भारतमा यदि तपाईं पूर्ण रूपमा बाहिरी संसारबाट अलग्गै बसिरहनुभएको छैन भने, पछिल्ला केही दिनयता एनईईटी (निट) परीक्षाको प्रश्नपत्र चुहावटविरुद्धको आन्दोलनमा सहभागी ‘जेन–जेड’ पुस्ताले बनाएका मिम, पोस्टर र कलात्मक सामग्री तपाईंको नजरमा पक्कै परेका हुनुपर्छ ।

यस आन्दोलनको नेतृत्व कक्रोच जनता पार्टी (सीजेपी)ले गरिरहेको भए पनि देशभरका प्रदर्शनकारीहरूले सत्तारूढ भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) र प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीप्रति आफ्नो असन्तुष्टि व्यक्त गर्न कलालाई सशक्त माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् ।

यस्ता पोस्टरमध्ये सबैभन्दा चर्चित एउटा स्टेन्सिल हो, जसमा प्रधानमन्त्री मोदीको दुवैतर्फ उद्योगपति गौतम अडानी र मुकेश अम्बानी उभिएका छन् र उनीहरूले प्रधानमन्त्रीलाई चुम्बन गरिरहेको दृश्य देखाइएको छ ।

यो पोस्टरका स्रष्टा हुन्– टायलर स्ट्रिट आर्ट । उनलाई धेरैले ‘मुम्बईका ब्याङ्क्सी (Banksy)’ भनेर पनि चिन्ने गर्छन् । उनी सार्वजनिक सरोकारका विषय उठाउन ग्राफिटी र सडक कलालाई माध्यम बनाउँछन् ।

• ‘सडक कला केवल सजावट होइन’

आफ्नो पहिचान गोप्य राख्दै दिएको अन्तर्वार्तामा टायलर भन्छन्, ‘सडक कला कहिल्यै पनि केवल सजावट मात्र थिएन । यसले सामान्य मानिसलाई सत्तामाथि प्रश्न उठाउने, स्थापित कथनलाई चुनौती दिने र सार्वजनिक स्थानमा आफ्नो स्वामित्व जनाउने दृश्यात्मक भाषा प्रदान गर्छ ।’

सन् २०१२ देखि सडक कला सिर्जना गर्दै आएका टायलरले सार्वजनिक स्थानलाई संवाद सुरु गर्ने क्यानभासका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन् । लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा देखिएका विकृतिप्रति चेतावनी दिने उनका प्रारम्भिक सिर्जनाहरू सन् २०१९ देखि नै देखिन थालेका थिए ।

उनी आफ्नो वास्तविक परिचय गोप्य राख्न रुचाउँछन् । कारण, उनी चाहन्छन् कि ‘मानिसहरूले कलाकारलाई होइन, कलाको सन्देशलाई महत्त्व दिऊन् ।’

‘सडकमा कुनै गेटकिपर हुँदैन’

टायलरका अनुसार कला ग्यालरीमा जस्तो सडकमा कसैले कुन विषय उठाउने भन्ने निर्णय गर्दैन । ‘ग्यालरीमा जस्तो कुन विषयले ध्यान पाउने भन्ने निर्णय गर्ने ‘गेटकिपर’ सडकमा हुँदैनन् । भित्तामा बनाइएको एउटा तस्बिर आज सामाजिक सञ्जालका कारण त्यो भित्ताभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्न सक्छ । मानिसहरू त्यससँग सहमत हुन् वा असहमत, संवाद सुरु भइसकेको हुन्छ । मलाई सबैभन्दा रोचक लाग्ने कुरा त्यही हो ।’

• ‘जब कला आन्दोलनको औजार बन्यो’

मोदी, अडानी र अम्बानीलाई समेटिएको आफ्नो पोस्टर सामाजिक सञ्जालमा व्यापक रूपमा फैलिएको र पछि नयाँ दिल्लीको जन्तर–मन्तरमा विद्यार्थीहरूले बोकेर प्रदर्शन गरेको देख्दा आफूलाई अविश्वसनीय अनुभव भएको टायलर बताउँछन् ।

उनी भन्छन्, ‘त्यो क्षण यस्तो थियो, जब कला केवल कला रहेन, त्यो आन्दोलनको एउटा औजार बन्यो । राजनीतिक आन्दोलनहरू प्रायः प्रतीकमार्फत विस्तार हुन्छन् र सडक कला त्यस्ता प्रतीकहरू स्वाभाविक रूपमा जन्मिने माध्यम हो ।’

उनी थप्छन्, ‘मैले यो सिर्जना शक्ति र राजनीति तथा ठूला व्यवसायबीचको सम्बन्धबारे प्रश्न उठाउन बनाएको थिएँ । यसलाई आन्दोलनको आधिकारिक प्रतीक बनाउने मेरो उद्देश्य थिएन । तर, जब मानिसहरूले आफैँ यसलाई बोकेर हिँड्न थाले, यसको अर्थ मेरो प्रारम्भिक उद्देश्यभन्दा धेरै फराकिलो बन्यो । यही सडक कलाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो ।’

टायलरका अनुसार ग्यालरीभित्रको कलाभन्दा सडक कला फरक हुन्छ, किनभने त्यो जसले भेट्छ, त्यसलाई साझा गर्छ वा आफ्नै ढङ्गले अर्थ लगाउँछ, त्यो उसैको सम्पत्ति बन्न पुग्छ ।

• सेन्सरशिप पनि कहिलेकाहीँ कलाकै हिस्सा हुन्छ

वर्षौँदेखि आफ्ना धेरै सिर्जना मेटिएको, रङ पोतिएको वा हटाइएको अनुभव टायलरसँग छ । तर, उनी त्यसलाई पराजयका रूपमा लिँदैनन् । ‘सार्वजनिक स्थानमा काम गर्दा यो स्वाभाविक हो । म सेन्सरशिपलाई कलाको अन्त्य मान्दिनँ । कहिलेकाहीँ त्यो आफैँ कलाको कथाको हिस्सा बन्छ । जब कुनै चित्र हटाइन्छ, मानिसहरूले किन हटाइयो भनेर प्रश्न गर्न थाल्छन् । त्यस अर्थमा प्रतिक्रिया पनि मूल सिर्जनाजत्तिकै अर्थपूर्ण हुन सक्छ ।’

यसले आफूलाई कहाँ, कहिले र कसरी काम गर्ने भन्ने विषयमा अझ सावधान बनाएको, तर किन कला बनाउने भन्ने आफ्नो मूल उद्देश्य भने कहिल्यै परिवर्तन नगरेको उनी बताउँछन् ।

• आन्दोलनका लागि निःशुल्क उपलब्ध पोस्टर

आन्दोलनलाई सहयोग पुर्‍याउने उद्देश्यले टायलरले आफ्ना पोस्टरका प्रिन्टहरू इन्स्टाग्राममार्फत निःशुल्क उपलब्ध गराएका छन् ।

उनका अनुसार, ‘अन्ततः कलाले पीडितलाई सान्त्वना दिनुपर्छ र शक्तिशालीलाई अप्ठ्यारो पारिदिनुपर्छ ।’