हरेक वर्ष श्रावण २ गते, नेपालभरि भानुजयन्ती विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ । यो दिन नेपाली साहित्यका आदिकवि भानुभक्त आचार्यको जन्म जयन्ती हो, जसलाई नेपाली भाषामा रामायण लेखी आम जनताको मनमा अमर स्थान बनाएका एक युग पुरुषका रूपमा स्मरण गरिन्छ । भानुभक्त आचार्यको जन्म वि.सं. १८७१ मा तनहुँ जिल्लाको चुँदी रम्घामा भएको हो । उच्च जातीय ब्राह्मण परिवारमा जन्मिएका भानुभक्त शिक्षित थिए । उनको विशेषता केवल शिक्षा वा जातीय हैसियतमा सीमित थिएन, उनी नेपाली भाषाका पहिलो कवि थिए, जसले साहित्यलाई आम नेपालीको बुझाइमा ल्याइदिए । 

उनको प्रमुख कृति ‘भानुभक्त रामायण’ आज पनि नेपाली घरघरमा पढिने, वाचन गरिने र मूल्यांकन गरिने ग्रन्थ हो । उनले संस्कृत भाषामा सीमित रहेको वाल्मीकि रामायणलाई नेपाली भाषामा अनुवाद गरी जनस्तरसम्म पुर्‍याए । भानुभक्तको रामायण केवल एक अनुवाद मात्र थिएन त्यो भाषा, भावना र संस्कारको गहिरो समिश्रण थियो । उनले सरल भाषाशैली, आकर्षक छन्द र सकारात्मक सन्देशमार्फत नेपाली काव्यको नयाँ युगको सुरुवात गरे ।

त्यसबेला नेपाली भाषा शासन–प्रशासनमा सीमित थियो भने साहित्यहरू संस्कृत भाषामा लेखिन्थे । भानुभक्तले नेपाली भाषालाई साहित्यिक दर्जा दिए । यसैले उनलाई ‘नेपाली भाषाका शिल्पी’ पनि भनिन्छ ।

आजको डिजिटल युगमा भाषाको स्वरूप फेरिँदै गएको छ । छोटा शब्द, अंग्रेजी मिश्रित बोलचाल, सामाजिक सञ्जालमा बढ्दो संक्षिप्तता र व्याकरणहीनता— यी सबैले नेपाली भाषाको मौलिकता र गहिराइमा असर पारिरहेका छन् ।

यस सन्दर्भमा भानुजयन्ती केवल एक स्मृति उत्सव होइन, यो नेपाली भाषाको संरक्षण, प्रवर्धन र आत्मगौरवको चेतनादिवस बन्नुपर्छ । यस दिन हामीले नेपाली भाषाप्रति सम्मान जनाउन मात्र होइन, त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने संकल्प लिनुपर्छ । शुद्ध लेखन, शुद्ध बोलचाल र साहित्यिक चेतनाको विकासमा जोड दिनुपर्छ । 

भानुजयन्ती केवल एक कविको जन्मजयन्ती होइन, यो दिन हामी सबै नेपालीका लागि भाषा, साहित्य र पहिचानको पर्व हो । आज हामीले भानुभक्तको स्मरण गर्नु भनेको भाषाको सम्मान गर्नु हो, साहित्यको पुनरुत्थान गर्नु हो र राष्ट्रिय स्वाभिमानलाई बलियो बनाउनु हो ।

हाल नेपाली शिक्षा प्रणालीमा नेपाली विषयलाई अझै पनि गौण मानिने प्रवृत्ति देखिन्छ । अंग्रेजी शिक्षाको लहरले नेपाली भाषालाई पछाडि पार्ने स्थिति सिर्जना गरेको छ । भानुजयन्तीले हामीलाई स्मरण गराउँछ— शिक्षा मातृभाषामा हुनुपर्छ । मातृभाषामा सोच्ने, सिक्ने र सिर्जना गर्ने अभ्यास हुनुपर्छ ।

विद्यालय, कलेज, विश्वविद्यालयमा भानुभक्तको काव्य, भाषा र दर्शन पढाइनुपर्छ । काव्यका माध्यमबाट शिक्षामा रचनात्मकता र भाषा–प्रेमको विकास गर्न सकिन्छ । 

नेपाल बाहिर रहेका नेपाली भाषी समुदायहरू— भारत, भुटान, म्यानमार, अस्ट्रेलिया, अमेरिका, युरोपमा पनि भानुजयन्ती मनाउने परम्परा बढ्दो छ । विदेशी भूमिमा रहेका नेपालीले मातृभाषा र पहिचानप्रति आफ्नो निष्ठा देखाउने एक अवसर हो भानुजयन्ती । भाषाका माध्यमबाट पहिचान जोगाउने यो चेतनाले भानुभक्तको योगदानलाई अझ विस्तारित बनाउँछ । 

नेपाल सरकारले हरेक वर्ष भानुजयन्तीका अवसरमा विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम, पुरस्कार वितरण, कवि सम्मेलन, साहित्यिक गोष्ठीहरूको आयोजना गर्दै आएको छ तर यी कार्यक्रम प्रायः औपचारिकताको भरमा सीमित हुने गरेका छन् । भानुजयन्तीजस्तो राष्ट्रिय पर्वलाई राष्ट्रिय भाषा सप्ताहका रूपमा मनाउने परम्परा विकास गर्नु आवश्यक छ । यसमा रेडियो, टेलिभिजन, विद्यालय, साहित्यिक संस्थाहरू सबैले सक्रिय भूमिका खेल्न सक्नेछन् ।
आजका युवामा नेपाली भाषाप्रति प्रेमभन्दा पनि व्यावसायिक उपयोगिता हेर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ । अंग्रेजीमा लेख्न, बोल्न र पढ्नलाई सफलता र प्रगतिको मापदण्ड मान्ने धारणा गलत होइन तर मातृभाषासँगको सम्बन्ध तोडेर कुनै पनि पहिचानको रक्षा गर्न सकिँदैन ।

भानुजयन्तीका अवसरमा युवालाई भाषा, साहित्य, इतिहास र पहिचानमा जोड्ने क्रियाकलाप आवश्यक छन् । जस्तै : डिजिटल साहित्य लेखन प्रतियोगिता, कविता–कथा वाचन कार्यक्रम, भाषिक प्रयोगशाला, अनलाइन पाठशाला आदि ।
नेपाली भाषा आयोगले भाषा संरक्षणमा केही पहलहरू गरेको छ, जस्तै मातृभाषामा शिक्षा प्रवर्धन । साहित्यिक संस्थाहरूले प्रत्येक वर्ष कविता, कथा र लेखनमा पुरस्कार दिइरहेका छन् । सरकारी सञ्चारमाध्यम र संस्थाहरुले भानुभक्तसम्बन्धी विशेष कार्यक्रम गरिरहेकै छन् । तर यी पहल अझ प्रभावकारी बनाउन नागरिक स्तरको सहभागिता अत्यावश्यक छ ।

• निष्कर्ष

भानुजयन्ती केवल एक कविको जन्मजयन्ती होइन, यो दिन हामी सबै नेपालीका लागि भाषा, साहित्य र पहिचानको पर्व हो । आज हामीले भानुभक्तको स्मरण गर्नु भनेको भाषाको सम्मान गर्नु हो, साहित्यको पुनरुत्थान गर्नु हो र राष्ट्रिय स्वाभिमानलाई बलियो बनाउनु हो ।

नेपाल जस्तो विविध भाषिक मुलुकमा साझा भाषाको अस्तित्व जोगाउनु भनेको एकताको सूत्रलाई बलियो बनाउनु हो।

यस भानुजयन्तीमा हामी सबैले प्रण गरौं — “हामी नेपाली भाषा बोल्ने मात्र होइन, जोगाउने, बढाउने र गर्व गर्न सक्ने बनौं।”
(राना स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन त्रिभुवन बहुमुखी क्याम्पस पाल्पाकी कोषाध्यक्ष समेत हुन् ।)