इतिहासलाई केवल सम्झनाको विषय बनाइयो भने त्यो विस्तारै सङ्ग्रहालयमा सीमित हुन्छ। तर इतिहासका आदर्शहरूलाई वर्तमानको व्यवहारमा उतार्न सकियो भने त्यसले भविष्य निर्माण गर्छ। नेपाली कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति यसको कार्यालय, झण्डा वा चुनावी चिह्न मात्र होइन; यसको सबैभन्दा अमूल्य सम्पत्ति ती व्यक्तित्वहरू हुन्, जसले आफ्नो व्यक्तिगत सुख, सुविधा, सम्पत्ति, पद र कहिलेकाहीँ जीवनसमेत राष्ट्रको हितमा अर्पण गरे।

उनीहरूले राजनीतिलाई सत्ताको सिँढी होइन, जनसेवाको तपस्या माने। आज नेपाली कांग्रेसले पुनर्जागरणको यात्रा सुरु गर्न चाहन्छ भने सबैभन्दा पहिले आफ्ना संस्थापक र अग्रजहरूको आदर्शतर्फ फर्किनुपर्छ, किनकि विचारबाट टाढिएको सङ्गठनलाई कुनै रणनीतिले दीर्घकालीन रूपमा बचाउन सक्दैन।

यस सन्दर्भमा सबैभन्दा पहिले स्मरण गर्नुपर्ने व्यक्तित्व हुन्– बीपी कोइराला। उहाँ केवल राजनीतिज्ञ मात्र हुनुहुन्नथ्यो; उहाँ दार्शनिक, साहित्यकार, लोकतान्त्रिक चिन्तक र दूरदर्शी राष्ट्रनेता पनि हुनुहुन्थ्यो। उहाँले लोकतन्त्रलाई केवल निर्वाचनको प्रक्रियामा सीमित गर्नुभएन। उहाँका लागि लोकतन्त्र भनेको नागरिकको सम्मान, विचारको स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता र मानव मर्यादाको संरक्षण थियो।

यो पनि

नेपाली कांग्रेस: रक्त, त्याग र लोकतन्त्रको अखण्ड यात्रा

इतिहासले फेरि एकपटक नेपाली कांग्रेसलाई बोलाइरहेको छ

उहाँले प्रतिपादन गर्नुभएको लोकतान्त्रिक समाजवाद आज पनि नेपाली राजनीतिका लागि अत्यन्त सान्दर्भिक अवधारणा हो। यसले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सामाजिक उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन खोज्छ। विकास केवल केही व्यक्तिको समृद्धि होइन; समाजका सबै वर्गको अवसर विस्तार हुनुपर्छ भन्ने उहाँको धारणा आजको नेपालमा झन् अर्थपूर्ण देखिन्छ।

विचारमा प्रतिस्पर्धा हुन सक्छ, तर राष्ट्रप्रति प्रतिबद्धतामा विभाजन हुनु हुँदैन।

बीपीको राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा प्रेरणादायी पक्ष उहाँको राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति हो। लामो निर्वासनपछि उहाँ स्वदेश फर्कँदा व्यक्तिगत सुरक्षा वा राजनीतिक लाभको चिन्ता गर्नुभएन। उहाँले भन्नुभयो– "राष्ट्रियता कुनै दलभन्दा ठूलो हुन्छ र राष्ट्रिय हितका लागि संवाद, सहमति र मेलमिलाप आवश्यक हुन्छ।" उहाँले आफ्ना राजनीतिक प्रतिस्पर्धीलाई पनि राष्ट्र निर्माणको सहयात्रीका रूपमा हेर्नुभयो। उहाँको यो दृष्टिकोण तत्कालीन राजनीतिक परिस्थितिमा साहसी थियो र आज पनि उत्तिकै प्रासङ्गिक छ। अहिले समाज, राजनीति र दलहरूभित्र बढ्दो ध्रुवीकरणबीच बीपीको सन्देश अझ गहिरो सुनिन्छ।

विचारमा प्रतिस्पर्धा हुन सक्छ, तर राष्ट्रप्रति प्रतिबद्धतामा विभाजन हुनु हुँदैन। लोकतन्त्रको शक्ति विरोधीलाई समाप्त गर्नुमा होइन, असहमतिलाई संवादमार्फत सहमतिमा रूपान्तरण गर्न सक्ने क्षमतामा निहित हुन्छ। बीपीले अर्को महत्त्वपूर्ण शिक्षा पनि दिनुभयो– राजनीतिमा नैतिक साहस। सत्ता गुमेपछि पनि सिद्धान्त नछाड्नु, जेल र निर्वासनलाई स्वीकार गर्नु, जनताको अधिकारका लागि निरन्तर सङ्घर्ष गर्नु र कठिन परिस्थितिमा पनि आशा नहार्नु उहाँको जीवनको विशेषता थियो। आज राजनीतिमा नैतिकता, धैर्य र दीर्घकालीन सोचको आवश्यकता झन् बढेको छ। तत्कालीन लाभभन्दा राष्ट्रिय हितलाई माथि राख्ने संस्कार पुनःस्थापित गर्न सकिएन भने लोकतन्त्र केवल प्रक्रियामा सीमित हुने खतरा रहन्छ।

त्यसैगरी, सुवर्ण शमशेर नेपाली राजनीतिक इतिहासमा त्यागका अनुपम प्रतीक हुनुहुन्छ। उहाँ सम्पन्न परिवारबाट आउनुभएको थियो, तर लोकतन्त्रका लागि आफ्नो आर्थिक स्रोत, सामाजिक प्रतिष्ठा र व्यक्तिगत सुविधा सबै त्याग्न तयार हुनुभयो। उहाँले सम्पत्तिलाई व्यक्तिगत वैभव होइन, राष्ट्रिय आन्दोलनको आधार बनाउनुभयो। आजको राजनीतिमा जब आर्थिक स्वार्थ, व्यक्तिगत लाभ र पदको प्रतिस्पर्धाबारे प्रश्न उठ्ने गर्छन्, तब सुवर्ण शमशेरको जीवन एउटा ऐना बनेर उभिन्छ। उहाँले सिकाउनुभएको पाठ स्पष्ट छ– सम्पत्ति राष्ट्रसेवाको साधन बन्नुपर्छ, उद्देश्य होइन। त्यागविना राजनीति केवल व्यवसाय बन्छ; त्यागसहितको राजनीति मात्र जनसेवा बन्छ।

कृष्णप्रसाद भट्टराईको जीवन सादगी, इमानदारी र सार्वजनिक नैतिकताको अनुपम उदाहरण हो। उहाँले सत्तालाई सुविधा प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा कहिल्यै प्रयोग गर्नुभएन।

लोकतान्त्रिक आन्दोलनका अर्का महानायक गणेशमान सिंहले राजनीतिलाई नैतिक उचाइमा पुर्‍याउनुभयो। उहाँको व्यक्तित्वको सबैभन्दा ठूलो विशेषता पदप्रतिको मोहभन्दा राष्ट्रप्रतिको समर्पण थियो। ०४६ सालको जनआन्दोलनको सफलतापछि उहाँसँग सर्वोच्च कार्यकारी पद सम्हाल्ने अवसर थियो, तर उहाँले व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षाभन्दा लोकतान्त्रिक प्रक्रिया र संस्थागत व्यवस्थालाई प्राथमिकता दिनुभयो। इतिहासमा यस्ता उदाहरण विरलै भेटिन्छन्, जहाँ आन्दोलनको सफल नेतृत्व गर्ने व्यक्तिले पदभन्दा सिद्धान्त रोजेको होस्। गणेशमान सिंहले देखाउनुभएको यही आचरणले राजनीतिमा नैतिक नेतृत्वको परिभाषा निर्माण गर्‍यो। आज जब राजनीति पदकेन्द्रित हुँदै गएको आलोचना सुनिन्छ, उहाँको जीवनले सम्झाउँछ– नेताको उचाइ उसको पदले होइन, उसको त्याग र चरित्रले मापन हुन्छ।

कृष्णप्रसाद भट्टराईको जीवन सादगी, इमानदारी र सार्वजनिक नैतिकताको अनुपम उदाहरण हो। उहाँले सत्तालाई सुविधा प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा कहिल्यै प्रयोग गर्नुभएन। साधारण जीवनशैली, पारदर्शी व्यवहार र स्वच्छ सार्वजनिक छविले उहाँलाई नेपाली जनताको मनमा विशेष स्थान दिलायो। आज जब जनताले राजनीतिमा विश्वासको सङ्कट अनुभव गरिरहेका छन्, कृष्णप्रसाद भट्टराईको जीवनले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न सोध्छ– के नेतृत्वको विश्वसनीयता केवल भाषणले निर्माण हुन्छ वा व्यक्तिगत आचरणले ? उत्तर स्पष्ट छ। जनताको विश्वास घोषणाले होइन, जीवनशैलीले जितिन्छ। इमानदारी कुनै चुनावी नारा होइन; त्यो नेतृत्वको स्थायी आधार हो।

गिरिजाप्रसाद कोइरालाको योगदानले नेपालको आधुनिक इतिहासमा विशेष महत्त्व राख्छ। देश हिंसात्मक द्वन्द्व, राजनीतिक अस्थिरता र गहिरो अविश्वासबाट गुज्रिरहेका बेला उहाँले संवाद, सहमति र शान्तिपूर्ण समाधानको बाटो रोज्नुभयो। शान्ति प्रक्रिया, लोकतान्त्रिक रूपान्तरण र संविधान निर्माणको आधार तयार गर्न उहाँले निर्वाह गर्नुभएको भूमिका इतिहासमा सदैव स्मरणीय रहनेछ। कठिन निर्णय लिनुपर्ने अवस्थामा पनि राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने उहाँको क्षमताले देखायो कि दूरदर्शी नेतृत्वले तत्कालीन आलोचनाभन्दा भविष्यको आवश्यकता हेर्नुपर्छ। नेतृत्वको मूल्याङ्कन तत्कालीन लोकप्रियताले मात्र होइन, इतिहासले गर्ने दीर्घकालीन प्रभावले पनि हुन्छ।

नेतृत्वले जस्तो संस्कार देखाउँछ, कार्यकर्ताले त्यही सिक्छन्। कार्यकर्ताले जस्तो व्यवहार गर्छन्, जनताले त्यही अनुभूत गर्छन्। त्यसैले पार्टी परिवर्तनको सुरुवात घोषणापत्रबाट होइन, नेतृत्वको चरित्रबाट हुन्छ।

यी पाँचै महान् व्यक्तित्वको जीवनलाई गहिरिएर हेर्दा एउटा साझा सूत्र स्पष्ट देखिन्छ। उनीहरूबीच स्वभाव फरक थियो, शैली फरक थियो, निर्णय गर्ने तरिका फरक थियो, तर उनीहरूको मूल दर्शन एउटै थियो। उनीहरूका लागि राष्ट्र व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा ठूलो हो, लोकतन्त्र सत्ताभन्दा ठूलो हो र सेवा पदभन्दा ठूलो हो। यही साझा मूल्यले नेपाली कांग्रेसलाई केवल राजनीतिक दल होइन, लोकतान्त्रिक आन्दोलनको विद्यालय बनाएको थियो।

दुःखको विषय, समयसँगै राजनीतिमा व्यक्तिपूजा, गुटीय प्रतिस्पर्धा, पदको आकर्षण र तत्कालीन लाभको प्रवृत्ति बढ्दै गएको अनुभूति धेरैले गरेका छन्। विचारभन्दा व्यक्ति, सङ्गठनभन्दा समूह र दीर्घकालीन लक्ष्यभन्दा तत्कालीन समीकरणलाई प्राथमिकता दिइँदा जनविश्वास कमजोर हुन्छ। यही कारणले आज कांग्रेसभित्रका धेरै कार्यकर्ताले पनि प्रश्न उठाइरहेका छन्– के हामी संस्थापकहरूले देखाएको बाटोमा हिँडिरहेका छौँ ? यो प्रश्न आलोचनाका लागि होइन; आत्मसमीक्षाका लागि हो, किनकि आत्मसमीक्षाविना कुनै पनि संस्था बलियो हुन सक्दैन।

नेपाली समाज परिवर्तन भइसकेको छ। आजका युवा सूचना, प्रविधि र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाको युगमा हुर्किएका छन्। उनीहरू केवल ऐतिहासिक योगदान सुन्न चाहँदैनन्; उनीहरू वर्तमानमा पनि त्यही आदर्शको अभ्यास देख्न चाहन्छन्। उनीहरू पारदर्शिता, योग्यता, अवसर, उत्तरदायित्व र परिणाम खोजिरहेका छन्। यदि कांग्रेसले बीपीको विचार, सुवर्ण शमशेरको त्याग, गणेशमानको नैतिकता, कृष्णप्रसादको सादगी र गिरिजाप्रसादको राष्ट्रिय सहमतिको संस्कारलाई आजको कार्यशैलीमा रूपान्तरण गर्न सक्यो भने, नयाँ पुस्ताले इतिहासलाई केवल किताबमा होइन, व्यवहारमा पनि देख्नेछ।

हाम्रा शास्त्रहरूले पनि यही शिक्षा दिन्छन्। ‘यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः’ अर्थात् श्रेष्ठ व्यक्तिले जस्तो आचरण गर्छ, समाजले त्यही अनुसरण गर्छ भन्ने श्रीमद्भगवद्गीताको सन्देश राजनीतिमा अझ बढी लागू हुन्छ। नेतृत्वले जस्तो संस्कार देखाउँछ, कार्यकर्ताले त्यही सिक्छन्। कार्यकर्ताले जस्तो व्यवहार गर्छन्, जनताले त्यही अनुभूत गर्छन्। त्यसैले पार्टी परिवर्तनको सुरुवात घोषणापत्रबाट होइन, नेतृत्वको चरित्रबाट हुन्छ।

आज नेपाली कांग्रेसलाई फेरि एकपटक आफ्नै इतिहासले बोलाइरहेको छ। त्यो इतिहासले पदको होइन, त्यागको स्मरण गराउँछ। गुटको होइन, एकताको आह्वान गर्छ। स्वार्थको होइन, राष्ट्रधर्मको पाठ पढाउँछ। यदि पार्टीले आफ्ना अग्रजहरूको विचारलाई केवल जयन्ती र स्मृति समारोहमा सीमित नराखी नीति, सङ्गठन र व्यवहारमा उतार्न सक्यो भने पुनर्जागरणको आधार स्वतः निर्माण हुनेछ। इतिहासले मार्ग देखाइसकेको छ; अब प्रश्न केवल यति हो– के वर्तमान पुस्ता त्यो मार्गमा हिँड्न तयार छ ?

(क्रमशः...)