मधेस प्रदेशको कथा कुनै साधारण बजेटको कथा होइन । यो त्यहाँ बस्ने मानिसको मौन आँसु, अधुरा सपना र वर्षौँदेखि परिवर्तनको चाहना हुँदाहुँदै पनि परिवर्तन हुन नसकेको जीवनको गहिरो सामाजिक–आर्थिक यथार्थको कथा हो । कागजमा हेर्दा विगत १० वर्षमा यस प्रदेशमा लगभग ३५० देखि ४५० अर्ब रुपैयाँ बजेट खर्च भएको देखिन्छ ।

प्रत्येक वर्ष विकासका नाममा करिब ४० देखि ५० अर्ब रुपैयाँ विनियोजन हुने गरेको छ । यो रकम सुन्दा निकै ठूलो लाग्छ, तथ्याङ्कमा पनि प्रभावशाली देखिन्छ । तर, यही ठूलो रकमको पछाडि एउटा प्रश्न बारम्बार मनलाई घोच्छ– यति धेरै पैसा खर्च हुँदा पनि जनताको जीवनबाट उज्यालो किन टाढा छ ?

मधेसका गाउँमा बिहान सबेरै उठ्ने किसान आज पनि उही पुराना दुःख, संघर्ष र अनिश्चितताबीच जीवन बिताइरहेका छन् । उनीहरूसँग खेत छ, मेहनत छ, पसिना छ, तर पसिनाको उचित मूल्य छैन । कहिले सिँचाइको अभाव, कहिले मलको संकट, कहिले बजारको अन्याय त कहिले बिचौलियाको दबाबले उनीहरूको सपना वर्सेनि कमजोर बनाइरहेको छ ।

बजेटका दस्तावेजमा कृषिलाई प्राथमिकता दिइएको लेखिन्छ, योजना बन्छन्, भाषण हुन्छन्, उद्घाटन गरिन्छ, तर वास्तविक जीवनमा किसानले त्यसको स्थायी लाभ निकै कम मात्र पाउँछन् । उनीहरूलाई विकास कतै कागजमै सीमित भएको जस्तो लाग्छ, जुन अझै खेतसम्म पुगेको छैन ।

त्यही गाउँमा एउटा युवा पुस्ता पनि छ, जसले आफ्नो गाउँमा भविष्य देख्न छाडेको छ । करिब १० देखि १३ प्रतिशत बेरोजगारीको तथ्याङ्क त केवल औपचारिक संख्या मात्र हो, वास्तविक कथा त उसको जीवन हो । उसले हरेक दिन आफ्नो उमेर बढ्दै गएको, जिम्मेवारी थपिँदै गएको तर अवसर घट्दै गएको देख्छ ।

बजेटमा स्वास्थ्य क्षेत्रको उल्लेख छ, अस्पतालका भवन छन्, स्वास्थ्य चौकी छन्, नीति र योजना छन्, तर ती आमाका लागि यी सबै शब्द मात्र बनेका छन् ।

राहदानी बनाउने सपना, एजेन्टसँगको सम्पर्क, विदेश जाने टिकट, अनि अन्त्यमा आमाबुबाको आँखामा लुकेको आँसु– यिनैबीच उसको भविष्य घुमिरहेको हुन्छ । विकासका योजना बने, बजेट आयो, कार्यक्रम सञ्चालन भए, तर उसको सपना आफ्नै देशमा टिक्न सकेन । उसलाई आफ्नो माटो प्रिय छ, तर अवसर भने परदेशमा देखिन थालेको छ ।

अस्पतालको ढोकामा उभिएकी एक आमा छिन्, जसको काखमा बिरामी बच्चा छ । उनका आँखामा डर, थकान र अनिश्चितता छ । मनमा हजारौँ प्रश्न छन् । आज उपचार पाइन्छ कि पाइँदैन ? डाक्टर भेटिन्छ कि भेटिँदैन ? औषधि उपलब्ध हुन्छ कि हुँदैन ?

बजेटमा स्वास्थ्य क्षेत्रको उल्लेख छ, अस्पतालका भवन छन्, स्वास्थ्य चौकी छन्, नीति र योजना छन्, तर ती आमाका लागि यी सबै शब्द मात्र बनेका छन् ।

जब उनको बच्चा पीडाले छट्पटाउँछ, तब कागजमा लेखिएको विकासले उसको पीडा कम गर्न सक्दैन । कतिपय अवस्थामा समयको अभाव, सेवाको कमी र सुविधाको दूरीले उनलाई हार मान्न बाध्य बनाउँछ र त्यो हार कतै पनि प्रतिवेदनमा लेखिँदैन ।

विद्यालयको कक्षामा एउटा सानो बालक छ, जसले ठूला सपना देखेको हुन्छ । ऊ डाक्टर बन्न चाहन्छ, इन्जिनियर बन्न चाहन्छ, शिक्षक बन्न चाहन्छ । तर उसको विद्यालयमा स्रोत–साधनको अभाव छ । शिक्षक कम छन्, पुस्तक कम छन्, प्रयोगशाला छैन, डिजिटल शिक्षा त अझ टाढाको कुरा हो । ऊ मोबाइल र इन्टरनेटको संसारको सपना देख्छ, तर उसको वास्तविक संसार चक, डस्टर र पुराना बेन्चसम्म सीमित छ ।

उसलाई शिक्षा नै भविष्य निर्माणको आधार हो भन्ने विश्वास छ, तर उसको वरिपरिको प्रणालीले बारम्बार सम्झाइरहन्छ कि सपना देख्नु सजिलो छ, तर पूरा गर्नु कठिन ।

यसैबीच नेपालको साक्षरताको अवस्था पनि गहिरो सामाजिक विभाजनको प्रतिबिम्ब बनेको छ । काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरजस्ता सहरी क्षेत्रमा साक्षरता दर ८० देखि ८५ प्रतिशतभन्दा माथि छ । त्यहाँका बालबालिका पुस्तक, इन्टरनेट, तालिम र अवसरसँग नजिक छन् ।

तर मधेसको रौतहटमा साक्षरता दर करिब ५८ देखि ६० प्रतिशत, महोत्तरीमा ६० देखि ६२ प्रतिशत तथा सिरहा र सप्तरीमा ६१ देखि ६६ प्रतिशतको हाराहारीमा छ । यो अन्तर केवल तथ्याङ्कको अन्तर होइन, यो अवसरको अन्तर हो, भविष्यको अन्तर हो ।

तर मूल प्रश्न अझै उही छ, यति धेरै खर्चपछि पनि अपेक्षित परिणाम किन देखिएन ?

जहाँ साक्षरता कम छ, त्यहाँ विकासको उज्यालो ढिलो पुग्छ । मानिसहरूले नीति बुझ्न सक्दैनन्, आफ्ना अधिकार चिन्न सक्दैनन्, सेवासम्म पहुँच कठिन हुन्छ । जहाँ साक्षरता बढी छ, त्यहाँ योजना छिटो बुझिन्छ, सेवा सहज प्राप्त हुन्छ, अवसरलाई छिटो समात्न सकिन्छ र जीवनको गति तीव्र हुन्छ । त्यसैले एउटै देशभित्र दुई फरक यथार्थ निर्माण भएका छन् । एकातिर तीव्र विकासको अनुभूति, अर्कोतिर संघर्षको निरन्तरता ।

विगत १० वर्षमा मधेस प्रदेशमा ठूलो बजेट खर्च भयो– करिब ३५० देखि ४५० अर्ब रुपैयाँ । औसतमा हरेक वर्ष ४० देखि ५० अर्ब रुपैयाँको बजेट विनियोजन भयो । त्यसमध्ये करिब ५० देखि ६० प्रतिशत सडक, पुल, भवन र भौतिक पूर्वाधारमा खर्च गरियो । १५ देखि १८ प्रतिशत शिक्षा क्षेत्रमा, १० देखि १२ प्रतिशत स्वास्थ्य क्षेत्रमा तथा बाँकी कृषि, प्रशासन र अन्य क्षेत्रमा खर्च गरियो । तर मूल प्रश्न अझै उही छ, यति धेरै खर्चपछि पनि अपेक्षित परिणाम किन देखिएन ?

किनभने विकास केवल पैसाको खेल होइन । विकास कार्यान्वयन क्षमता, अनुगमन प्रणाली र सेवाको पहुँचको विषय हो । भवन बनाउँदैमा जीवन परिवर्तन हुँदैन । सडक बनाउँदैमा अवसर स्वतः सिर्जना हुँदैन । अस्पताल बनाउँदैमा सेवा प्रभावकारी हुँदैन । आज पनि धेरै गाउँहरू अन्धकारमै छन् । विकासको चमक कागजमा निकै उज्यालो देखिए पनि साँझ परेपछि गाउँको जीवन मौन बन्छ । त्यो मौनताभित्र प्रश्न उठ्छ– हामी कहाँ छौँ ? हाम्रो विकास कहाँ छ ?

यी प्रश्नहरूको उत्तर सजिलो छैन, तर स्पष्ट छ । विकास केवल पैसा होइन– यो क्षमता हो, पहुँच हो, सेवा हो र सबैभन्दा ठूलो कुरा भरोसा हो ।

यो असफलताको कथा केवल सरकारको मात्र होइन, सम्पूर्ण प्रणालीको कथा हो । योजना बन्यो, तर कार्यान्वयन कमजोर रह्यो । बजेट आयो, तर परिणामको मूल्याङ्कन भएन । खर्च भयो, तर प्रभाव देखिएन । विकास लेखियो, तर जीवन बदलिएन । कहिलेकाहीँ विकासको सबैभन्दा ठूलो दुःख यही हुन्छ । सबै कुरा हुन्छ, तर सबैका लागि हुँदैन ।

विश्वका अनुभवहरूले देखाएका छन् कि जहाँ शिक्षा र साक्षरता बढेको छ, त्यहाँ विकासको गति स्वतः तीव्र भएको छ । भारतका केही राज्यहरूमा साक्षरता बढेपछि सडक, रोजगारी र स्वास्थ्य सेवामा उल्लेखनीय सुधार भएको देखियो । विकसित राष्ट्रहरूले शिक्षालाई नै विकासको मुख्य आधार माने ।

तर मधेसमा आज पनि प्रश्न उही छ– यति धेरै बजेट खर्च हुँदा पनि आमाको आँसु किन रोकिएन ? युवा किन परदेश जान बाध्य छन् ? किसानको पसिना अझै किन मूल्यहीन छ ? बालबालिकाका सपना किन अधुरा छन् ?

यी प्रश्नहरूको उत्तर सजिलो छैन, तर स्पष्ट छ । विकास केवल पैसा होइन– यो क्षमता हो, पहुँच हो, सेवा हो र सबैभन्दा ठूलो कुरा भरोसा हो । मधेस प्रदेशको भविष्य समाप्त भएको छैन । तर यसलाई बदल्न केवल बजेट बढाउनु पर्याप्त छैन ।

आवश्यक छ कि बजेटले किसानको जीवन बदलोस्, युवालाई आफ्नै देशमा अवसर प्रदान गरोस्, आमालाई अस्पतालमा डर होइन भरोसा दिओस्, र बालबालिकालाई आफ्नै गाउँमा भविष्य देख्ने शक्ति प्रदान गरोस् । जब त्यो दिन आउनेछ, तब विकासले साँच्चिकै आँसु रोक्नेछ । र, त्यही दिन मधेसको कथा केवल पीडाको कथा रहनेछैन, बरु सफलता, आत्मसम्मान, अवसर र उज्यालोको नयाँ इतिहास बन्नेछ ।