्रम्प प्रशासनले इरानको सैन्य क्षमता घटाउने र उसको परमाणु कार्यक्रम नष्ट गर्ने आफ्नो उद्देश्य रहेको बताएको थियो। ट्रम्प र उनका शीर्ष अधिकारीहरूले पनि युद्धले शासन परिवर्तनलाई बढवा दिने आशा व्यक्त गरेका थिए। तर, त्यो भएन। 

विज्ञहरूले सर्वोच्च नेता अलि खामेनी र दर्जनौँ अन्य अधिकारीहरूको हत्या हुँदा पनि कट्टरपन्थी सरकार थप बलियो बनेको बताएका छन्। खामेनीका छोरा, मोज्तबा खामेनीले आफ्नो बुबाको स्थान लिएका छन्।

एनएस नाउसँग शनिबार कुरा गर्दै प्रतिनिधि सभा सदस्य सेठ मोउल्टनले यस समझदारी पत्रका सर्तहरूलाई ‘मूलतः डोनाल्ड ट्रम्पबाट इरानका सर्वोच्च नेतालाई गरिएको आत्मसमर्पणको दस्ताबेज’ भन्दै आलोचना गरेका छन्। उनले भने, ‘अर्थात्, यस युद्धमा पहिले नै १ खर्ब डलर करदाताको पैसा खर्च भएको छ, १४ अमेरिकीहरूको ज्यान गएको छ, र हामीले यस्तो सम्झौता पायौं जसले केवल त्यो होर्मुज खुला गर्छ जुन युद्ध सुरु गर्नुअघि नै खुला थियो? यो कसरी जित भयो?’

हाउस फरेन अफेयर्स कमिटीका शीर्ष डेमोक्र्याट प्रतिनिधि ग्रेगरी मिक्सले आइतबार भनेका छन् कि ट्रम्पको ‘छनोटको युद्ध त्रुटिपूर्ण र अमेरिकी हितका लागि हानिकारक थियो।’ यद्यपि, उनले कूटनीतिमा आएको नयाँ ध्यानको स्वागत गरे। तर, कुनै पनि सम्झौतामा थप स्पष्टताको माग गरेका छन्। 

उनले एक विज्ञप्तिमा भनेका छन्, ‘अमेरिकी जनताले केवल अस्पष्ट घोषणा वा राजनीतिक बयानबाजीभन्दा बढीको हकदार छन्। उनीहरू सुरक्षा, स्पष्ट जवाफ र यो प्रशासनले हामीलाई यस अनधिकृत र महँगो युद्धमा पुर्‍याउने असफलताहरू दोहोर्‍याउने छैन भन्ने विश्वासको हकदार छन्।’

• थप युद्धको सम्भावना

ओबामा प्रशासन अन्तर्गत जेसीपीओएका प्रमुख वार्ताकार रोबर्ट मालीले शुक्रबार हस्ताक्षर हुने सम्झौतालाई ‘एक महत्त्वपूर्ण र स्वागतयोग्य उपलब्धि’ भनेका छन् किनभने यसले स्ट्रेट अफ होर्मुज पुनः खोल्ने अपेक्षा गरिएको छ। उनले एक्समा लेखेका छन्, ‘तर यस एमओयूले यसअघि भएको युद्धको स्पष्ट र लाजमर्दो निन्दा पनि गर्छ, मुख्यगरी किनभने यसको मुख्य उपलब्धि त्यो जलमार्गलाई पुनः खोल्नु हो जुन केवल त्यो युद्धका कारण बन्द भएको थियो।’ 

उनले थपे, ‘एमओयू पछि सम्बोधन गर्नुपर्ने मुद्दाहरूका लागि– इरानको परमाणु कार्यक्रमको भविष्य, यसको संवर्द्धित युरेनियमको व्यवस्थापन, प्रतिबन्ध फुकुवाको दायरा– यी लगभग निश्चित रूपमा पछि छोडिनेछन् र युद्ध हुनुअघि भन्दा समाधान गर्न झनै कठिन हुनेछन्।’

प्रगतिशील सेन्टर फर इन्टरनेशनल पोलिसी थिङ्क ट्याङ्कका वरिष्ठ फेलो सिना टोस्सीले पनि यस्तै मूल्याङ्कन गरेका छन्। उनले एक्समा लेखेका छन्, ‘गल्ती नगर्नुहोस्: यदि तपाईंले यस युद्धका सबैभन्दा चर्को समर्थकहरूलाई फेब्रुअरीमा यो नतिजा हुनेछ भन्नुभएको भए, तिनीहरू स्तब्ध हुने थिए। कुनै शासन परिवर्तन भएन। इरानले आफ्ना धेरै चरम मागहरूमाथि आत्मसमर्पण गरेन। यो उनीहरूको सबैभन्दा खराब अवस्था हो।’

र, युद्धको आर्थिक भारले गर्दा ट्रम्पको लोकप्रियता ऐतिहासिक रूपमा निम्न स्तरमा पुगेको छ, तेलको मूल्यमा आएको गिरावटले उनीलाई आशाको किरण देखाए पनि युद्धबारेको नकारात्मक धारणामा परिवर्तन आउँछ कि आउँदैन हेर्न बाँकी छ। केही प्रमुख मुद्दाहरूमा ६० दिने म्याद अगस्तमा समाप्त हुनेछ, जब अमेरिका नोभेम्बरको मध्यावधि चुनाव अघिको अन्तिम अभियानमा प्रवेश गर्नेछ। 

गत शुक्रबार राति न्यूयोर्क टाइम्ससँगको अन्तर्वार्तामा ट्रम्पले यदि त्यसबेलासम्म परमाणु सम्झौतामा पुग्न नसकेमा इरानमाथि आक्रमण पुनः सुरु गर्न सक्ने बताएका थिए। यसको बदलामा, यदि यस क्षेत्रले वासिङ्टनलाई आफ्नो राजस्वको २० प्रतिशत तिरेमा आफूले अमेरिकालाई ‘पश्चिम एसियाको संरक्षक’ बनाउन सक्ने बताएका थिए ।