काठमाडौँ । गत वर्षको मनसुनले काठमाडौँ उपत्यकाका नदी किनारका बासिन्दालाई दिएको चोट अझै आलै छ । 

त्यही घाउबाट पाठ सिक्दै यस वर्ष उपत्यकाका दुई महानगरपालिकाहरू काठमाडौँ र ललितपुर सम्भावित मनसुनजन्य विपद्को सामना गर्न युद्धस्तरमा जुटेका छन् । तर, उनीहरूको तयारीको बाटो भने फरक र आ–आफ्नै विशेषताका छन् । 

देशको राजधानी काठमाडौँ महानगरपालिका आफ्नो विशाल संस्थागत संरचना, वित्तीय स्रोत र सुरक्षा निकायहरूसँगको बलियो समन्वयमा भर परेको छ भने अर्कोतिर छिमेकी ललितपुर महानगरपालिकाले समुदायमा आधारित स्वयंसेवा र नवीन प्रविधिको प्रयोगमार्फत विपद्लाई तल्लो तहबाटै परास्त गर्ने नौलो र उदाहरणीय बाटो रोजेको छ ।

काठमाडौँको व्यवस्थित र स्रोत–सम्पन्न तयारी

काठमाडौँ महानगरपालिकाले विपद् व्यवस्थापनलाई नीतिगत, आर्थिक र व्यवहारिक गरी तीनै तहबाट सम्बोधन गरेको छ । महानगरले आर्थिक स्रोतको अभावमा उद्धार र राहतमा कुनै बाधा नपुगोस् भनेर वडा तहलाई स्वायत्त र अधिकारसम्पन्न बनाएको छ । 

प्रत्येक वडाले तत्काल आवश्यक पर्दा आफ्नो बजेटबाट खर्च गर्न सक्नेछन् भने अपुग भएमा महानगरको विपद् व्यवस्थापन कोषबाट प्रति वडा दुई लाख रुपैयाँसम्म सोधभर्ना पाउनेछन् । यसबाहेक गम्भीर अवस्थामा तत्काल समन्वयका लागि विपद् व्यवस्थापन विभागलाई सोझै २० लाख रुपैयाँसम्म खर्च गर्न सक्ने अख्तियारी दिइएको छ ।

तयारीलाई कागजमा मात्र सीमित नराखी महानगरले सशस्त्र प्रहरी बलसँगको सहकार्यमा रानीपोखरीमा संयुक्त जल उत्पन्न प्रकोप उद्धार अभ्यास गरेको छ, जहाँ महानगर प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीले बाढीमा फसेकाहरूको उद्धार गर्ने जीवन्त अभ्यास गरेका थिए । 

असार ८ गते आयोजित विपद् व्यवस्थापन उपकरण प्रदर्शनीले महानगरको स्रोतसाधनको क्षमतालाई सार्वजनिक गर्‍यो । प्रदर्शनीमा बाढीमा प्रयोग हुने र्‍याफ्टिङ बोटदेखि बहुतले भवनमा उद्धारका लागि प्रयोग हुने हाइड्रोलिक कटर्ससम्म प्रदर्शनमा राखिएको थियो । सेना तथा प्रहरीका उच्च अधिकारीहरूको उपस्थितिले विपद्को समयमा एकीकृत परिचालनको स्पष्ट सन्देश दिएको छ ।

ललितपुरको पहल : समुदायकेन्द्रित र प्रविधिमैत्री

ललितपुर महानगरपालिकाले ‘विपद्को पहिलो प्रतिकार्यकर्ता समुदाय नै हो’ भन्ने मान्यतालाई आत्मसात् गर्दै फरक बाटो समातेको छ । महानगरले आगामी आर्थिक वर्षदेखि प्रत्येक वडामा ३० देखि ३५ जनाको तालिम प्राप्त विपद् स्वयंसेवक समूह बनाउने महत्त्वाकांक्षी योजना अघि सारेको छ । यसको सुरुवातस्वरूप २८ जना स्थानीय स्वयंसेवकहरूलाई १८ दिने सघन तालिम प्रदान गरिसकिएको छ, जसले सरकारी उद्धार टोली पुग्नुअघि नै स्थानीयस्तरमा जीवन रक्षाका प्रयासहरू सुनिश्चित गर्नेछ । 

बाढीको विनाशबाट बच्न पूर्वसूचनालाई हतियार बनाउँदै महानगरले वडा नं. २८ हरिसिद्धीस्थित कर्मनाशा पुल र वडा नं. ४ नख्खु खोलामा ‘अर्ली वार्निङ सिस्टम’ जडान गरेको छ । यस्तो प्रणाली जडान गर्ने ललितपुर देशकै पहिलो स्थानीय तह हो । नदीमा पानीको सतह खतरामा पुग्नेबित्तिकै करिब दुई किलोमिटरसम्म सुनिने गरी साइरन बज्छ, जसले किनारका बासिन्दालाई सुरक्षित स्थानमा सर्न अमूल्य समय दिन्छ । 

गत वर्ष डुङ्गाको अभाव व्यहोरेको महानगरले यस वर्ष चारवटा नयाँ डुङ्गा खरिद गरेको छ र पुलचोकमा नगर प्रहरी, दमकल, शववाहन र एम्बुलेन्सलाई एउटै छानामुनि एकीकृत गरी ‘र्‍यापिड रेस्पोन्स हब’ निर्माण गरेको छ, ताकि विपद्को खबर आउनासाथ सबै संयन्त्र एकैसाथ घटनास्थलमा पुग्न सकून् ।

गत वर्षको अनुभवः विपद्ले ढोका ढकढक्यायो

गत वर्षको बाढीमा दुवै महानगरले आफ्नो क्षमताअनुसार सक्रियता देखाएका थिए । काठमाडौं महानगर प्रहरीका १७ टोली ४ वटा रेस्क्यु बोटसहित उद्धारमा खटिएका थिए । बाढी पीडितका लागि निःशुल्क खाना र अस्थायी बासको व्यवस्था गरिएको थियो । वडा नम्बर १०, ११, १२ र १४ सबैभन्दा बढी प्रभावित बनेका थिए, जहाँ वडाहरूले सयौँ प्लेट खाना खुवाउनेदेखि कम्बल वितरण र विद्यालयमा अस्थायी बासको व्यवस्था मिलाएका थिए । 

उता ललितपुरमा नगर प्रहरी प्रमुख सिताराम हाछेथुको नेतृत्वमा टोली रातभरि नै फिल्डमा खटिएको थियो । महानगरको एप र अन्य सूचनाका आधारमा परिचालित टोलीले नख्खु खोलाबाट मात्रै ५९ जनाको उद्धार गरेको थियो ।