६० को दशककी सबैभन्दा चर्चित अभिनेत्री सायरा बानो अगस्ट २३ (भदौ ६) मा ७९ वर्ष पुगिन् । सायराकी आमा नसिम बानो ४० को दशककी चर्चित अभिनेत्री थिइन् । उनलाई हिन्दी सिनेमाकी पहिलो महिला सुपरस्टार भनिन्छ । सायरा तीन वर्षकी हुँदा भारत पाकिस्तान विभाजन हुँदा बुवाले परिवारलाई छोडेर पाकिस्तान गए । 

बाल्यकालदेखि नै सायरा बानोले दुईवटा सपना देखिन् । पहिलो सपना – आफ्नी आमाजस्तै ब्युटी क्विन वा सुपरस्टार हुनु र दोस्रो २२ वर्ष जेठा दिलीप कुमारसँग विवाह । 

भाग्यवश, सायराको यो दुवै सपना पुरा भयो । उनलाई नायिका बनाउन आमा नसिम बानोले आफ्नो करियरको तिलाञ्जलि दिइन् र एउटा प्रश्नले दिलीपलाई उनको हात थाम्न बाध्य पारिन् ।

सायरा बानोको ७९ औँ जन्मदिनको विशेष मौकामा उनको जीवनको सुन्दर यात्रा पढौँ ।

३ वर्षको उमेरमा छुट्यो बुवाको साथ

२३ अगस्ट सन् १९४४ मा मसुरीमा नायिका नसिम बानो र निर्माता मियां–उल–हकको घरमा छोरी सायरा बानो जन्मिइन् । हुन त मियां–उल–हम एक आर्किटेक्ट थिए तर नसिमसँग विवाह गरेपछि उनले आफ्नो प्रोडक्सन कम्पनी सुरु गरे र फिल्म बनाउन थाले । सायरा तीन वर्षको हुँदा सन् १९४७ मा भारत–पाकिस्तान विभाजन हुँदा उनका पिताले पाकिस्तान छाने । आमा नसिम बानो उनीसँग पाकिस्तान जान मानिनन् र आफ्ना सन्तानलाई लिएर बेलायत गइन् ।

बेलायतमा कमाइको माध्यम नपाएपछि आमा नसिम बानो दुई सन्तानसहित भारत फर्किइन् र फिल्ममा काम गर्न थालिन् । सायरा बाल्यकालदेखि नै आमाबाट प्रभावित थिइन् र उनीजस्तै हुन चाहन्थिन् तर उनकी आमा त्यस्तो चाहँदैन थिन् । सायरा कि वकिल कि डाक्टर बनोस् भन्ने आमाको चाहना थियो । उनी पढाइमा पनि तेज भएकोले आमाले पढ्न लन्डन पठाइन् । सायरा स्कुलको छुट्टीमा मात्रै भारत जान्थिन् ।

१२ वर्षको उमेरमा २२ वर्ष जेठो दिलीप कुमारसँग विवाह गर्ने ढिपी 

एक दिन छुट्टीमा घर गएकी १२ वर्षकी सायरो बानो आफ्नी आमासँग घरमा महबूब खानको निर्देशनमा बनेको फिल्म ‘आन’ हेरिरहेकी थिइन् । फिल्मका हिरो थिए दिलीप कुमार । फिल्ममा दिलीपको दमदार भूमिका सायरालाई यति मनपर्यो कि दिलीप सँगै विवाह गर्ने भनेर जिद्दी गर्न थालिन् । १२ वर्षकी सायराको यस्तो जिद्दी देखेर नसिम बानो हाँसिन् । कसैले सोचेको पनि थिएन कि बालापनमा उनको यो जिद्दीले वास्तविकतामा परिणत हुनेछ ।

बच्चा बेला फ्रक लगाएर मुगल–ए–आजमको सुटिङ हेर्न पुगेकी थिइन् सायरा

४० को दशकमा दिलीप कुमार र मधुबाला स्टारर फिल्म मुगल–ए–आजमको सुटिङ सुरु भएको थियो । फिल्मको सेट यति भव्य थियो कि मानिसहरू टाढा टाढाबाट सेट हेर्न पुग्थे । एक दिन सायरा पनि आफ्नी आमासँग मुगल–ए–आजमको सेटमा पुगेकी थिइन् । यद्यपि, उक्त सेटमा उनलाई मनपर्ने हिरो दिलीप कुमारसँग भेटघाट हुन सकेन । 

सायराका लागि आमाले करियर तिलाञ्जलि दिइन्

सायरा छुट्टीमा घर जाँदा  प्रत्येक पल्ट फिल्मको अफर आउँथ्यो तर आमाले सधैँ अस्वीकार गर्थिन् । १६ वर्षको उमेरमा सायरा छुट्टी मनाउन भारत जाँदा उनले फिल्म जंगलीको अफर पाइन् जसमा शम्मी कपुर मुख्य भूमिकामा देखिँदै थिए । नसिम बानो त्यतिबेला पनि चाहँदैन थिन् कि सायरा फिल्ममा आउन् तर सायराले जिद्दी गरेपछि भने उनी मानिन् ।  फिल्मको आधा सुटिङ उनले पहिलो छुट्टीमा गरिन् त्यसपछि लण्डन फर्किइन् । अर्को वर्ष स्कुलको छुट्टी हुँदा फिल्मको बाँकी सुटिङ पुरा गरिन् । उनकी आमा नसिम बानोलाई थाहा थियो कि उनले फिल्ममा काम गर्न जारी राखे मानिसहरुले सायराको  तुलना उनीसँग गर्नेछन् । त्यसैले उनले सन् १९५७ बाट हिन्दी फिल्ममा काम गर्न छोडिन् । 

हुन त सायरा बाल्यकालदेखि नै नृत्य र अभिनयमा माहिर थिइन् तर आमाले भनेपछि उनले व्यावसायिक कथक र भरतनाट्यमको तालिम लिइन् । एक वर्षमा फिल्म सुट भयो र सन् १९६१ मा रिलिज भयो ।

सुटिङका बेला शम्मी कपुरले कराउँदा रुन थालिन् सायरा

कुनै तालिम बिना पहिलो फिल्ममा अभिनय गर्नु सायरा बानोका लागि थोरै मुश्किल रह्यो । फिल्म जंगलीको सुटिङका बेला शम्मी कपुर र सुटिङ हेर्न मानिसको भीड लाग्थ्यो । भीड देखेर सायरा डराउँथिन् । एक दिन फिल्मको सुटिङ हेर्न सयाँै मानिस जम्मा भएका थिए । निर्देशक सुबोधले ‘एक्सन’ भनेपछि उनी डराएर राम्रोसँग डायलग पनि बोल्न सकिनन् । एक–दुई पटकमा सायराले शट दिन नसकेपछि शम्मी कपुरले समय बर्बाद भएको भन्दै उनलाई कराउँदै भने, ‘यस्तो डर लागिरहेको छ भने तिम्रो लागि बुर्का मगाइदिन्छौँ, त्यो लगाएर अभिनय गर्नु ।’

सबैको अगाडि गाली खाँदा सायरा रुन थालिन् तर केही समयपछि उनले एक टेकमा नै शट दिइन् । साथै उनले शम्मी कपुरलाई भने, ‘राम्रोसँग अभिनय नसिकेसम्म तपाईंसँग फिल्म गर्दिनँ ।’

फिल्म जंगली सफल भएपछि यी दुईको जोडी सफल भयो । सायरा र शम्मीलाई थुप्रै फिल्म अफर भए तर उनले हरेक पल्ट अस्वीकार गरिन् । 

दिलीप कुमारको फिल्मसँग पहिलो फिल्मको टक्कर, थाहा पाउँदा रोइन्

एक दिन फिल्म जंगलीको सुटिङ सकेर सायरा आमासँग अकबर अली रोड गएकी थिइन् । उनी जुन पसल गइन्, त्यहाँका पसलेलाई नसिम बानो एक नायिका हुन् भन्ने थाहा थियो । उनी दिलीप कुमारका ठुला फ्यान पनि थिए । 

कुरा गर्दै जाँदा नसीम बानोले सायराको फिल्म अर्को महिना रिलिज हुन लागेको बताइन् । यो सुनेर पसलेले अर्को महिना त दिलीपको फिल्म गंगा जमुना पनि रिलिज हुन लागेको र उक्त फिल्म अगाडि अरु फिल्म टिक्न सक्दैन भनिदिए । यो सुनेर सायरा दुःखी भइन् र रुन थालिन् । उनले आमालाई अब उनको फिल्म हेर्न कोही पनि नआउने बताइन् । 

दुवै फिल्म एक साताको अन्तरालमा रिलिज भए । त्यसताका दिलीप कुमार स्टार थिए र सायरा त्यतिबेला नयाँ कलाकार थिइन्, तैपनि दुवै फिल्मबीच कडा प्रतिस्पर्धा भयो । भाग्यवश दुवै फिल्म सुपरहिट भए ।

फिल्म जंगलीबाट सायराले देशव्यापी चर्चा पाइन् । ‘चाहे कोई मुझे जंगली काहे’, ‘मै कश्मीर की काली हूं’ र ‘आई आया सुकु सुकु’ गीत धेरै हिट भए । यस्तै, उनले ब्लफ मास्टर, झुक गया आसमान और आई मिलन की बेला, पूरब पश्चिम जस्ता धेरै हिट फिल्म दिएर शीर्ष अभिनेत्रीमा आफ्नो नाम स्थापित गरिन् ।

परिवारका सदस्यले दिलीपकुमारलाई भनेका थिए – सायरासँग काम नगर्नू

सायरा हिन्दी सिनेमाको चर्चित नाम बनिसकेकी थिइन् त्यसैले उनका थुप्रै फिल्ममा दिलीप कुमारलाई हिरोको रुपमा राख्ने कोसिस गरियो  तर दिलीप कुमारले हरेक पटक सायरासँगको फिल्मलाई अस्वीकार गरिरहे । यसको कारण के थियो भने सायराको परिवारसँग दिलीप कुमारको घनिष्ठ सम्बन्ध थियो । उनका परिवारले दिलीपलाई सायरालाई आफ्नो फिल्ममा नलिन आग्रह गरेका थिए । यसो गर्दा सायराको अभिनयको भूत उत्रिने आशा परिवारले राखेका थिए । यही कारण दिलीप कुमारले सायरालाई आफ्ना धेरै फिल्मबाट हटाए । ती फिल्महरूमा सुपरहिट फिल्म राम और श्याम (१९६७) पनि पर्छन् । सँगै फिल्ममा अभिनय नगर्नुको अर्को एउटा कारण भनेको दिलीप कुमारलाई सायरा निकै सानी लाग्थ्यो । 

सायरा १९ वर्षको उमेरमा राजेन्द्र कुमारसँग विवाह गर्न चाहन्थिन्

सायरा बानो र तत्कालीन चर्चित अभिनेता राजेन्द्र कुमार १९६३ मा आएको फिल्म ‘आइ मिलन की बेला’ मा सँगै देखिएका थिए । सुटिङको क्रममा धेरै समय सँगै बिताउँदा दुवैले एकअर्कालाई मन पराउन थाले । त्यतिबेला सायरा १९ वर्षकी मात्र थिइन् र राजेन्द्र कुमार ३४ वर्षका थिए । उनी विवाहित थिए छोराछोरी पनि थिए ।

सबै कुरा थाहा भए पनि सायरा राजेन्द्र कुमारसँग बिहे गर्न चाहन्थिन् तर आमा नसिम बानोलाई थाहा हुने बित्तिकै उनले उनीहरुको सम्बन्धमा आपत्ति जनाइन् । तर आमाको कुराले सायरालाई कुनै असर गरेन र उनले राजेन्द्र कुमारसँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिइन् ।

आमा नसिम बानोको आग्रहमा सम्झाउन पुगेका थिए दिलीप कुमार

नसिम बानुलाई थाहा थियो कि सायराले दिलीप कुमारलाई बाल्यकालदेखि नै धेरै माया गर्छिन् । त्यसैले दिलिपले सम्झाए उनले मान्लिन् कि भन्ने आशा राखिन् । यो कुरा दिलीप समक्ष राखिन् तर सुरुमा दिलीपले त्यसो गर्न इन्कार गरे । नसिम बानोले बिन्ती नै गरेपछि भने उनले माने । 

पहिलो भेट र सायरा बानोको एक प्रश्न...

त्यसबेलासम्म दुवैको भेट भएको थिएन, न त कुनै कुराकानी नै भएको थियो । उमेर बढेसँगै सायराले सानो बेलाको कुरा पनि बिर्सिसकेकी थिइन् । एक दिन मौका मिल्ने बित्तिकै दिलीप कुमार सायरा बानुलाई सम्झाउन गए । दिलीप साहबले उनलाई विवाह गरिसकेका राजेन्द्र कुमारसँग विवाह गरे उनी राजेन्द्रको जीवनमा दोस्रो महिला मात्रै बन्ने बताए । दिलीप कुमारले आफ्नो कुरा पूरा गर्नुअघि नै सायरा बानोले सोधिन्, ‘त्यसो भए के तपाईंले मलाई बिहे गर्नुहुन्छ ? ’

यो सुनेर दिलीप केही मिनेट मौन भए र त्यसपछि त्यहाँबाट निस्किए । केही समयपछि दिलीप कुमारले सायरालाई साथ दिने निर्णय गरे । यी दुई सुरुमा साथी बने र त्यसपछि उनीहरुबीच प्रेम बस्यो । दिलीपको साथ पाएपछि सायराले राजेन्द्र कुमारलाई छोडिन् ।

सायरा बानोलाई भेट्न हरेक दिन मुम्बईबाट चेन्नई जाने गर्थे दिलीप कुमार

सायरा बानो लामो समयसम्म चेन्नई बसिन् । यस्तो अवस्थामा मुम्बईमा सुटिङका क्रममा दिलीप कुमार सायरा बानोलाई भेट्न हरेक दिन चेन्नई जाने गर्थे र केही घन्टा भेटेर फर्कने गर्थे । सायरालाई आफूसँगै बाहिर लैजान उनी आमासँग अनुमति लिन्थे । केही वर्ष सम्बन्धमा रहेपछि दुवैले ११ अक्टोबर १९६६ मा विवाह गरे । बिहेका बेला सायरा बानो २२ वर्षकी मात्र थिइन् भने दिलीप कुमार ४४ वर्षका थिए ।

अन्तिम समयसम्म दिलीप कुमारको दैनिक ‘नजर उतार्थिन्’ सायरा बानो

सायरा बानो दिनहुँ दिलीप कुमारको नजर उतार्ने गर्थिन् । दिलीप कुमारकी आमा र हजुरआमा पनि उनको नजर उतार्थे । वास्तवमा, एक बाबाले उनका हजुरआमा र आमालाई यो बच्चालाई १५ वर्षको उमेरसम्म नराम्रो नजरबाट जोगाउन भनेका थिए त्यसैले उनीहरूले उनलाई नराम्रो नजरबाट बचाउन निधारमा खरानीको टिका लगाइदिन्थे ।

सायरा उनको जीवनमा आएपछि उनले दिनहुँ उनको नाममा परोपकार गर्न थालिन् । उनले कि त कुनै गरिबलाई खाना खुवाउँथिन्  वा राशन दिन्थिन् । दिलीप सानैदेखि निकै सुन्दर भएकोले नजर लाग्छ भनेर सायरा बानो विश्वास गर्थिन् ।

८ महिनामा गर्भपतन भयो, त्यसपछि कहिल्यै आमा बनिनन् 

दिलीप कुमारले आफ्नो आत्मकथा दिलीप कुमार–द सब्सटेन्स एन्ड द स्याडोमा सन् १९७६ मा सायरा आमा बन्ने तयारीमा भएको तर ८ महिनामा रक्तचाप बढेपछि बच्चाको ज्यान बचाउन नसकेको बताएका छन् । यसमा लेखिए अनुसार ती बच्चा गुमाएपछि उनी यति टुटेका थिए कि उनले कहिल्यै बच्चा नजन्माउने निर्णय गरे । दुवैले यसलाई भगवानको इच्छा सम्झेर स्वीकार गरे ।

सायरासँग विवाह गरेको १५ वर्षपछि दिलीप कुमारले गरेका थिए दोस्रो विवाह

सायरा बानोसँग विवाह गरेको १५ वर्षपछि दिलीप कुमारले सन् १९८१ मा हैदराबादकी समाजसेवी अस्मा रहमानसँग विवाह गरे । दिलीप कुमारले उनलाई दोस्रो पत्नीको दर्जा दिएका थिए, यद्यपि यसले सायरा बानो र उनीहरूको सम्बन्धलाई असर गरेन । सायराले उनकी कान्छी श्रीमतीलाई पनि स्वीकार गरिन् र कुनै गुनासो गरिनन् । करिब २ वर्षपछि दिलीप कुमारले आफ्नो गल्ती महसुस गरे र सन् १९८३ मा अस्मा रहमानसँग सम्बन्धविच्छेद गरे र सायरासँग फेरि बस्न थाले । 

– दैनिक भास्कर