नेपालको राजनीतिक इतिहास कुनै सरल रेखा होइन, यो उतारचढाव, सङ्घर्ष, रक्तरञ्जित आन्दोलन, सम्झौता र रूपान्तरणले भरिएको जटिल तर अर्थपूर्ण यात्रा हो । यस यात्राको केन्द्रमा कहिले संस्थाहरू, कहिले विचारधाराहरू र कहिले केही यस्ता व्यक्तित्वहरू उभिन्छन्, जसले समयलाई मात्र होइन, राज्यको आधारभूत संरचनालाई नै पुनर्परिभाषित गर्छन् ।

गिरिजाप्रसाद कोइराला त्यस्तै ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ, जसको जीवन नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनसँग यति गहिरो रूपमा गाँसिएको छ कि उहाँलाई बुझ्नु भनेको नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहास बुझ्नु हो ।

नेपालको लोकतान्त्रिक चेतनाको पहिलो निर्णायक मोड २००७ सालको क्रान्ति हो । २००७ फागुन ७ मा राणाशासनको अन्त्यसँगै नेपालमा पहिलो पटक जनअधिकार र बहुदलीय अभ्यासको ढोका खुल्यो । यो केवल सत्ता परिवर्तन थिएन, यो सामाजिक चेतनाको जागरण थियो । यस समयमा गिरिजाप्रसाद कोइराला बाल्यावस्थामै हुनुहुन्थ्यो, तर कोइराला परिवारको राजनीतिक वातावरणले उहाँलाई प्रारम्भिक रूपमै राज्य, सत्ता र जनअधिकारबीचको सम्बन्ध बुझ्ने अवसर दियो ।

यही बीजारोपणपछि उहाँको सम्पूर्ण राजनीतिक जीवनको आधार बन्यो । तर २००७ पछि सुरु भएको प्रजातान्त्रिक अभ्यास दीर्घकालीन हुन सकेन । २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले संसद् विघटन गर्दै पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे । यो नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासको सबैभन्दा कठोर मोडमध्ये एक थियो ।

राजनीतिक दलहरू प्रतिबन्धित भए, नेताहरू जेल परे र लोकतान्त्रिक अभ्यास पूर्ण रूपमा निषेध भयो । यही कालखण्डमा लोकतन्त्र केवल विचारका रूपमा बाँचेको थियो । गिरिजाप्रसाद कोइराला यही समयमा सक्रिय राजनीतिक सङ्घर्षमा प्रवेश गर्दै सङ्गठन निर्माण, आन्दोलन र भूमिगत राजनीतिक अभ्यासमा केन्द्रित हुनुभयो ।

२०२० देखि २०३० को दशक नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनका लागि पुनर्गठन र प्रतिरोधको समय थियो । राजनीतिक दलहरू देशभित्र र बाहिर विभाजित रूपमै भए पनि सक्रिय थिए । यही समय राजनीतिक चेतना जनस्तरसम्म फैलिँदै गयो । २०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलन र जनदबाबले राजा वीरेन्द्रलाई जनमतसङ्ग्रह घोषणा गर्न बाध्य बनायो ।

आन्दोलनमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाले नेपाली काङ्ग्रेसको नेतृत्व तहमा रहेर आन्दोलनको सङ्गठन, राजनीतिक समन्वय र रणनीतिक निर्देशनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो ।

२०३६ जेठ १० को जनमतसङ्ग्रह नेपालमा राजनीतिक सहभागिताको पहिलो ठूलो प्रयोग थियो । यद्यपि पञ्चायती व्यवस्था कायम रह्यो, तर यसले लोकतान्त्रिक चेतनालाई कमजोर होइन, अझ बलियो बनायो ।

गिरिजाप्रसाद कोइरालाको राजनीतिक शैली यही कालखण्डमा स्पष्ट रूपमा विकसित हुँदै गयो– सङ्गठनात्मक नेतृत्व, रणनीतिक सोच र आन्दोलन व्यवस्थापन । उहाँ केवल भावनात्मक आन्दोलनकर्ता मात्र नभई राजनीतिक रणनीतिकारका रूपमा पनि स्थापित हुँदै जानुभयो । २०४६ साल नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासको सबैभन्दा निर्णायक मोड हो ।

७ फागुन २०४६ मा सुरु भएको जनआन्दोलन २६ चैत २०४६ मा पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्यसँगै सफल भयो । यो आन्दोलन केवल राजनीतिक परिवर्तन होइन, जनताको दीर्घकालीन असन्तोषको विस्फोट थियो । यस आन्दोलनमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाले नेपाली काङ्ग्रेसको नेतृत्व तहमा रहेर आन्दोलनको सङ्गठन, राजनीतिक समन्वय र रणनीतिक निर्देशनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो ।

०४६ सालपछिको समय नेपालको बहुदलीय लोकतन्त्रको पुनःस्थापनाको काल थियो । तर यो समय स्थायित्वभन्दा अस्थिरताले बढी चिनिन्थ्यो । बारम्बार सरकार परिवर्तन, राजनीतिक असहमति र संस्थागत कमजोरीले लोकतन्त्रलाई चुनौती दियो । यसै क्रममा गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री बन्नुभयो र राज्य सञ्चालनको अनुभवमार्फत लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई बलियो बनाउने प्रयास गर्नुभयो ।

यस अवधिलाई बुझ्न गीता अत्यन्त सान्दर्भिक हुन्छ, ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।’ यसको अर्थ कर्ममा अधिकार छ, तर परिणाममा होइन । लोकतन्त्र पनि निरन्तर प्रक्रिया हो, एकपटक प्राप्त हुने अन्तिम उपलब्धि होइन । यसै कारण ०४६ पछि पनि लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्न निरन्तर प्रयास आवश्यक रह्यो ।

०५२ साल नेपालको राजनीतिक इतिहासमा अर्को निर्णायक मोड हो । १ फागुन ०५२ मा माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व सुरु भयो । यसले नेपाललाई लामो गृहयुद्धतर्फ धकेल्यो । राज्य र विद्रोही दुवै पक्षबीच हिंसा, अविश्वास र राजनीतिक विभाजन गहिरियो ।

०६२/०६३ को जनआन्दोलन नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासको निर्णायक अन्तिम मोड थियो र यस ऐतिहासिक मोडको केन्द्रमा निरन्तर उपस्थित एउटा नाम थियो– गिरिजाबाबु ।

यस कालखण्डमा लोकतन्त्र सङ्कटमा थियो । एकातर्फ हिंसात्मक विद्रोह, अर्कोतर्फ कमजोर राज्य संरचना । गिरिजाप्रसाद कोइराला यस समयमा पटक–पटक प्रधानमन्त्री बन्नुभयो र द्वन्द्व समाधानको प्रयास गर्नुभयो । प्रारम्भिक चरणमा समाधान कठिन भए पनि यही अनुभव पछि शान्ति प्रक्रियाको आधार बन्यो । यही समयमा उहाँले केवल शक्ति प्रयोगले होइन, राजनीतिक संवादले मात्र दीर्घकालीन समाधान सम्भव हुन्छ भन्ने सबै पक्षलाई बुझाउनुभयो ।

०५८ जेठ १९ को राजदरबार हत्याकाण्ड नेपालको राजनीतिक इतिहासको सबैभन्दा गम्भीर मनोवैज्ञानिक र राजनीतिक झट्का हो । राजा वीरेन्द्रको परिवारको हत्यापछि देश गहिरो सङ्कटमा फस्यो । यस घटनाले राजसंस्थामाथिको विश्वास कमजोर बनायो र राजनीतिक अस्थिरता अझ बढायो । यही समय लोकतन्त्र र राजतन्त्रबीचको सम्बन्ध पुनर्परिभाषित हुन थाल्यो ।

०६२/०६३ को जनआन्दोलन नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासको निर्णायक अन्तिम मोड थियो र यस ऐतिहासिक मोडको केन्द्रमा निरन्तर उपस्थित एउटा नाम थियो– गिरिजाबाबु ।

०६२ चैत २४ मा सुरु भएको आन्दोलन केवल सडकमा उत्रिएको भीड थिएन, त्यो त दशकौँदेखि थिचिएको जनआवाज थियो, जसलाई राजनीतिक नेतृत्वको साहस र जोखिमपूर्ण निर्णयले दिशा दिएको थियो । गिरिजाबाबुको नेतृत्वमा लोकतान्त्रिक शक्तिहरू एक ठाउँमा उभिँदा देशले पहिलोपटक परिवर्तन केवल सपना होइन, सम्भव छ भनी फेरि जुरमुरायो ।

आन्दोलनका ती १९ दिनहरूमा जब काठमाडौँका सडकहरूमा नारा, आँसु र रगत मिसिएर गुञ्जिन्थ्यो, गिरिजाबाबुको नाम केवल राजनीतिक भाषणमा होइन, जनताको मनभित्रको भरोसामा पनि बाँचिरहेको थियो । ११ वैशाख ०६३ मा जब आन्दोलन निर्णायक सफलतामा पुग्यो र राजतन्त्रको शक्ति कमजोर बन्यो, त्यो विजय केवल राजनीतिक उपलब्धि थिएन, त्यो गिरिजाबाबुको दृढ निर्णयको परिणाम थियो । त्यो दिन धेरै आँखाहरूले आँसु झारे– केही खुसीका, केही लामो सङ्घर्षको थकानका ।

युद्धले थकित गाउँहरूमा शान्तिको पहिलो सास फिर्ता आयो । त्यस क्षणमा गिरिजाबाबुको निर्णय इतिहाससँग जोडिएको मानवीय राहत बन्यो ।

यो आन्दोलनको आधार ०६२ मङ्सिर ७ को १२ बुँदे समझदारी थियो, जसको निर्माणमा गिरिजाबाबुको राजनीतिक दूरदृष्टि र जोखिम लिन सक्ने क्षमता निर्णायक रह्यो । सात राजनीतिक दल र माओवादीबीच सहकार्य स्थापित गर्नु त्यतिबेला सामान्य राजनीतिक कदम थिएन । त्यो अविश्वास, द्वन्द्व र रगतले भरिएको समयलाई जोड्ने साहसिक पुल थियो ।

गिरिजाबाबुको नेतृत्वमा त्यो पुल बनेपछि मात्र देशले युद्धको बाटोबाट शान्तिको बाटो देख्न थाल्यो । त्यसपछि ०६३ मङ्सिर ५ को विस्तृत शान्ति सम्झौता भयो, जसले सशस्त्र द्वन्द्वको अन्त्य गर्‍यो । गिरिजाबाबुको भूमिकामा भएको यो सम्झौता केवल कागजको हस्ताक्षर थिएन, त्यो हजारौँ आमाबुबाको आँसु पुछ्ने प्रयास थियो, जसले आफ्ना सन्तान गुमाएका थिए वा बेपत्ता पारिएकाहरूलाई एकटक नजरले खोजिरहेका थिए ।

युद्धले थकित गाउँहरूमा शान्तिको पहिलो सास फिर्ता आयो । त्यस क्षणमा गिरिजाबाबुको निर्णय इतिहाससँग जोडिएको मानवीय राहत बन्यो ।

संविधानसभा गठन (२०६४) र त्यसपछि २०७२ सालको संविधान निर्माणले नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा रूपान्तरण गर्‍यो । यी सबै प्रक्रियाहरूमा गिरिजाबाबुको राजनीतिक हस्तक्षेप, सहमति निर्माण क्षमता र सङ्क्रमणकालीन नेतृत्व अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रह्यो । संविधान केवल कानुनी दस्तावेज थिएन, त्यो दशकौँको सङ्घर्ष, बलिदान र गिरिजाबाबुको नेतृत्वमा बनेको साझा सपना थियो, जहाँ जनताको अधिकार शब्दमा मात्र होइन, संरचनामा पनि लेखियो ।

आज जब हामी ०६२/०६३ को आन्दोलनलाई सम्झन्छौँ, गिरिजाबाबुको भूमिका केवल इतिहासको एउटा अध्याय होइन, त्यो भावनाको यस्तो धागो हो, जसले आन्दोलनका हरेक पीडा, आशा र आँसुहरूलाई एकै ठाउँमा गाँसेको छ ।

उहाँको नामसँग जोडिएको त्यो सङ्घर्ष सम्झिँदा आज पनि मन भारी हुन्छ किनकि त्यो केवल सत्ता परिवर्तनको कथा थिएन । त्यो देशलाई नयाँ जन्म दिने पीडादायी तर गौरवपूर्ण प्रसव थियो, जसमा गिरिजाबाबु एक प्रमुख सहयात्री हुनुहुन्थ्यो । बुद्धको ‘न हि वेरेन वेराणि सम्मन्तीध कुदाचन’ भन्ने वाणी यस शान्ति प्रक्रियामा अत्यन्त सान्दर्भिक छ । हिंसालाई हिंसाले होइन, संवाद र सहमतिले मात्र अन्त्य गर्न सकिन्छ ।

गिरिजाप्रसाद कोइरालाको भूमिका यस सम्पूर्ण प्रक्रियामा निर्णायक थियो । उहाँले केवल आन्दोलनको नेतृत्व गर्नुभएन, बरु विरोधी शक्तिहरूलाई एउटै टेबलमा ल्याउने क्षमता देखाउनुभयो । यसै कारण उहाँलाई ‘सहमति निर्माण गर्ने नेता’ पनि भनिन्छ । उहाँको व्यक्तिगत जीवन पनि राजनीतिक जीवन जस्तै सङ्घर्षपूर्ण थियो । उहाँ पारिवारिक रूपमा सरल, भावुक र सम्बन्धप्रति जिम्मेवार हुनुहुन्थ्यो । तर राष्ट्रनिर्माणको दबाबले उहाँलाई व्यक्तिगत जीवनमा सीमित हुन दिएन । उहाँका निकटजनका अनुसार उहाँ निर्णयमा कठोर तर व्यवहारमा मानवीय हुनुहुन्थ्यो । उहाँ भावनात्मक रूपमा संवेदनशील भए पनि राजनीतिक रूपमा अत्यन्त दृढ हुनुहुन्थ्यो ।

अन्ततः लोकतन्त्र कुनै स्थायी अवस्था होइन, यो निरन्तर अभ्यास, निरन्तर सजगता र निरन्तर उत्तरदायित्वको जीवन्त यात्रा हो । यही सत्यलाई आफ्नो सम्पूर्ण जीवनमार्फत अनुभूत गराउने व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो– गिरिजाप्रसाद कोइराला ।

उहाँको जीवनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष त्याग हो । धेरै राजनीतिक अवसर, व्यक्तिगत आराम र पारिवारिक समय उहाँले राष्ट्रको नाममा समर्पण गर्नुभयो । यही कारण उहाँको जीवन व्यक्तिगत होइन, सार्वजनिक जीवनको प्रतीक बन्यो । वेदको ‘आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः’ भन्ने सूक्ति लोकतन्त्रको आधारभूत मूल्य हो– विविध विचारको सम्मान ।

गिरिजाप्रसाद कोइरालाको राजनीतिक अभ्यास पनि यही सिद्धान्तमा आधारित देखिन्छ । आजको पुस्ता लोकतन्त्रको लाभ उपभोग गर्दै छ, तर यसको सङ्घर्षको इतिहासबाट टाढिँदै गएको छ । २००७, २०४६ र ०६२/०६३ का आन्दोलन केवल राजनीतिक घटना होइनन्; ती नागरिक अधिकारका आधार हुन् ।

अन्ततः लोकतन्त्र कुनै स्थायी अवस्था होइन, यो निरन्तर अभ्यास, निरन्तर सजगता र निरन्तर उत्तरदायित्वको जीवन्त यात्रा हो । यही सत्यलाई आफ्नो सम्पूर्ण जीवनमार्फत अनुभूत गराउने व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो– गिरिजाप्रसाद कोइराला । उहाँले सत्ता, सङ्घर्ष, असफलता, आलोचना र पुनःउत्थानलाई एउटै दीर्घ यात्राको अंश बनाउँदै लोकतन्त्रलाई केवल शासन व्यवस्था नभई राष्ट्रिय चेतनाको आत्मा बनाउने दिशामा महत्त्वपूर्ण योगदान दिनुभयो ।

उहाँको जीवन नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासको यस्तो संवेदनशील अध्याय हो, जहाँ पीडा र आशा एउटै धड्कनमा बग्छन् । जहाँ निर्णयहरू केवल राजनीतिक रणनीति नभई राष्ट्रको भविष्यसँग जोडिएको गहिरो दायित्व बन्छन् । आन्दोलनका कठिन दिनदेखि शान्ति सम्झौताका संवेदनशील क्षणसम्म उहाँका प्रत्येक कदमले देशलाई विभाजनबाट जोगाएर एकताको मार्गतर्फ डोर्‍याउने प्रयास गर्‍यो ।

त्यो नेतृत्व कहिले कठोर देखियो, कहिले विवादमा पर्‍यो, तर त्यसको केन्द्रमा सधैँ एउटै अटल विश्वास रह्यो– नेपालले लोकतन्त्र प्राप्त गर्नुपर्छ, जोगाउनुपर्छ र निरन्तर सुरक्षित राख्नुपर्छ ।

यसैले उहाँलाई ‘लोकतन्त्रका ऋषि’ भनेर स्मरण गर्नु केवल श्रद्धा होइन, यो इतिहासप्रतिको कृतज्ञता र भविष्यप्रतिको चेतावनी हो । किनकि लोकतन्त्र बिर्सिएमा कमजोर हुन्छ, तर सम्झिएर निरन्तर अभ्यास गरिएमा मात्र बलियो हुन्छ र आउने पुस्तालाई उज्यालो भविष्य दिन सक्षम हुन्छ ।